بسم الله الرحمن الرحیم
الحَمدُللهِ رَبِّ العالَمین، وَ الصَّلاةُ وَ السَّلام علی حبیبِ اِلهِ العالَمین، اَبِیالقاسِم المُصطَفی مُحَمَّد (ص) و عَلی آلِه الطّیِّبینَ المَعصومینَ المُکَرَّمین

در جلسهی دیشب به عرض رساندیم که موضوع صحبت در این شبها حدیثی از اباعبدالله الحسین (ع) است، که در این حدیث حضرت، ابعادی از حقیقت مرگ و معاد را تبیین میکند. این حدیث که خطاب به عاشوراییان مطرح شده، حضرت اینطور میفرمایند: «صَبرًا بَنِي الكِرامِ، فَمَا المَوتُ إلاّ قَنطَرَةٌ تَعبُرُ بِكُم عَنِ البُؤسِ والضَّرّاءِ إلَى الجِنانِ الواسِعَةِ والنَّعيمِ الدّائِمَةِ فأيُّكُم يَكرَهُ أن يَنتَقِلَ مِن سِجنٍ إلى قَصرٍ و ما هُوَ لِأَعدائِکُم إلاّ کَمَن یَنتَقِلُ مِن قَصرٍ إلی سِجنٍ و عَذابٍ» بعد در ادامه میفرمایند که پدرم امیر مومنان علیه الصلاة و السلام از جدم رسول گرامی اسلام اینطور نقل کرد که حضرت فرمود: «أنَّ الدُّنیا سِجنُ المُؤمِنِ وجَنَّةُ الکافِرِ، والمَوتُ جِسرُ هؤُلاءِ إلی جَنّاتِهِم وجِسرُ هؤُلاءِ إلی جَحیمِهِم» و در آخر حضرت میفرمایند که آنچه گفته شد در باب مرگ و معاد، چه آنچه خودم گفتم و چه آنچه از رسول الله برای من گفته شد، عین واقعیت است؛ «ما کَذَبتُ و لا کُذِبتُ» نه من خلاف واقع گفتم، و نه از رسول گرامی اسلام خلاف واقع به من گفته شده، عین واقعیت است.
اهمیت حل کردن مسئله مرگ و ابهام مربوط به آن
در شب گذشته به عرض رساندیم که اگر انسان مقداری تامل کند، جوانب قضیه را بسنجد، از برخی از هیجانات عادی زندگی اگر عبور کرده باشد، و عاقلانه مسئله را بررسی کند، متوجه میشود که معقولترین زندگی، منطقیترین زندگی، زندگی متدینان است. بیجهت نیست، دیشب عرض کردم که رسول گرامی اسلام میفرماید: « زیرکترین افراد آنهایی هستند که مسئلهی مرگ را حل کرده باشند.» مسئلهی مرگ مهمترین و اساسی ترین مسئلهی زندگی است. آن شخصی که مسئلهی مرگ را حل نکرده باشد، آن اندیشهای که نتوانسته باشد موضوع مرگ را حلاجی کند، آن جامعه و تمدنی که موضوع مرگ را حل نکند، یک ابهام جدی در درون خودش دارد. یکی از چالشهای عظیمی که در اندیشهی مادیگرایانه هست، یکی از نقطههای بغرنج عظیمی که در اندیشهی تمدن غربی وجود دارد و انسانهایی را که در آن فضا قرار دارند و فکر میکنند رنج میدهد، همین ابهام در مسئلهی مرگ است.
تمدن مادی، چه در قدیمش و چه در جدیدش، ما وقتی عنوان تمدن غرب را میدهیم، منظورمان غرب جغرافیایی نیست. به تعبیر سهروردی، مراد ما از شرق و غرب اندیشهی ظلمانی مادی و اندیشهی نورانی الهی است. همهی کسانی که در دورههای مختلف تاریخ تا به امروز بر اساس اصول مادیت تفکر میکنند، جهان را منحصر در ماده میدانند، جهان را فقط محکوم به قوانین و قواعد طبیعی عالم ماده میاندیشند، این تمدن و اندیشهی غربی است.
پاسخ به مرگ در تمدن غرب
در اندیشهی غربی مسئلهی مرگ پاسخ داده نشده است. پاسخ روشنی به ماجرای مرگ داده نشده است. دو پاسخ در تفکر مادیگرایانهی انسانها در قدیم و جدید مطرح شده و در دنیای تمدن غربی امروز هم مطرح است. یک پاسخ پاسخی خیلی ضعیف است، یک پاسخ یک مقدار آبرومندانهتر است و قوت بیشتری دارد. ولی هر دو پاسخ نمیتوانند پاسخ روشنی به حقیقت مرگ دهند و تبیین روشنی برای آن داشته باشند. آن پاسخ ضعیفتری که مطرح است این است که اصلا وقتی مسئلهی مرگ به وجود میآید، همهی مراتب حقیقت انسان پوچ و باطل میشود؛ خبری از حیات پس از مرگ نیست. پاسخ ضعیف تر این است که مسئلهی معاد به طور کل در آن انکار میشود؛ حرفشان این است.
