بسم الله الرحمن الرحیم
رب اشرح لی صدری و یسر لی امری واحلل عقده من لسانی یفقهوا قولی.
اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها و سرالمستودع فیها بعدد ما احاط به علمک.
عرض سلام خدمت همگی.
خیلی ممنون از این فرصتی که به من دادید و من را قابل دانستید.
راستش من یکم سختم است راجع به این موضوع صحبت کنم. از آنجایی که نه خیلی مطالعات زیاد جامعهشناسی داشتم نه مطالعات عمیقی در اسلام داشتم؛ درمورد یک موضوع کلانی مثل حق اعتراض در حکومت اسلامی بخواهم صحبت بکنم، راستش خیلی بلد نیستم.
در این صحبت من یکم فکر کردم و سعی کردم طبق تجربهای که در زندگی شخصی و فعالیت اجتماعیای که یک مقدار داشتم و بعد هم حالا فعالیت حرفهای که داشتم، نگاه خودم را به وضعیت امروز جامعه با یک تمثیلی بیان کنم.
قبل از اینکه شروع کنم، یک پیشنهادی به آقا سینا گفته بودم، اینجا هم بگویم.
اولا خب خیلی اتفاق خوبی است که در هیأت افتاده و میشود این بحثها مطرح بشود و بچهها از متن دانشجویی و حالا ماها که فاصلهمان نسبتاً کم هست با فضای دانشجویی، بیایند و صحبتی بکنند. ولی میخواهم پیشنهاد بدهم که اگر جنبهی صحبتکردن و گفتگوکردن بگیرد، شاید حتی همین اتفاق خوبی که درحال افتادن است، بهتر هم بشود و اتفاقات مفیدتری بتواند بیفتد.
من میخواهم از یک تمثیل در این صحبتهایم استفاده کنم به جهت اینکه شاید آن بحث جامعه، بحث کلانی باشد و این تمثیل یک مقدار خردتر به موضوع نگاه کند و مسئله برایمان قابلفهمتر باشد. قاعدتاً وقتی از تمثیل استفاده میکنیم، همهچیز خیلی مپ نمیشود و [نمیشود] دقیقا همهی مسائل را بتوان در تمثیل بهکار برد و خب از یکسری وجهشبه میخواهیم استفاده کنیم.
من وضع جامعهی امروز را میخواهم به یک خانوادهای تشبیه کنم. به یک سری خواهر و برادری که یک دعوایی بینشان رخ داده بهسبب یک منفعت مشترکی که دارند. من در مثالم میخواهم این منفعت مشترک را یک زمین زراعتی [درنظر] بگیرم که به آنها رسیدهاست. من فکر میکنم وضع جامعهی امروز ما را میشود به این مثال شبیه کرد و راجعبه آن حرف زد. دلیلم را هم میگویم ]که[ از چه جهاتی میشود این مثال را زد.
جهتی که میشود این مثال را مطرح کرد، بنظرم این است که یکسری افرادی دارند در جامعه با هم زندگی میکنند که نمیدانم بگویم [بخاطر] جبر یا چهچیزی، ولی بالاخره با هم یک رابطهای دارند، با هم هموطن هستند، با هم زندگی میکنند، یک ارتباطی دارند و یک منافع مشترکی دارند. یعنی از اینکه در این جامعه زندگی میکنند، وضع جامعه هرطور باشد، عملاً آدمها تاثیر میگیرند از این وضع. اگر وضع خوب باشد و همه خوشحال باشند و اتفافات خوبی بیفتد، همه خوشحال هستند. اگر بد باشد، همه احتمالا حال خوبی ندارند. و از این جهت که شاید حق همه نسبت به این رابطه، یکسان است یعنی همه عضوی از این جامعه هستند و انگار که یک حق مساوی دارند در این جامعه نسبت به اتفاقات و تصمیماتش و اینها.
