فرض کنید در یک جهان دوبعدی زندگی میکنید. به هر سو که چشم بیندازید، چیزی جز ایکس و وای نمیبینید. اصلا دستگاه مختصات ذهن، از تصور چیزی ورای ایکسها و وایها، عاجز است. انگار جهان در یک صفحه به شعاع بینهایت، خلاصه شده است.
اگر چشمتان به یک سوراخ در این صفحه بیفتد، چه احساسی بهتان دست میدهد؟ یک نقص، یک خطا، یا یک کمبود. از اثر خبری هست اما از موثر چه؟ چه عاملی باعث شده این سوراخ در این نقطه پدیدار شود؟ چطور تا الان پر نشده؟ اساسا چرا باید شاهد سوراخهایی باشیم؟
اما نه. اینها سوالاتی نیست که در این جهان برای ما قابل مطرحشدن باشد. این جهان، جهان اثرها و ظاهرهاست. نه جهان موثرها و باطنها و ریشهها.
تصورش سخت و اذیتکننده است؟ اذیتکنندهتر از دنیایی که خیلی از ما مدتهاست که در آن تنفس میکنیم؟ من که بعید میدانم.
دنیای ما، دنیای عملها و کنشها و رفتارهاست. نه دنیای عاملها و انگیزهها. تحلیلهایمان حول ظاهر عملها میچرخد. این ظاهر اعمال هستند که به چشممان میآیند، ما را خوشحال یا ناراحت میکنند، و یا باعث میشوند احساس موفقیت یا شکست داشته باشیم. خب مگر چیزی غیر از این هم در دنیا وجود دارد؟! مگر ممکن است بعد سومی هم باشد؟ مگر ممکن است آن سوراخی که میبینیم، حاصل تلاش یک میخ باشد که اثرش را روی صفحهی ذهن ما گذاشته؟ یعنی ممکن است وظیفهی ما این باشد که آن میخ را از آنجا برداریم؟!
چقدر عجیب! اصلا چرا باید به این چیزها فکر کنیم؟ ما باید هرطور که شده، سوراخهایی که میبینیم را پر کنیم. اگر دوباره سوراخ شد چه؟ خب دشواریای ندارد که. دوباره پرش میکنیم!
عیبی هم ندارد. بالاخره این هم نگاهیست دیگر. برای بعضیها، خیلی نیازی به بعد سوم وجود ندارد. همهی مسائل در همان فضای دوبعدی قابل تحلیل و بررسی هستند.
اگر در زندگی از کسی رفتاری میبینیم که ناراحتمان میکند، و بلافاصله فضای ذهنیمان بهسمت تحلیل آن رفتار میرود، بدون آنکه به ریشههای آن رفتار فکر کنیم، یعنی درگیر همان دنیای دوبعدی شدهایم. یعنی موثرها و انگیزهها را نادیده گرفتهایم و در دنیای کنشها و بروزها گیر کردهایم.
اگر محدود به ایکس و وایها باشیم، برای اصلاح رفتارها، خواهان تغییر رفتارها هستیم. اما اگر به دنیای واقعی آدمها نزدیکتر شویم، میفهمیم که مسلط بر رفتارهای انسان، انگیزههایش هستند و برای تغییر رفتارها، سراغ تغییر انگیزهها میرویم.
علاوه بر این، وقتی در آن دنیا سیر کنیم، گستردگی و تفاوتهای فراوان کنشها و بروزها، درک حال افراد مختلف را برایمان سخت میکند و ما را به سمت فردگرایی و خودپرستی هرچه بیشتر هدایت میکند. چون طبعا هرکسی کاری میکند که بنظرش درست است. و تا زمانی که در کارش شک نکند، بقیه در گمراهی به سر میبرند.
اما در لایهی انگیزهها، اشتراکات بیشتر از این حرفهاست. مگر انسانها برای کارهایشان، چه انگیزههای متفاوتی میتوانند داشته باشند؟! اصلا چطور در یک موقعیت خاص، کسی با انگیزهی مشابه من، عملی متفاوت با من انجام میدهد؟ شاید اشتباهی در محاسباتش داشته یا نظام محاسباتیاش با من متفاوت است!
مگر آن دانشجوی همدانشگاهی من، چه انگیزههایی برای کارهایش دارد؟ مگر چه ریشههایی میتواند باعث ایجاد چنین بروزاتی شود؟ اگر من هم درکی از این ریشهها داشتم، اگر به قول معروف چند قدمی با کفش او راه رفته بودم، حسم نسبت به او مثل الان بود؟ همینقدری که الان درک میکنم او را درک میکردم؟ اصلا معلوم بود من اینجایی که ایستادهام باشم؟ یا شاید آنطرف کنار او بودم؟!
حالا این حرفها به این معناست که باید کارهایی که میکنیم را رها کنیم یا به همهشان شک کنیم؟ مسلما خیر. اما بحث، بحث مدل نگاه به انسانهای دور و برمان است. انسانهایی که هرکجای زندگیشان را که با زندگی خودمان مقایسه میکنیم، علیالظاهر فقط تفاوت میبینیم و افتراق. اما اگر نیمنگاهی به بعد سوم زندگی داشته باشیم، قلبهایمان خیلی بههم نزدیکتر میشود. حالا داریم با کسانی زندگی میکنیم که غالبا در بخش خوبی از انگیزهها مشترک هستیم. لزومی ندارد بخاطر اینکه رفتارهایشان به مذاقمان خوش نمیآید، به مقابله با آنها برخیزیم، عملشان را تقبیح کنیم و خودمان را تا جایی که میتوانیم از آنها دور کنیم. بلکه این را به حساب تفاوت در شناخت و تحلیل مسائل مینویسیم. تغییر اصیل و درست و حسابی را هم در همان لایهی انگیزهها میبینیم.
اگر دیدمان به اندازهی ظاهر اعمال آدمها کمعمق نبود و از پشت عملها، توانستیم به انگیزهی عملها پی ببریم و دائم در این دنیا سیر کنیم، شاید بتوانیم خیلی از مفاهیم را بازتعریف کنیم. شاید قبول کنیم که ناچار به گفتگو هستیم و به آن باور پیدا میکنیم تا بتوانیم انگیزهها را به درستی تشخیص دهیم و برای اصلاحش تلاش کنیم. و شاید قبول کنیم که کسی که فاصلهی رفتارهایش با ما خیلی زیاد است، لزوما بیشرف و بیهمهچیز نیست و نمیتوانیم با پوستهی ظاهری یک شخص، تمام ابعادش را قضاوت کنیم.
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام «مکتوبات هیأت الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.