مسئله را باید از چه زاویهای ببینیم؟(فرض میکنیم علاقهها کنترل شد.)
باید زاویهی نگاه آیات و روایات به آن مسئله را دید. اگر آیه و روایت پیدا نشد؛ باید دید، زاویه نگاه بزرگان نسبت به آن چگونه است؟
برای مثال؛ مسئلهی کربلا را از نگاه حضرت زینب(س)، ما رَأيتُ إلّا جَميلا و از نگاه معاویه، جنگ، کشتار، شکستدادن، غارت و... میبینید.
برای مثال؛ شرایط فعلی انقلاب اسلامی در تحلیل رهبر انقلاب با توجه به دید کلانشان، این است که به قله نزدیک هستیم. اما در تحلیل ما، بچههای حزباللهی، سران مقاومت لبنان شهید شدند. وضع سوریه هم مشخص است. غزه هم تقریبا نابود میشود. و مشکلات داخلی هم؛ مسئلهی دولت، دلار، تورم و.... . برای ما نزدیک قله بودن قابل درک نیست. البته باید تحلیل آقا را ببینیم، برای ما تبیین شود و تبیین کنیم.
پس، مسائل مختلف را میتوانید با زاویه نگاه متفاوت ببینید.
برای مثال؛ از نظر اهلبیت(ع) در مواجه با مرگ و قبرستان و... چه باید دید؟ سنگهای مرمر جدید، خطاطیها و نوشتهها و...؟ در مواجه با زلزله چه عبرتی باید گرفت؟ نگاه درست به والدین چگونه است؟ حالت درست برای زیارت ائمه چگونه است و با چه دیدی باید به زیارت نگاه کنیم؟
در جلسات قبل به آنجا رسیدیم که؛ علاقههای ما زاویه نگاه ایجاد میکنند. علاقه تعیین میکند که چه چیزی را ببینی؟ بشنوی؟ درک کنی؟ و به طبع آن، چه آگاهی کسب کنی؟ و متناسب با آن آگاهی، کنشی انجام میدهی. لذا، مدیریت علایق مسئله مهمی است.
علاقه به خود، جزو مهمترین علاقههاست که زاویه دید ما را تعیین میکند.
ما دو نوع خود داریم. یک خود؛ حقیقی و ملکوتی، یک خود؛ پنداری و حیوانی است. آن خود ملکوتی، از تمام دنیا و داراییها و... ارزشمندتر است.
از امام سجاد(ع) سوال کردند: باعظمتترین مردم کیست؟ حضرت فرمودند: کسی که تمام دنیا را هم با خودش برابر نمیکند.
در اشعار منصوب به حضرت صادق(ع)، ایشان میفرمایند: من این خود را با هیچی عوض نمیکنم، الّا پروردگارم.
امیرالمؤمنین(ع): مَن كَبُرَت عليه نَفسُه صَغرَت الدُنيا في عَينِه کسی که نفسش کرامت پیدا کند، دنیا برایش کوچک میشود.
پس، مسئلهی خودخواهی که ما عرض میکنیم، منظور خود ملکوتی نیست. چرا که، برای این خود، هرچهقدر هزینه کنیم، کم است. منظور از روایت مَن عَرَفَ نَفسَه فقط عرفَ رَبه، شناخت نفس ملکوتی است.
خودبینی و خودخواهی از جنس خود حیوانی است. انسانی که این خود، محور تمام افکار و افعال اوست، چیزی مقدستر از 'من' برایش وجود ندارد. همه مسائل را براساس خودش میسنجد.
خداوند خطاب به پیغمبر(ص) میفرماید: أَرَءَيۡتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَاه؛ خودش، خدای خودش میشود.
آدمی که خودخواه شد، ویژگیهایی پیدا میکند. آیه، روایت، هیئت، روابط انسانها و... را با خودش میسنجد و با خودش میخواهد. حتی خودش را برای امام حسین(ع) نه، بلکه امام حسین(ع) را برای خودش میخواهد.
مؤمن، کسی نیست که دیگران را نه، بلکه صرفا خودش را ببینید. در روایت داریم: مؤمن کسی است که حتی اشتهایش را بر خانواده تحمیل نمیکند و با خواستهی اهل خانه، غذا میخورد.