من از این جهت این وجه شبه را مطرح میکنم و این را خانواده میبینم. و اگر هم بخواهم توضیح بدهم، در این دعواهایی که الان داریم، بیایم آنطرف دعوا را که حالا الان داریم در جامعه میبینیم، [که] داد میزند و اعتراض میکند را عضوی از جامعه ببینیم. کسانی که شعار میدهند، کسانی که شعار مینویسند، حتی فحش میدهند، حالا میگویم فحشدادن قطعا کار مذمومی است ولی ببینیم که اینها عضوی از این جامعه هستند. یک ایرانی هستند که این اتفاق را دارند رقم میزنند. و حالا در دانشگاه، چه کسی که این درخواست را مطرح میکند و تلاش میکند که تفکیک جنسیتی را از سلف بردارد چه کسی که میخواهد این تفکیک جنسیتی باشد، همهی اینها عضوی از جامعه هستند که حالا در این مثال، میشود گفت که عضوی از این خانواده هستند.
نکتهی اول اینکه این را ببینیم که واقعا یک دعوایی است در یک خانوادهای. در یک جامعهای.
من منکر این نیستم که رقیب خارجی [وجود دارد] یعنی یک کسی که بیرون این خانواده مشکل دارد با این خانواده، دارد دو به همزنی میکند و تلاش میکند که این خانواده را نابود کند. حالا فرض کنید بخواهد اصلا حق زراعی آنها را و حق آن زمینی که گفتیم در این مثال میتوانیم درنظر بگیریم را از آنها بگیرد. حتما کشور دشمنی دارد و دارد تلاشش را میکند که از این دعوا استفاده کند.
اما مسئلهای که من میخواهم آن را ببینم و راجعبه آن حرف بزنم، مسئلهی اختلافی است که در این جامعه وجود دارد. و نقش دشمن بیرونی را هم به نسبتش در این دعوا میبینم. نه اینکه مستقیم بخواهم به آن بپردازم.
حالا من میخواهم ببینم که اصلا یک دعوا در یک خانواده، اصولا چه زمانی اتفاق میافتد. یعنی چه میشود که فرض کنید در یک خانواده یک نفر تصمیم میگیرد داد و بیداد کند، دعوا راه بندازد، فحش بدهد و یک اتفاقی بیفتد.
من بنظرم دعوا یا طغیان در یک خانواده، زمانی اتفاق میافتد که یک عضو، یک انتظار و یک خواستهای دارد، و آن خواسته به هر دلیلی تأمین نمیشود یعنی خواستهاش درنظر گرفته نمیشود و فکر میکند که منافعی که باید به آن برسد از آن رابطه، تأمین نمیشود. و این هم نه یک بار، [بلکه] چندبار برایش رخ بدهد. یعنی ببیند که دارد این اتفاق، مجدد میافتد. میگوید من عضو این خانواده هستم و باید از این زمین سهم داشته باشم و یک اتفاقی برایم بیفتد. ولی خب آن انتظار، محقق نمیشود. و حتی امیدی هم ندارد یعنی نمیبیند نشانههای اینکه طرف مقابلش، دارد تلاش میکند که این حق را برایش ایجاد کند و آن را به منافعش نزدیکتر کند.
بنظرم وقتی این اتفاق بیفتد، عملاً طرف میگوید من هیچ راهی ندارم جز اینکه حتی به روابط خانوادگی و اینها دیگر خدشه وارد کنم و بایستم و داد و بیداد کنم و حقم را بگیرم. یعنی من بنظرم این زمان است که یک چنین اتفاقی میافتد.
و برداشت من از جامعهی امروز ما، این است که شاید چنین اتفاقی افتاده. بخواهم در مثالم بگویم، فرض کنید همان زمین زراعتی که به ارث رسیده، عدهای درمورد نحوهی مدیریت آن مشکل دارند. یعنی اینکه چه کسی بیاید بکارد، چه کسی بیاید درو کند و چه زمانی این اتفاقها بیفتد یا اینکه اصلا چه بکاریم در این زمین یا اینکه آنکسی که دارد زمین را مدیریت میکند، دارد مسیر خانهی عدهای را میبندد و میگوید بخاطر اینکه ما محصول کشاورزی بیشتر تولید کنیم، تو باید مسیرت را عوض کنی و زمین را دور بزنی [که] رد شوی. وقتی این اتفاقها برای یک نفر بیفتد در یک خانواده و هی رخ بدهد و هی نتواند تصمیمات آنطرف را عوض کند، بنظرم این اتفاق میافتد که آن فرد طغیان میکند و بنظرم وضعیت جامعهی ما این است.