قرآن در آیه ۲۴ سوره جاثیه، همهی حرفشان را که از قدیم و جدید در فرهنگهای مختلف به زبانهای متعدد مطرح کردند، خیلی خلاصه مطرح میکند. میفرماید که اینها حرفشان این است : «وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ ...» {جاثیه، ۲۴} ما فقط یک مرحلهی زندگی و حیات داریم، همین حیات و فرصتی که طبیعت به ما داده است؛ از آن موقعی که متولد میشویم تا آن موقعی که مرگ برای ما به وجود میآید. « ...وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ...» {جاثیه، ۲۴} فقط ذیل قوانین دهر و طبیعت مسئلهی زندگی و مرگ برای ما به وجود میآید. خبری بعد از مرگ وجود ندارد؛ چرا؟ برای اینکه اگر خبری بعد از مرگ باشد، باید ذیل آزمایش های متعدد و علوم مختلفی که ما داریم، این معنا کشف شود.
شما میگویید که در قبر خبرهایی است. بعد از اینکه انسان میمیرد؛ در قبر، فرشتگانی میآیند؛ اتفاقاتی میافتد. در آنجا ممکن است عذاب هایی صورت بگیرد یا نعمت هایی بیاید. همه اینها قابل بررسی است. این چیزی نیست که فقط مادیون امروز این را بگویند. مادیون آن روزگار هم همین را میگفتند؛ میگفتند: «ما دریچه ها و منفذهایی به سوی قبر می گذاریم؛ روزها و هفتهها و ماهها این مسئله را پیگیری میکنیم.» اکنون بحثها خیلی واضح تر است. وقتی کسی میمیرد و او را در قبر میگذارند؛ مراحل متلاشی شدن بدن او کاملا حساب شده است. واضح است که اول چه اتفاقی می افتد؛ بعد چه اتفاقی میافتد و بعد. هیچ خبری از حیات پس از مرگ نیست. تجربه و آزمایش این را نشان نمیدهد؛ بررسیهای مختلف این را نشان نمیدهد.
عین همین مسئله را اینها در باب خداشناسی و تبیین حقیقت انسان هم مطرح میکنند. وقتی ما راجب خداشناسی از آنها طلب میکنیم؛ انکار صورت میگیرد؛ میگوییم: «چرا انکار میکنید؟» میگویند:«خب اگر خدایی باشد ما باید او را ببینیم؛ باید واضح و روشن باشد.»
اگر حقیقت انسان حقیقتی غیر از این پیکر مادی است, باید در تجربه ها بیاید؛ اگر معادی در کار است باید در تجربه ها مطرح شود.
پاسخ امام صادق (ع) در اثبات وجود خدا و عدم توانایی انسان در درک تجربی
داستان روش و کاری را که اینها مطرح میکنند؛ داستان آن بنده خدایی است که خدمت امام صادق (ع) میرسد و عرض میکند: «آقا من خدا را قبول ندارم.» حضرت می فرمایند: «چرا خدا را قبول نداری؟» میگوید: «چون من خدا را نمیبینم؛ وقتی خدا را نمیبینم، چگونه او را قبول کنم؟» بینید حضرت چگونه، جوابی حکیمانه میدهند. معنای سخن امام صادق (ع) این است که؛ اولاً روش تحقیق، منحصر به روش حسی و تجربی نیست؛ تازه، اگر شما فقط میخواهید از روش حسی و تجربی استفاده کنید و نتیجه ای بگیرید؛ نمیتوانید در مسئلهی خدا، انکار خدا بکنید. حضرت چگونه جواب میدهند؟ میفرمایند: « شما میگویید من خدا را نمیبینم؛ آیا رفتید ته دریاها را بررسی کنید؟ شاید خدا آنجا باشد.» میخواهد عجز روش تجربی را در مسئلهی خداشناسی نشان بدهد. شما میگویید: من چون خدا را ندیدم او را قبول نمیکنم؛ شاید خداوند پشت آن کهکشانها باشد؛ شاید خدا در تحقیقات آیندهی فیزیکی در آن بنیادهای ماده شناسایی شود. اصل مسئلهای که حضرت میخواهند آن را مطرح کنند؛ این است که خداوند سبحان آن کسانی را که ادعای خدا دارند، از حقیقت و جنسی نیست که شما بخواهید با روشهای تجربی و حسی او را درک بکنید. حداکثر چیزی که انسان از این راه میتواند بگوید: این است که بگوید: نمیدانم؛ آگاه نیستم؛ اطلاع ندارم؛ دانش من قد نمیدهد. این جواب درستتر است.
امکان اثبات معاد به صورت تجربی
اگر انسان بخواهد از روش تجربی استفاده کند و در مورد معاد حرف بزند، حداکثر چیزی که میتواند بگوید، این است که نمیدانم بله، اگر ادعای الهیون این باشد که حیات پس از مرگ، در همین دنیا و در این چالهای صورت میگیرد که بدنمان را در این چاله میافکنند، شما میتوانستید این تحقیقات را بهعنوان نقد این دیدگاه قرار دهید، ادعا، این نیست. امام صادق(ع) میفرمایند: «...وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ» {آیه ۱۰۰ سوره مؤمنون} عالم دیگری است، جای دیگری است. از ماورای طبیعت، خبر میدهد؛ اگر شما میگویی روش تحقیق، فقط در روش تجربی، منحصر است، حداکثر چیزی که میتوانی بگویی این است که من نمیدانم چه خبر است. جالب است که در همان آیه شریفه 24 سوره جاثیه، وقتی خداوند سبحان، دیدگاه دهریون را، دیدگاه مادیون را، در ارتباط با معاد مطرح میکند که اینها براساس روشهای تجربی، انکار معاد میکنند، در ادامه این را مطرح میفرماید: «وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ» {آیه ۲۴ سوره جاثیه} این سخن خداوند سبحان است تا عمق نگاه معرفت شناسانه آنها را پیش رفته و گفته است. وقتی مسئله معاد را انکار میکنند، علم ندارند، گمان میکنند، مسئله اینطور باشد. چیزی جز گمان در آنها نیست. وقتی چیزی براساس روش های تجربی، نیافتی باید بگویی من نیافتم، نه اینکه نیست.
