یکی از معانی غفلت؛ توجه به وجه خاصی از یک موضوع و فراموش کردن وجوه دیگر آن است.
چه طور میشود که توجه ما به وجه خاصی از یک موضوع یا از بین موضوعات مختلف، به موضوع خاصی جلب میشود؟
برای پاسخ به این سوال، باید در مورد علاقهها صحبت کنیم. اساساً، چیزی توجه شما را جلب میکند و به دنبال آن میروید که علاقهای نسبت به آن داشته باشید. همچنین اساساً، شما آگاهی را آگاهی میدانید و در دل شما مینشیند و به آن عمل میکنید که قلب شما آن را تصدیق کرده باشد. قلب به معنای احساسات، علاقهها و عواطف است. اگر قلب شما آگاهی را تصدیق نکند، ممکن است اصلا توجهتان را هم جلب نکند.
پیامبر(ص) خطاب به ابوذر میفرمایند: ای اباذر، علمی که اشک تو را در نیاورد(با احساسات آمیخته نشده باشد.)، نفعی نمیرساند.
به طور کلی، علاقه کشش دارد. موضوعی که میخواهید قبول کنید را علاقه به سمت خودش میکشد. بنابراین، علم و آگاهی به تنهایی، به کاری نمیآید. حتما باید زمینهای داشته باشد.
اهل کتاب، از نشانههایی که آمده بود، پیامبر(ص) را از فرزندانشان هم بهتر میشناختند؛ اما حق را کتمان کردند چون علاقهای نبود. ما نیز اعتقادمان به خدا و معصومین را از طریق اثبات عقلی به دست نیاوردیم. احساس و علاقه، ما را به این سمت کشانده است. برعکس آن، ما خیلی چیزها را میدانیم که خوب هستند؛ مانند نماز شب اما کششی به سمتش نداریم که علاقهای بخواهد شکل بگیرد و آن را انجام بدهیم.
پس، شما میتوانی موضوعی را ببینی و بشنوی اما نسبت به آن توجهی نداشته باشی و به آگاهی تبدیل نشود.
امام صادق(ع) و ابو حنیفه با یکدیگر غذا میخوردند.
امام(ع) بعد از غذا شکر خدا کردند و فرمودند: این رزق از جانب خدا و رسول است.
ابو حنیفه به امام صادق(ع) گفت: برای خدا شریک قائل شدی؟
امام صادق(ع) جواب میدهند: وای بر تو! مگر قرآن نمیخوانی؟ خداوند در آیاتش میفرماید: وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ و آیات دیگری که خداوند رضایت رسولش را در کنار رضایت خودش میآورد.
ابو حنیفه: وَالله، انگار که من این آیات را نه شنیده و نه خوانده بودم!
امام صادق(ع) پاسخ میدهند: هم شنیده و هم دیدهای! ولی تو، مصداق کسانی هستی که خداوند درباره آنها میفرماید: أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا!
در آیه میفرماید قلب! قلب اگر درست کار نکند، شما ممکن است آیات را دائماً بشنوی و حفظ کنی اما آن طور که باید، به آگاهی تبدیل نشود.
اگر علاقهی شما به سمتی برود، هر چهقدر هم برایش استدلال بیاوری، میتواند قبول نکند. برای مثال، در جریان حضرت ابراهیم(ع)(آیات ۵۹ تا ۷۰ سوره انبیا) وقتی ایشان گفت: از بزرگترین بت سوال کنید، گفتند: صحبت نمیکند. چه طور از آن سوال کنیم؟ خودشان اعتراف کردند. و حضرت استدلال کردند که شما چیزی که نمیتواند صحبت کند، چهطور میپرستید؟ با وجود اینکه میدانستند استدلال درست است، آن را قبول نکردند. حتی معجزهی گلستان شدن آتش را هم قبول نکردند.
از نظر ما که الان میشنویم، آنها به همین سادگی، مستدلترینها را قبول نکردند. اما واقعا ساده نیست. در زندگی خودمان که بگردیم، از این ۴=۲×۲ که چهار نمیشود، بسیار است. چون جهت علاقهمان به سمت دیگری است.
برای مثال، جوانهای مذهبی که به کسانی علاقهمند میشوند که خیلی با آنها اختلاف دارند. مواردی که از نظر منطقی، هر کسی میتوانست تشخیص بدهد که این دو نفر مناسب هم نیستند. اما وقتی کار قلب باشد، استدلال در آن اثری ندارد.
دوستانی که کار تشکیلاتی میکنند، خیلی گلایه میکنند که پدر و مادر با وجود توضیحات و استدلالهای زیادی که از اهمیت این کار میآوریم، خیلی به ما گیر میدهند.
گیر دادن مادر و پدر که عقلی نیست. کاملا قلبی است و آنها طور دیگری به این مسئله نگاه میکنند. آنها آیندهای برای شما ترسیم کردهاند و خالصانه همهی امکانات را در اختیارتان میگذارند و تلاش میکنند که به آن برسید. شما کمی از این راه منحرف شوی، به شما تذکر میدهند که این کار را نکن و این، سبب اختلاف میشود. باید قلبی براشون استدلال کنید!
یک راهکار این است که پدر و مادر را به طور کامل با رفقایتان آشنا کنید. این باعث میشود که آرامش قلبی داشته باشند.
دومین راهکار؛ رابطه محبتی را زیاد کنید. هر پدر و مادری قلقی دارند. هرکدام ممکن است با کمک کردن در کار خانه یا احترام گذاشتن در جمع یا... کیف کنند. اگر کسی واقعا رابطه قلبیاش با پدر و مادر خوب باشد، امکان ندارد در هیچ مسئلهای به تعارض بخورند.
عقل نمیتواند قلب را قانع کند. قلب را باید قلبی قانع کرد. لذا در تعاملاتی که دارید، ببینید از کجا میتوانید قلب را تکان دهید. قلب را تکان دهید، بعضا آن استدلال هم به دنبالش در دل مینشیند.
در نتیجه، قلب و علاقهها باعث میشود ذهنتان به سمتی برود و از سمت دیگر غافل شود. پس باید علاقهها را کنترل کرد. برای مثال، نگاه کردن علاقه میآورد. مؤانست علاقه میآورد.
مؤانست میتواند با افرادِ خوب یا بد باشد و بعضاً همین جهت علاقه را درست تعیین نکردن، علم و آگاهی برای شما ایجاد میکند که شاید مفید نباشد و سبب شود از وجوه دیگری غافل شوید.