عمل برای آنکه ثمر دهد و به مقصد اصلی خودش برسد، نیاز به مراقبت فراوان دارد.
در آیاتی آمده است که ثواب برخی اعمال چند برابر میشود و... اما برعکس آن، روایات سلبی بسیاری هم داریم. مانند آنکه غیبت، سبب میشود چندین روز اعمال قبول نشوند.
لذا، بزرگان میفرمایند: اگر دو رکعت نمازِ قبول شده داشته باشیم، برای ما کفایت میکند و یک عالِم بزرگ، نگران قبولی صرفا دو رکعت نماز است. حتی در ادعیه، معصومین(ع) برای قبولی اعمالشان دعا میکنند.
عمل از چه کسانی قبول میشود؟
خداوند در قرآن میفرماید: عمل را فقط و فقط از متقین قبول میکند.(إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ)
همچنین در آیه دیگر میفرماید: عاقبت بخیری برای متقین است.(وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ)
متقین در بهشت اند.(إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّـٰتࣲ) خداوند متقین را دوست دارد.(فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ)
برای صفات متقین بیش از ۳۰ آیه وجود دارد.
دوستی و رفاقت هم صرفا با متقین به درد ما میخورد.(الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ) همه دوستیها، با یکدیگر دشمن میشوند؛ به جز کسانی که دوستیشان بر پایه تقوا شکل گرفته است.
طبق آیه، معیار دوستی باید تقوا باشد. اگر این دوستی به تقوای شما بیفزاید و شما را در مسیر دین بیندازد، ارزش دارد و اگر اینطور نیست، خیلی روی آن حساب نکنید. در آیه قرآن آمده است: در قیامت، این افراد همدیگر را لعنت میکنند.
میخواهید ازدواج کنید، با متقین ازدواج کنید. پیامبر(ص) از امیرالمؤمنین(ع) پرسیدند: علی جان، زهرا(س) را چه طور دیدی؟ امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: او بهترین یاور برای اطاعت خداست. معیار ازدواجشان تقواست. الان معیار جوانهای ما، کدام دانشگاه؟ اهل کدام شهر بودن؟ و... است. در حالیکه اصل چیز دیگری است و بعضا، از اصل کوتاه میآیند.
تقوا چیست؟ تقوا عمل کردن نیست. تقوا این نیست که چند ساعت قرآن یا نماز بخوانی.
تقوا در ترک معنا پیدا میکند. یعنی، عملی را انجام ندهی. شما میخواهی چند ساعت قرآن و مداحی گوش بدهی، بده. آن چند دقیقهای که صوت حرامی را گوش ندهی، نسبت به آن با ارزشتر است. آنجایی که نباید ببینی، بشنوی یا زبانت را کنترل کنی، مسئله است.
اگر به عمل بود، قاتلان امام حسین(ع) همگی اهل عمل بسیار بودند. کسانی که چندین بار سفر حج رفته بودند، حافظ قرآن بودند، پشت امام حسین(ع) نماز جماعت میخواندند و... . ترک خیلی مهمتر از عمل است.
امامصادق(ع) تقوا را اینگونه معنا میکنند:
سه نوع تقوا داریم؛ تقوای عام، تقوای خاص و تقوای خاصالخاص.
تقوای عام به معنای ترک محرمات است. تقوای خاص به معنای ترک مسائل شبههدار و تقوای خاصالخاص به معنای ترک برخی از حلالهاست.
محور روزه تقواست و روزه به معنای ترک است؛ ترک خوردن و آشامیدن، سخنان لغو و گناهان و... .
هر ترک کردنی هم تقوا نیست. چون نفس پیچیده است، تقوا نیز بسیار پیچیده است.