به تعبیر فنی اهل علم میگویند: «عدم الوجدان لا یدل علی عدمالوجود» شما میتوانی بگویی من نیافتم، نمیتوانی انکار کنی. انکار معاد، توسط منکرین معاد که جواب و پاسخی از سوی اندیشههای مادی گرایانه و کل فضای تمدن غرب، یکی از جوابهایی که داده شده، همین نکته است. این ضعیفترین پاسخی است که در تحلیل مسئله مرگ و معاد گفته شده است. مسئله مرگ و معاد، با این حل نمیشود.
پاسخ دوم به مساله معاد در تمدن غرب
پاسخ دیگری که در فضای اندیشه مادی گرایانه و تمدن غربی به این مسئله داده شده و یک مقدار آبرومندانهتر است، همین نکته است که امکانات شناختی که در اختیار ما هست، به ما راه نمیدهد تا ما مسالهی مرگ را حل بکنیم، چون آن گزارشی است از ماورای طبیعت، ما نمیتوانیم راجع به او قضاوتی داشته باشیم. این پاسخ بهتر و آبرومندانهتر است، اينكه ما بگوييم نميدانيم، احتمال ميدهیم باشد، احتمال میدهیم نباشد.
انکار معاد، اساس برنامهها در تمدن غرب
لکن در فضای مادیگرایی، در فضای تمدن و اندیشهی غربی در عین اینکه این پاسخ عمیق تر از سوی بسیاری از اندیشمندان آنها داده شده، در عین حال دو تا کار دیگر هم با موضوع مرگ کردند، با موضوع معاد کردند؛ یک کار چیست؟ یک کار این است که تمام برنامهریزیها را بر اساس نفی حیات پس از مرگ و بر اساس انکار معاد تنظیم کردند. خب شما که گفتید ما نمیدانیم چه خبر است. شب گذشته به عرض رساندیم، اگر کسی احتمال حیات پس از مرگ و مسالهی معاد را و مسالهی ابدیت را هم بده نمیتواند اينجوري زندگي بكند. غرب چه كار كرده، تمدن غرب چه كار كرده، از يك سو ميگويد من نميدانم چه اتفاقي ميافتد، از سوي ديگر تمام برنامهها را، تمام علوم را، تمام طرحها را بر اساس انكار معاد تنظيم ميكند. همهي علوم انساني كه ما الان در دنيا داريم، بر اساس اين است كه ما فقط منحصر در ماده هستيم، خبري از ماوراء طبيعت نيست. مديريت ما بر اين اساس است، اقتصاد ما بر اين اساس است، روانشناسي ما بر اين اساس است، خب اگر شما ميگوييد ما نميدانيم چه خبر است، چه جور میتوانید بر اساس نفی و انکار معاد ، دانشها را تنظیم بکنید.
یک کسی میگفت که « من از امیر مومنان علی (ع) ،که معروف به شجاعت است، شجاعترم.» گفتند: « شما چطور از حضرت علی شجاعتری؟!» گفت: «چون حضرت علی از هیچ چیز نمی ترسید از خدا می ترسید. من از خدا هم نمیترسم! »
گاهی از اوقات که من وقتی فکر میکنم، میبینم بشر واقعا جرئت عظیمی دارد! میگوید آقا میلیاردها احتمال دارد، و یک احتمالش بر اساس تصادف قابل توضیح است، و بر اساس همان احتمال تمام زندگی اش را تنظیم میکند. خیلی جرئت می خواهد. اگر کسی احتمال حیات پس از مرگ بدهد، احتمال ابدیت بدهد، اگر کسی احتمال این را بدهد که تمام زندگی پس از مرگش نتیجه نوع زندگی ای است که الان در دوره حیات دنیوی دارد. اگر کسی به این نکته توجه بکند، که هر عملی که انجام بدهد ضرب در ابدیت میشود ،چه خیر او چه شر او، این چطور میتواند تمام برنامه های زندگی اش را بر اساس انکار معاد تنظیم بکند؟ و ارامش هم داشته باشد!
یک کار این است که دنیای غرب کرده است، یک کار این است که تلاش کرده و کوشیده مسئله مرگ به فراموشی برود! رسما تلاش های وسیع صورت گرفته. آقا مرگ اندیشی نداشته باشید. مساله مرگ را توجه نکنید. بهترین راه حلی که غرب برای حل مساله مرگ و معاد می دهد، این است که این واقعیت مسلم و اساسی و مهم زندگی را فراموش کنید و در حال زندگی کنید. الان لذت ببرید. آن چنان انسان ها را مشغول خود میکنند، آن چنان برنامه های فراوان برای انسان میچینند و سبک زندگی ها را تغییر میدهند. انواع کارها، لباس ها، خوراکیها ، دیدنیها، شنیدنیها ، آنچنان انسان را مشغول در شئون دنیوی میکنند که انسان به یاد مسأله مرگ نیفتد. چون اگر به یاد مسأله مرگ بیفتد، نمیتواند عادی از کنارش عبور کند. مسأله مرگ بسیار بسیار جدی است و باید حل شود.