پیامبر(ص) میفرمایند: منافق، کسی است که اهل خانه غذای خواستهی او را میخورند. چرا منافق؟ چرا نفرمودند کسی که تقوای کمتری دارد؟ تحلیل من: این فرد با وجود اینکه خانوادهاش را دوست دارد، حاضر نیست در همین حد، از خواسته خودش بگذرد. پس در فضاهای دیگه چهطور خواهد بود؟
مقیاس اشتباههای ما کوچک است وگرنه، نفس همان است. برای مثال؛ در برنامهای از هیئت، سخنران معروفی دعوت میشود. شخصی که در آن مراسم مسئولیتی ندارد اما چون خادم هیأت است، از رانت هیئتی بودن خود استفاده میکند و نزدیکترین نقطه به مدعو میایستد. آیا این شخص، در موقعیت سطح بالاتر قرار بگیرد، از رانتش در آن مجموعه استفاده نخواهد کرد؟ این آدم همان است.
شما به عنوان کسی که در تشکل مسئولیت داری و نتوانستی به نحو درست تدبیر کنی و از لحاظ درسی یا ارتباط با خانواده و... به مشکل خوردی، هیچوقت نمیتوانی به مسئولینی که درست کار نمیکنند خرده بگیری! خودت یک مسئولیت داری که آن را درست انجام نمیدهی.
در ارتباط با طبیعت؛ اگر میروی شاخه درخت را میشکنی برای اینکه تاب یا آتشی درست کنی، زورت الان در همین حد است. اگر کمی قدرت و پول داشته باشی، زمینخواری هم خواهی کرد.
برای شما از بودجه بیتالمال هزینه شده و فضایی فراهم شده است که تحصیل کنید اما دانشجو، کلاس و درس و... را میپیچاند! خب این فرد، در موقعیتهای دیگر هم فرصتی داشته باشد، ممکن است بپیچاند.
به همین دلیل است که دستورالعملهای اساتید اخلاق، بسیار کوچک و جزئی هستند. مثلا، قبل از کوچکترین کاری که میکنید باید از خودتان سوال کنید که این کار واجب است؟ از انجام همین کارهای کوچک، باید آن اهداف بزرگ رسید.
نفس شما که به کارهای کوچک مداومت پیدا کند، قدرت پیدا میکند. لذا، این کارهای کوچک را دستکم نگیرید.
از ویژگیهای خودخواهی این است که فرد خودخواه از درک تفاوتهای دیگران با خودش عاجز است و محور مقایسه، خودش است. این حرفهایی که میزنیم؛ چرا این مداح را گوش میدهی؟ خوب نیست. مداحیهای فلان مداح را گوش بده؛ من هم دوستش دارم. چرا لپتاپ فلان برند را خریدی؟ از این برند بخر. چرا این غذا را دوست داری؟ و خیلی بحثهای کوچک دیگر...
با انسان خودخواه و مغرور، ازدواج نکنید.
در مسئلهی ازدواج، این مورد را احصا کنید. از یکسری کنشهای جزئی میتوانید بفهمید که این فرد خودخواه است یا نه.
گذشتن از خود، یکی از مسائلی که سبب رشد انسان و تقوا میشود. یکی از وجوهی که میگویند بهشت زیر پای مادران است، این است که مادر برای فرزند، از زمان بارداری تا نوزادی کودک و... کودک را بر خودش مقدم میداند و تماما از خودگذشتگی میکند. لذا، اگر مادر این کارها را با توجه و نیت الهی انجام دهد، بسیار رشد خواهد کرد.
هر فضایی که گذشتن از خود را بطلبد، مانند ازدواج، خوابگاه و... زمینهی رشد را آمادهتر میکند.
یکی از راهکارهای مبارزه با خودخواهی این است که خودتان را به جای طرف مقابل قرار دهید و از نگاه او به موضوع نگاه کنید.
آقا کاشانی میفرمودند: در جنگ جمل پس از پیروزی، امیرالمؤمنین(ع) به اسرای جنگ سری زدند و در همان حین، زنان ایشان و سپاهیان را دشنام میدادند. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: در هیچ صورتی، حتی اگر به من فحش دادند، خانمها را تحریک و عصبانی نکنید. ایشان، خودشان را جای خانمی که در عزیزش را در جنگ از دست داده و دشمن روبهروی اوست، قرار دادند.
اما این راهکار، راهکار اصلی نیست.
به تعبیر امام(ره): خودخواهی ام الفساد است و تمامی فسادها، حب جاه و مقام و... از حب نفس میآید. بسیار پیچیده است و صرفاً خود را جای شخص گذاشتن، نمیتواند راهکار آن باشد. بعضی خودخواهیها بسیار پیچیدهاند و قابل تشخیص نیستند. چرا که با عمل خیری ممزوج میشود و در قالب آن ظهور پیدا میکند.
راهکار اصلی را ذیل روایتی از امام سجاد(ع) در جلسه آینده عرض خواهم کرد.