امام رضا(ع) از امام سجاد(ع) نقل کرده اند: اگر مردی را دیدی که خیلی خوشرو و خوشصحبت است؛ متواضعانه رفتار میکند و حرامی را انجام نمیدهد، حواست باشد که تو را گول نزند. برخی کسانی که خیلی کارها را نمیکنند به دلیل آن است که در انجام آن عاجز و ناتواناند.(این بدان معنا نیست که نسبت به هر کسی که ظهورات تقوا را دارد، بدبین شویم.) و حتی اگر برای کسی دلیل ترک عمل، ناتوانی نباشد، باز هم گولش را نخورید. چرا که شهوتهای افراد متفاوت است. برای مثال، شهوت یکی در مال و دیگری در شهرت است. کسی که شهوت شهرت داشته باشد، او را نمیتوان با مال وسوسه کرد و برعکس. ترک کردن چیزی که نسبت به آن شهوت دارید، مسئله است.
امام(ع) ادامه میدهند: حتی اگر کسی با وجود داشتن شهوت به عملی آن را ترک کند، باز هم او را باور نکنید. ببینید معرفتش برای کاری که انجام میدهد، چه قدر است؟ بعضیها نماز اول وقت را با چه معرفتی میخوانند؟ نماز را زود بخوانیم تا از آن خلاص شویم!
بعضیها کار تشکیلاتی و خادمی هیئت را با هدف ذو ابعاد شدن، انجام میدهند. خادمی هیئت، احیای امر ولی، نصرت امام و... را تا این حد پایین آوردهاند.
بعضی خانوادهها میگویند: خدا را شکر که پسرمان مسجد و هیئت میرود و در خیابان لاتبازی و... نمیکند. مسجد و هیئت را تا این حد تقلیل دادهاند.
امام(ع) ادامه میدهند: حتی اگر معرفتش را نیز داشت، باز هم گولش را نخورید. حتی اگر عقلش را متین یافتید، ببینید، عقلش در اختیار نفسش است یا نفسش در اختیار عقلش؟
امام(ع) به چه دلیل این را میفرمایند؟ چون بعضیها دنیا را به خاطر دنیا ترک میکنند. عقلشان غالب است اما میفهمند چیزی را کنار بگذارد برای آنکه به دیگری برسد. برای مثال، کسی تواضع به خرج میدهد برای آنکه دیگران او را به تواضع بشناسند و این، برای او لذتبخشتر است. مواقعی هست که استغفار میکنیم یا ذکری میگوییم برای آنکه برنامهمان خوب پیش برود. انسان در خودش بررسی کند، بسیار از این دست موارد پیدا میکند.
در محیطهای بیرونی، عوامل بسیاری در عملهای ما تاثیرگزار اند و عمل بسیار پیچیده میشود. تقریبا نمیتوانیم بگوییم عملی کاملا خالصانه است. برای عمل، جایی را انتخاب کنید که کسی شما را نشناسد. برای مثال، خادمین اربعین به کسانی خدمت میکنند که اصلا آنها را نمیشناسند و در آینده هم قرار نیست دیگر آنها را ببینند.
لذا، بخواهی عمل سالمی را توشهی آخرت کنی، پیچیده است چون نفسانیت(حب نفس و جاه) در آن دخیل اند.
برای مثال، دوستان مطرح میکنند که ما در نماز یا زیارات معصومین حال معنوی نمیگیریم. جواب، آن است که تو نماز را برای حال خودت نباید بخوانی. همچنین، زیارت را برای حال گرفتن نباید انجام داد. صرفا آمدهای که عرض ادب و احترام کنی. و اگر برای خودت بخوانی، میشود خودخواهی و این حب نفس با چند جلسه کلاس اخلاق و... حل نخواهد شد. عمل میخواهد. عمل به معنای یک برنامهی منسجم و مستمر است که قدمبهقدم با آن به جلو خواهید رفت.
حضرت آقا در دیدار دانشجویی بسیار به اهمیت تهذیب نفس و مباحث اخلاقی توصیه کردهاند. چون دشمن(نفس)، بسیار پیچیده است و نمیتوان به سادگی با آن مبارزه کرد.
پس، مهمترین عامل غفلت خودخواهی است و مبارزه با آن بسیار بسیار پیچیده است.