گاهی از اوقات گفته میشود که مرگاندیشی افسردگی میآورد. بلی، مرگ اندیشی در یک نگاه مادی گرایانه ای که خبری از حیات پس از مرگ نیست ، خبری از ابدیت نیست ، افسردگی میآورد. یاد مرگی که رسول گرامی اسلام ، ائمه معصومین، انبیای الهی و اولیا میفرمایند که رمز اساسی اصلاح انسان است، نقش یاد مرگ در سازندگی انسان، در تحول زندگی انسان ، آن یاد مرگ برای انسان نشاط میآورد ، فعالیت میآورد ، از لحظه لحظه عمرش میخواهد حداکثر استفاده را بکند. آن یاد مرگ انسان را در یک دستگاه کلان هستی شناسانه قرار میدهد. پشتیبان مطمئن ذهن انسان است ، برای اینکه انسان در یک قالب صحیح زندگی کند.
تلاش های وسیعی صورت میگیرد که مسأله مرگ اندیشی نباشد. کاری کردند، سبک زندگی را به گونه ای تغییر دادند که جوانی که الان باید در مراحل تکامل زندگی باشد، چند فرزند داشته باشد، مشغول کسب و کار باشد ، دست به کارهای مفید بزند، تا سن ۳۰-۳۵ سالگی غرق در بازیها است. این کی میخواهد به اصول اساسی زندگی خود رسیدگی کند؟ چه جوان پسر، چه جوان دختر، مسایل زندگی خود را کی میخواهد فکر کند؟
نکوهش بخل، تکبر و انکار خدا از نگاه حضرت علی (ع)
امیر مومنان علی علیهالسلام در یک روایتی میفرمایند من از چند نفر تعجب میکنم، من در شگفتم از چند نفر، یکی آن کسی است که زندگیش را بخل فرا گرفته، بحث ما راجع به بخل نیست، خیلی درباره این مسأله باید فکر کرد، یکی از اساسی ترین رذایل انسانی مسأله بخل است و دین به شدت با آن مبارزه کرده. در آیات شریفه اصلا این مسأله یک امر حاد نزدیک به کفر تلقی شده. حضرت میفرماید من از آدم بخیل تعجب میکنم ، چرا؟ برای اینکه انسان بخیل میخواهد از فقر فرار کرده و به غنا برسد، در حالی که با بخل از آن چه که فرار میکند، درونش افتاده و از آن چه که مطلوبش است، دورتر میشود. به علاوه، روز قیامت این انسان بخیل، در دنیا فقیرانه زندگی میکند اما در آخرت باید حساب اغنیاء را پس دهد.
دومین کسی که حضرت میفرمایند من از آن تعجب میکنم، انسان متکبر است. اصلاً تکبر برای انسان چه معنایی دارد وقتی نگاه میکند به قبلش، که یک آب ضعیف با بوی بد و متعفن بوده و از آن طرف هم، سر آخر یک جیفه و مرداری میشود که بوی گند از او برمیخیزد و مردم نمیتوانند او را دو، سه روز روی زمین نگه دارند، باید زیر زمین او را دفن کنند و من متعجب از کسی که با این حال متکبر است و خودش را میگیرد. به قول آقایان قیافه میگیرد، به امور مالی اش مینازد، به جمالش مینازد، به کمالش مینازد، به علمش مینازد! اولش چه بوده است و آخرش چه هست؟! من از انسان متکبر تعجب میکنم!
بعد حضرت میفرمایند سومین کسی که من از او تعجب میکنم کسی است که «... مَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ وَ هُوَ يَرَى خَلْقَ اللَّهِ....» { حکمت ۱۲۶ نهج البلاغه } که در خداوند سبحان شک دارد در حالی که آیات او تمام هستی را پر کرده است!
توجه به آیات الهی
خیلی مراقب باشیم و دقت کنیم این گنجینههای عظیمی که در ما هست به راحتی از دستشان ندهیم. دچار مغالطه عملی در دنیای غرب و در فضای مملو از تکنولوژی و فناوری نشویم. یک اتفاقات تاریخی افتاد که غرب به این فضا دچار شده است. آن تنفری که از دیانت، به خاطر دیانت مسحیّت به جهت آن خلاف عقلهایی که در آن وجود داشت، مسائل روی داد. اتفاقات عجیبی در غرب روی داده است، مواظب باشیم. جالب است که اکثر فرهیختگان و دانشمندان و اندیشمندان شان یا معتقد به خدا هستند یا انکار خدا نمیکنند. مراقب باشیم،گاهی انسان در یکسری توهّمات است. آیات الهی سرتاسر هستی را پر کرده است نشانههایی بیش از این نیاز است؟!
انکار خدا برای رهایی از مسئولیتها
یک زمانی به راسِل گفتند که: شما نمیترسید وقتی روز قیامت شد خدای متعال مچات را بگیرد و بگوید شما چه طور مرا انکار کردید؟! میگوید من در جواب به او میگویم که: خدایا شما نشانههای کمی گذاشتی برای آن که من تو را بشناسم (انکار نکرد). در حالی که اگر انسان توجه کند به تعبیر قرآن یکی از علل انکار حقایق ماورای طبیعت این است که انسان میخواهد یَله و رها شود، می خواهد عصیان کند. به خاطر عصیانگری اول باید ذهن خودش را توجیه کند. باید به شناختش دست بزند. تا شناخت را دست نزند به لحاظ عملی نمیتواند وارد خیلی از صحنههای عصیانگری شود؛ به همین خاطر است که خدا را انکار میکند، معاد را انکار میکند، یا میگوید اصلا به فکر این جور مسائلها نباشید، مسائل دیگر مسائل اساسی و مهم است. حضرت میفرمایند من تعجب میکنم از کسی که خداوند سبحان را انکار میکند در حالی که در تمام صحنه ها هستی، از خودش و دیگران، آیات انفسی و آفاقی را دارد مشاهده میکند.
