حرکت سید الشهداء دارای ابعاد و علل مختلفی است، و ظاهر و باطنی دارد. تحلیل پیش رو صرفاً مربوط به ظاهر حرکت امام خواهد بود.
طبق یک دیدگاه، پس از امتناع امام علیه‌السلام از بیعت با یزید، مدینه برای امام علیه‌السلام و خانواده‌ی ایشان ناامن می‌شود. بنابراین ایشان برای دفع خطر، ناچاراً به سمت مکه رهسپار می‌گردند. در آن‌جا نیز با سیل نامه‌های کوفیان مواجه می‌شوند، که کوفه را به یک نقطه‌ی امن محتمل برای استقرار حضرت تبدیل می‌نماید. (این نظریه در شماره‌های آتی بررسی خواهدشد) در جهت دفاع از نظریه‌ی «دعوت» در برابر این ادعا، بیان می‌شود که: وقتی امام علیه‌السلام سفر خود را به مقصد مکه، که در موسم حج، شلوغ‌ترین محل در کشورهای اسلامی است، آغاز می‌نمایند و در مسیر مکه به سمت کوفه نیز حتی آرام‌تر از معمول حرکت می‌کنند، واضح است که قصدشان از این سفر صرفاً امتناع از بیعت و فرار از دست حکومت اموی نیست. از طرفی، این که امام علیه‌السلام از کوفیان «بیعت» جمع نمودند، مهم‌ترین شاهد بر این حقیقت است که نمی‌توان این حرکت را به صرف فرار از بیعت یزید تقلیل داد.
[حاشیه: ممکن است طرف مقابل، سفر امام علیه‌السلام به مکه را، پناهنده‌شدن به حرم‌الله تلقی نماید؛ چنان که عبدالله بن زبیر این‌چنین نمود. از طرفی در منابع، گزارشی از خطبه و یا حضور مؤثر حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام در میان عموم حج‌گزاران در این سفر وجود ندارد.]
دیدگاه دیگری بیان می‌دارد که حرکت سیدالشهداء علیه‌السلام صرفاً عهدی از جانب خداوند و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده‌است و می‌توان آن را تکلیف خاص حضرت قلمداد نمود، و نه یک واکنش فقهی به شرایط جامعه. به همین جهت، فهم علت حرکت آن حضرت برای مردمان میسّر نیست.
در نقد این نظریه، گفته می‌شود روایاتی که بیان‌گر عهد الهی بودن حرکت سیدالشهداء علیه‌السلام هستند، در پاسخ به کسانی بوده‌است که امام را به عنوان حجت معصوم حق قبول نداشته‌اند. در واقع این جواب برای مجاب کردن سائل بوده، و نه اشاره به حقیقت به صورت کامل و واضح. طبیعتاً نمی‌توان از چنین روایاتی، بیان علت اصلی و تفصیلی نهضت حضرت را توقع داشت.
نیز باید توجه نماییم که امام علیه‌السلام در طول مسیر، گفت‌وگوها و سخنرانی‌های فراوانی داشته‌اند و نامه‌هایی در دعوت از افراد و اقوام مختلف فرستاده‌اند، و در این بیانات به تشریح هدف حرکت خود پرداخته‌اند. این حقیقت تاریخی، نشان می‌دهد که حرکت آن حضرت برای عامه‌‌ی مردم، حتی آنان که باورمند به امامت ایشان نبوده‌اند، قابل فهم بوده‌است. چرا که اصولاً اگر این حرکت تکلیف خاص امام علیه‌السلام بود، دعوت دیگران برای پیوستن به نهضت معنا نداشت.
[حاشیه: برخی از خطبه‌های مروی از سیدالشهداء علیه‌السلام از جهت سندی و متنی قابل بررسی هستند که به هنگام شرح نظریه‌های آتی خواهد آمد. از نگاه نظریه‌ی عهد الهی، حرکت سیدالشهداء علیه‌السلام صرفاً با مفروض دانستن امامت آن حضرت قابل تبعیت بوده‌است، و کسانی که حضرت را به امامت قبول نداشته‌اند، چون در علت (= امامت امام) مقصر بوده‌اند، در همه معلولات این عدم قبول نیز مقصرند.]
از طرف دیگر، امام علیه‌السلام، در کنار علم غیب، به استناد پیشگویی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره و هم‌چنین با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی آن زمان، به شهادت خویش به عنوان یک عاقبت حتمی، یقین داشتند. اما علی‌رغم این یقین، نمی‌توانیم حرکت امام را یک قیام شهادت‌طلبانه قلمداد نماییم. (این نظریه نیز در شماره‌های آتی تبیین خواهد شد.) خروج امام از مدینه، جمع‌‌آوری یار، درخواست برای بازگشت، نجنگیدن و شواهد دیگر تاریخی، باعث می‌شوند که نتوانیم نهضت امام را، یک نوع قیام استشهادی بدانیم. طبق نظریه‌ی دعوت، شهادت هدف امام نیست؛ بلکه رویدادی است که در مسیر رسیدن به هدف رخ می دهد.
در این نقطه‌نظر با محوریت بررسی سخنان امام در سال های آخر عمر شریف‌شان، ایشان به دنبال ایجاد حکومت بوده‌اند. به این توضیح که از آن‌جایی که چهره‌ی امام در جامعه‌ی آن روز به شدت تخریب شده‌بود، حضرت ایجاد حکومت را در دو فاز دنبال کردند: یکی دعوت، و دیگری اقدام. اما شرایط اجازه‌ی فاز دوم را به امام علیه‌السلام نداد، در حالی که اقداماتی چون جمع‌‌آوری بیعت، در جهت آغاز فاز دوم انجام گرفته‌بودند.
اما در فاز دعوت، در حقیقت امام «تولی و تبری» را به مردم آموختند. یعنی از طرفی به ایشان فهماندند که تنها راه نجات، طریق اهل بیت علیهم‌السلام است؛ و از طرفی مکتب خلفا، شجره‌ای است که لاجرم میوه‌ای چون یزید خواهد داشت
[حاشیه: این که آیا امام به فاز دوم پرداخته‌اند یا خیر نیاز به بررسی بیش‌تری دارد. به احتمال، تنها گزارشی که بیان‌گر اقدام جدی از طرف امام علیه‌السلام برای بیعت‌گرفتن است، گزارش نامه‌ی ایشان به اهل بصره است. درباره‌ی کوفه نیز، دعوت به بیعت از طرف مردم کوفه صورت گرفت و نه امام. با توجه به آن‌چه پیش‌تر گفته‌شد، حتی با محاسبات عادی، می‌توان اقدام برای غلبه بر حکومت یزید را یک اقدام از پیش شکست‌خورده تلقی نمود. باید دید آیا امام علیه‌السلام علی‌رغم این شواهد، کماکان نگاهی به غلبه بر امویان داشته‌اند؟]