قرآن کریم میفرماید: « سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ... » {فصلت53}، خداوند سبحان میفرماید: ما آیات اَنفسی و آفاقی خودمان را به همه انسانها نشان میدهیم، چون روشن شود خدا حق است. ولی انسان انکار میکند. به خاطر چه؟ به خاطر آن فضای میل به عصیانگریای که دارد.
در روایت هست که امکان ندارد کسی که ایمان داشته باشد و گناه مرتکب شود. توجه داشته باشید که بحث اسلام با ایمان فرق میکند. امکان ندارد کسی خودش را در محضر خدا ببیند و عصیان و گناه و معصیت کند. درست است که ممکن است خانه خلوتی باشد، فضای مجازی باشد، تصاویر حرامی باشد و کسی او را ببیند. اما خدا هست! خدا بر اساس آنچه ما هستیم زندگی ما را رقم خواهد زد. لیاقتها بر اساس همه آن چیزهایی است که در ما میگذرد. حضرت میفرمایند: « من تعجب میکنم از کسی که این همه آیات الهی را میبیند، باز میگوید من در خداوند سبحان شک دارم»
اهمیت توجه به مرگ از نگاه حضرت علی (ع)
میفرماید: «چهارمین نفری که من از او در تعجب و شگفتی هستم «...عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِيَ الْمَوْتَ وَ هُوَ يَرَى [مَنْ يَمُوتُ]...» {حکمت ۱۲۶ نهجالبلاغه} من تعجب میکنم از کسی که مرگ را فراموش کرده، مردن را فراموش کرده، در حالی که میبیند هر روز که در اطرافش کسانی به این سفر میروند، این مسئله مرگ برایشان اتفاق میافتد.» امیر مومنان علی علَیه الصلوة و السّلام در یک تشییع جنازهای شرکت داشتند؛ بعضیهایی که پشت این تشییع جنازه بودند، در تشییع جنازه بودند، پشت جنازه بودند، همینجور میگفتند و میخندیدند، حضرت فرمود: «كَأَنَّ الْمَوْتَ فِيهَا عَلَى غَيْرِنَا كُتِبَ...» {حکمت ۱۲۲ نهجالبلاغه} گویا مرگ برای غیر ما نوشته شده است، گویا حق فقط برای غیر ما هست! میبریم این جنازهها را دفن میکنیم و به گونهای تراث و اموال و میراث آنها را میخوریم که انگار ما مخلدیم، ما همیشه هستیم! فقط دیگران هستند که این مسئله مرگ راجع به آنهاست! مسئله مرگ بزرگترین و اساسیترین مسئلهی قطعی زندگی همه ماست. باید این مسئله حل بشود. تعجب میکنم از کسی که مسئله مرگ را میبیند، کسانی در اطرافش این دنیا را رها میکنند و میمیرند، اینها را میبیند، ولی موضوع مرگ و معاد را به فراموشی میسپارد! اینکه انسان یادآوری و تذکر مسئلهی مرگ را به فراموشی بسپارد، که این دستور اساسی و دستور برنامهی اساسی تمدن غرب است؛ امیرالمومنین تعجب میکنند، چون دارد بزرگترین مسئلهی زندگی را حذف میکند. میگوید راجع به آن فکر نکنیم و نیندیشیم، حالا یک جوری میشود دیگر. چطور ما راجع به کوچکترین مسائل دیگر اینطوری فکر نمیکنیم؟
ببینید چجور در سبک زندگیهای مختلف مسئله عوض میشود. یک عزیزی مطرح میکرد یک خانم که برای مشاوره آمده بود، نزدیک خودکشی بود. پرسیدند برای چه؟ گفت برای این که شوهرم به من قول داده رنگ چند موضوع زندگی ظاهری مثل ماشین و امثال اینها را ردیف بکند، اما نکرده است. من الان دچار بحرانهای سنگین روحی هستم و دیگر نمیتوانم در این دنیا زندگی کنم. ببینید، چیزی که اصلا مسئله نیست و بلکه گاهی از اوقات یا اغلب اوقات مسخره است، بزرگترین مسئلهی زندگی میشود؛ آنی که بزرگترین مسئلهی زندگی است را به ما یاد میدهند که فراموش کنید و به آن فکر نکنید و راجع به آن تأمل نکنید. مسئلهی مرگ باید حل شود.
مساله تناسخ به عنوان راه حلی برای مسئله مرگ
عرض کردم برای حل مسئلهی مرگ پاسخهای متعدد داده شده است. یکی از پاسخهای دیگری که به مسئلهی مرگ داده شده است و من یک مقدار راجع به آن توضیح دهم، مسئلهی تناسخ است. این معنا هم در عقاید قدما موجود بوده و هم در بسیاری از عقایدی که امروزه در دنیا منتشر میشود مسئلهی تناسخ مطرح میشود. انگیزهی تناسخ حل مسئلهی مرگ است. مسئلهی مرگ باید حل شود. تناسخ میگوید وقتی روح انسان مفارقت از این بدن پیدا کرد، در یک بدن دیگر هلول میکند. این میشود نسخ؛ میشود تناسخ؛ میشود نقل. هم در مکتبهای قدیمی در غرب، در شرق این مسئله مطرح شده است؛ هم در مکاتب اعتقادی جدید مخصوصا برخی از عرفانوارههای وارداتی که از دنیای شرق میآید، فضاهای چین و هند و امثال اینها، مسئلهی تناسخ مطرح شده است. این مسئلهی تناسخ برای این است.
البته کسانی که قائل به تناسخ هستند دو جور هستند. بعضیها تناسخ موقتی اند؛ یعنی میگویند یکی دو دور، سه دور، چند دور این تناسخ اتفاق میافتد برای این که انسان پرورش پیدا کند و برای رفتن به ماورای طبیعت آماده شود. در میان فیلسوفان ما « شیخ شهابالدین سهروردی» یک تمایلی به این دیدگاه نشان داده است. او استدلالهای آن دسته از تناسخیون که این عقیده را داشتهاند، نیز آورده است. به این دسته، تناسخیون موقت میگویند. دستهی دیگر، تناسخیون دائم هستند. آنها میگویند که تناسخ تا ابد اتفاق میافتد. یعنی روح همینطور تا ابد به بدنهای دیگر منتقل میشود.
اصل مسئله، مسئلهی مرگ است. انسان از نابودی و پوچشدن فراری است. فطرت انسان، بقا و ابدیت و همیشهبودن را میخواهد. فیلسوفان ما در مورد مسئلهی تناسخ، بسیار بحث کردهاند؛ اما هم دلایل آنها دلایل ضعیفی است و هم دلایل قویای علیه آنها وجود دارد. مثلا در جلد نه کتاب « اسفار » دیدگاهها و استدلالهای تناسخیون مطرح شده است و نقدها آمده است. در آنجا یک نقد جدی بر اساس نظریهی صدرایی پیاده شده است. تناسخ باطل است، منتها صدرالمتالهین توضیح میدهد و میگوید ما تناسخ ملکی را باطل میدانیم، اما تناسخ ملکوتی حق است. تناسخ دو نوع است.
یک وقتی ما میگوییم که روح وقتی به مراحل تکامل رسید و از بدن مفارقت پیدا کرد، به یک بدن مادی دیگری ملحق میشود، گاهی گفته میشود که به سنگها و امثال آنها تعلق پیدا میکند که به آن رسخ میگویند، گاهی گفته میشود که به بدنهای گیاهی مرتبط میشود که به آن فسخ میگویند، گاهی گفته میشود که به بدنهای حیوانی منتقل میشود که به آن مسخ میگویند، گاهی گفته میشود که به بدنهای انسانی دیگری منتقل میشود که به آن نسخ میگویند.
حقیقت تناسخ ملکوتی
صدرالمتالهین میگوید که همهی اینها دچار اشکال اساسی و مبنایی هستند. آن چیزی که صحیح است، تناسخ ملکوتی است. وقتی کسانی را که قائل به تناسخ بودند، در ریشه بررسی میکنیم، به یک سری از عرفای اهل کشف میرسیم که نتوانستند تمایز میان این عالم و عوالم دیگر را بفهمند. چون آنها کشفها و مشاهدات برزخی واضح زیادی داشتند، فکر میکردند که این اتفاقات در این دنیا دارد رخ میدهد. آنها میدیدند که کسانی از این دنیا میروند که به شکل بدن سگ، خوک و حیوانات دیگر حرکت میکنند. وقتی آنها این مسئله را مطرح میکردند، یا خودشان یا مخاطبانشان نمیتوانستند بفهمند. صدرالمتالهین میفرماید که اصل مسئله که در روایات ما هم آمده، تناسخ ملکوتی است. یعنی انسان براساس زندگی در دنیا اخلاقیاتش را میسازد. سپس براساس اخلاقیاتش و براساس غلبهی یکی از صفاتش به شکل یکی از موجودات درمیآید.
در روایات ما آمده که بسیاری از انسانها در آخرت محشور میشوند، به شکلهایی که «یحسن عندهم القرده و الخنازیر» ؛ به شکلهایی که صورتهای میمونها و بوزینهها و خوکها بسیار زیباتر از آنهاست. آنها به انسانی تبدیل میشوند که شبیه موجودات وحشتناک است. بعضیها آن آیهای که میگوید « يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ » {سوره عبس، آیه ۳۴ و ۳۵}را اینطور تفسیر کردهاند که وقتی حقیقت انسان تجلی پیدا کند و بهصورت حقیقیاش درآید، دیگران میفهمند که آن کسی که سالها با او زندگی کردهاند، که بوده است (و از او فرار میکنند).
تناسخ ملکی باطل و تناسخ ملکوتی حق است. در ماجرای کربلا، امام معصوم هست. مگر امام صادق (ع) نبود که آن شخص وقتی گفت امسال الحمدلله حاجیهای فراوانی داریم، حضرت فرمود اینطور که فکر میکنی نیست، بیا از میان انگشتان من نگاه کن و ببین چه خبر است. میگوید من نگاه کردم دیدم جز چند آدم، بقیه همه مثل حیوانات میگردند، صورتهای حیوانی و بدتر از حیوانی. در ماجرای کربلا انسان موجودی است که خودش را میسازد، اختیار را به انسان دادند که خودش را بسازد. امروز خدمت عزیزانی بودیم، خمیرمایهای، خمیر و مومی دست انسان دادهاند، اختیار را به خود او دادهاند که خودش شکل دهد، ورز بدهد و طراحی بکند. ما خودمان، خودمان را طراحی میکنیم. شگفتی انسان از بقیه موجودات، -این بحثهایی که انسان موجودی اجتماعی و فرهنگی است و میسازد، خودش محیطش و زندگیش را میسازد، این عین واقعیت و حقیقت است. منتها برخی از لایهها گفته شده، برخی از لایههای دیگر گفته نشده است. ما خودمان، خودمان را میسازیم، با علم، عمل، شنیدن، دیدن و با تمام فعالیتهای خودمان، خودمان را میسازیم. براساس آنچه که ساختیم محشور میشویم، این تناسخ ملکوتی میشود. تناسخ ملکوتی حق است، تناسخ ملکی باطل است.
در جریان کربلا، در ماجرای عاشورا، اینهایی را که به خاطر رسیدن به ملک ری و گندم و جو ری چنین ماجراهایی را رقم زدند، میشود گفت که جز حیوانیت چیز دیگری در آنها متبلور است؟ علامه حسنزاده آملی میفرمود یکی از فرقهایی که بین حیوانیت و انسانیت است این است که یک حیوانی را میبینید که در زمینی در حال چریدن است، میرسد به جایی که مرز زمین دیگر است، این که اینها را نمیفهمد، میرود آنطرف هم میچرد. ولی انسان عقل دارد. کسی که به خاطر چریدن و به خاطر سفرههای رنگینتر داشتن، حق را ناحق میکند، به راحتی میتواند بسیاری از اصول انسانیت را زیر پا بگذارد، این دارد خودش را به شکل یک حیوان، آن هم حیوانی بسیار درندهتر و شهوترانتر از حیوانهای معمولی میسازد. انسان چیز وحشتناکی میشود. اختیارش دست خودمان است. حتی ممکن است خودش وقتی خودش را میسازد، چون اهل شعور است و میفهمد؛ شدیدترین وحشتها و کابوسها از دیدن خودش بهش دست میدهد. نه تنها خودش برای خودش عذاب است، بلکه برای دیگران هم عذاب است.
مثلا در روایت است که عالم بیعمل، عالم ریاکاری که یکجور حرف میزند جور دیگر عمل میکند، از بوی گند، او جهنمیان در عذاب هستند. هم خودش عذاب میبیند هم عذاب دیگران است. در روز عاشورا اینهایی که جمع شدند، شما برگردان عالم اخرویش را داشته باشید، چون عالم آخرت باطن دنیاست دیگر «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» {سوره روم، آیه 7}شما برگردانش را داشته باشید میبینید چه خبر است. امام حسین(ع) میبیند؛ یاران امام حسین(ع) دیدند در شب عاشورا که ماجرا چیست.
مردمی که حاضر نیستند به یک طفل صغیر شش ماههی تشنه رحم بکنند. ببینید این نتیجهی اندیشهی مادی گرایانه است. درسته آنها حرف خدا و اینها میزدند ولی آن لقلقهی زبان بود. خود امام حسین فرمود: «الناسُ عبیدُ الدنیا و الدین لعق علی السنتهم...» خیلی انسان باید با خودش کار بکند که مسئله جدی بشود برایش؛ چون ما ولیدهی طبیعت هستیم؛ فرزند طبیعت هستیم، با طبیعت خو میکنیم. اینها پردهها و حجابهای ما میشود. اینکه ما بتوانیم این پردهها را کنار بزنیم، کار میخواهد، زحمت میخواهد، فکر میخواهد، تأمل میخواهد.
نتیجه تفکر مادی گرایانه
ما ممکن است تعجب بکنیم که وقتی امشب میخواهیم برای علی اصغر گریه بکنیم، شاید بعضیها بگویند که این چجوری میشود که حضرت علی اصغر را امام حسین آورد بالای دست، خب برای چی باید او را بزند؟ بزند پدر را بکشد. چرا بزند گردن بچه را ببرد؟ برای چه؟ این نتیجهی غرق شدن در زندگی مادی است. قدیم هم بود، الان هم هست. لذت میبرد از اینکه فجایع را انجام بدهد. لذت میبرد از این که یک محفظهای درست بکند، انسان نتواند فرار بکند و بعد آن را بسوزاند و لذت ببرد که این چه کار دارد میکند؟ این نتیجهی تمدن حقیقی غرب است. باطن غرب همین است. چیزی غیر از این نیست. نهایتش همین است. اصلا شما اگر منحصر بشوید در لذت طبیعی و مادی، همین میشود نهایتش. شما میدانید؛ بهتر از من میدانید. برای لذت بری حداکثری جسمی و بدنی، چه فجایع هولناکی انجام میشود. در قدیم هم بود، الان هم هست. قفسهی حیوانات درنده را آماده میکنند. خب یک آدم، وقتی میخواهد یک حیوان دیگری را بندازد که حیوانات دیگر آن را بدرند، انسان چنین کاری نمیکند؛ وحشت میکند انسان. شرایطی را فراهم میکند، که ببینید اینها چه کار میکنند که آنجا ما تماشا کنیم و لذت ببریم. خوب این پدر و مادر و فرزند را بیندازیم در این شرایط ببینیم اینها چه کار میکنند. ببینید انسان به کجا میرسد.
تعجب نکنیم از اینکه در صحنهی کربلا فقط مسئلهی پیروزی ظاهری سپاه یزید بر سپاه امام حسین(ع) نبود. مسئله اگر اینطور بود خیلی محترمانهتر میتوانست حل و فصل شود، فقط این مسئله نبود. مسئله تبلور تفکر مادیگرایانه بود. خب شما امام حسین را کشتید، تمام شد دیگر؛ نه! باید اسبهای تازه نعل شده باشند، سرها باید جدا بشوند، اهانتها باید صورت بگیرد، درحالیکه در آن فرهنگ، اصلاً این معنا نداشت. اینها فرزندان رسول الله (ص) بودند، بالاخره از لحاظ ظاهری یک وجههای داشتند. این گونه به خیمهها حمله ببرند، اینگونه جنایتها را انجام بدهند، اینگونه کارهای خبیث را انجام بدهند. اینها طبیعی است برای توغل و فرورفتن در یک زندگی مادیگرایانه و اندیشهی صرفاً مادی و انکار معاد. من اصلاً نمیفهمم، اگر انکار معاد صورت بگیرد، چرا باید انسان جلوی خودش را بگیرد؟ میگویند جلوی خودش را میگیرد برای اینکه اگر جلوی خودش را نگیرد، بعداً ضرر میکند. خب این معنا فقط در یک چارچوب خاص معنا دارد. اگر هر وقت فهمیدی هیچ ضرری بهت نمیرسد میتوانی ضربهی کاری را بزنی؛ چون آخرتی وجود ندارد. اگر آخرتی وجود ندارد، چه چیزی جلودار انسان باشد؟ معنا ندارد، جز حماقت. وقتی اینها آخرت را کنار گذاشتند و رویش پا گذاشتند و گفتند ول کنید، یاد مرگ را ول کنید، به الآن بچسبید. الآن ما وقتی فکر میکنیم، میگوییم مردم کوفه عجب اشتباه عظیمی کردند. ما الآن شرایط خودمان را در نظر بگیریم، بعدها راجع به ما قضاوت میکنند. ملکوتیها راجع به ما قضاوت میکنند. این صحنههای حق و باطل همیشه هست؛ این سنتی است که خدا جاری کردهاست. حق و باطل را خدا جاری کردهاست. این برای این است که رشد انسانها معلوم بشود، اختیار انسانها معلوم بشود، راهها معلوم بشود، سعادت و شقاوت روشن بشود.
از جمله مصیبتهای خیلی سنگین ماجرای عاشورا، وداعهایی است که حضرت اباعبدالله الحسین (ع) داشتهاند. در یکی از این وداعها، رو میکند به خواهرش ام کلثوم، سفارش میکند راجع به فرزند کوچکش، فرزند شیرخوارهاش، هم میگوید بیاورید من با طفل صغیرم وداع بکنم، خداحافظی بکنم، یک خرده ببوسمش، هم سفارش کردهاست که مراقب او باشید. وقتی این سفارش صورت گرفت، ام کلثوم عرض کرد: «آقا جان، این بچه خیلی تشنهاش است، ببینید چه جور لبهایش را که لبهای خشکیده است، باز و بسته میکند، نه آب دارد بخورد، نه شیر دارد بخورد.» اباعبدالله الحسین(ع) میخواهد این صحنهی عظیم را نشان بدهد. علی اصغر را در دست میگیرد. اصلاً اباعبدالله الحسین(ع) خانواده را آورد که این صحنهها را بسازد، نشان بدهد انسانِ غرق در مادیتِ فراموشکنندهی مرگ و قیامت، ممکن است کارش تا به کجا منجر بشود. علی اصغر را در دست گرفتهاست، مشهور این است که شش ماهه بودهاست، میآید روبهروی سپاه میایستد،
خطاب به این مردم میفرماید: ای مردم، «إِنْ لَمْ تَرْحَمُوني فَارْحَمُوا هذا الطِّفْلَ»، اگر به من رحم نکردید، اگر برادران، یارانم، علیاکبرم، برادرزادههای من و قاسم را کشتید، -جوانش را از دست داده، الان علیاکبرش شهید شده.- این بچه که دیگر گناهی ندارد، اینکه شمشیر به دست نگرفته، به طرف شما بیاید. ببینید چگونه تلظی میکند. «فَارْحَمُوا هذا الطِّفْلَ»، به این طفل رحم کنید. حرمله تو میخوای تیر سه شعبه بزنی، به سینه اباعبدالله الحسین بزن، اما نه، میخواهند این صحنهها را تماشا کنند. الان دیگر اباعبدالله الحسین در قلت و ضعف است، یاری ندارد. حالا میبینی حسین چه کار میکند. عمر سعد به حرمله اشاره میکند، حرمله [میپرسد] چه کار کنم؟ تیر را به پدر بزنم یا فرزند؟ گفت گلوی نازک علیاصغر را نمیبینی؟ میتوانی این هدف را بزنی؟ تو میگویی تیرانداز قوی هستی، میتوانی بزنی؟ وقتی حرمله تیر سه شعبه را رها میکند، تیر یک شعبه هم رها میشد تمام بود، چرا سه شعبه؟ «فَذُبحَ الطِفل مِنَ الوَرید إلَی الوَرید أو مِنَ الاُذُنِ إلَی الاُذُن»، میدانی ذبح یعنی چه؟ وقتی گردنی را با چاقو و خنجر ببرند، یعنی ذبح شده. وقتی تیر سه شعبه با گلوی نازک علیاصغر برخورد میکند، گلوی علیاصغر را سوراخ نمیکند، علیاصغر را در دامان اباعبدالله الحسین ذبح میکند.
«... أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ» {هود، ۱۸}؛ «... وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ» {شعراء، ۲۲۷}