باز بخواهم مثال بزنم، ما در جامعهمان، آن عدهای که الان معترض هستند، بنظرم خواستههایی داشتند که نادیده گرفته شده. فرض کنید در انتخاباتها خواستند به یکسریها رأی بدهند که اصلا آنها نتوانستند کاندید بشوند و کاندیداهایی که جلوی رویشان بوده، اصلا درحدی که اینها بخواهند از بینشان یکی را انتخاب کنند، نبودند.
یا قوانینی که در جامعه حاکم بوده، اینها دوست نداشتند با این قوانین زندگی کنند. این قوانین اذیتشان میکرده. این منشی که مدیریت کشور داشته. فرض کنید اینها دوست داشتند راحت با کشورهای دیگر رابطه داشته باشند یا دوست داشتند نوع پوشششان یکطور دیگهای باشد که قانون با آن مشکل داشته. و خواستههایشان باز به جایی نرسیده. یا فرض کنید داشتند زندگیشان را میکردند و و کسب و کارشان را راه میانداختند و پا میشوند و میبینند دیگر نمی توانند آن کسب و کار را بکنند بهتبع اینکه آن پلتفرمی که داشتند روی آن کار میکردند، بسته شده.
وقتی این اتفاقات زیاد رخ بدهد در جامعه، من بنظرم جامعه به آنجا میرسد که میگوید دیگر من باید کاری بکنم و مثلا بایستم و حقم را بگیرم.
حالا این باز در مرحلههای خیلی سطحیتر خودمان هم هست. ببینید ما بعضی از بچههای همین هیأت واقعا مشکل داشتیم در این هیأت. من واقعا خیلی وقتها سخنرانیها را نمیآیم چون حرص میخورم در سخنرانی. خب ترجیح میدهم فقط برای سینهزنی بیایم و از آن فیض استفاده کنم.
خلاصه وقتی اینها پشت هم تلنبار بشود و اینها، عملاً آن طغیان رخ میدهد و این اتفاق میافتد.
من در این نکاتی که گفتم و این مثالهایی که زدم، اصلا به اینکه درست یا غلط چیست کاری نداشتم. من نگفتم خواستهی آنها درست است یا انتظارشان درست است یا غلط. اصلا این را مطرح نکردم. نه اینکه اهمیت ندارد؛ من میگویم چه درست باشد چه غلط، اگر به این خواسته اهمیت داده نشود، بههرحال دعوا اتفاق میافتد. حتی اگر آن خواسته غلط باشد. و ما این عامل را ببینیم که دعوا اتفاق افتاده به یک دلیلی حتی اگر [برای] آن دلیل، [در] درست و غلطی بهمعنای حق و باطلبودن آن تشکیک داریم.
اما عاقبت این دعوا چه خواهد شد و ما چه باید بکنیم، من بنظرم یکسری اتفاقات ممکن است بیفتد. ممکن است این خانواده دعوایشان را ادامه بدهند و انقدر دعوا بالا بگیرد که بزنند سر و کلهی هم را بشکنند و حتی آنقدری که یکی آن زمین را آتش بزند و دیگر اصلا هیچ منافع مشترکی نماند و کل آن خانواده به فنا برود. جامعه را اگر بخواهیم ببینیم، میشود مثل اینکه جامعه کلا به فنا برود و همه با هم دعوا داشته باشند و حالا یک اتفاقاتی که در سوریه افتاد و اینجور مسائل پیش بیاید برای کشور خدای نکرده.
یک اتفاق دیگری که من متصور میدانم این است که بالاخره یک طرف زورش بچربد و غلبه پیدا کند و بتواند آن خواستهی خودش را گسترش بدهد در جامعه و طرف دیگر، عملاً منزوی بشود یا از خانواده دل بکند و بگوید من دیگر اصلا عضوی از این خانواده نیستم و میگذارم میروم یا یک گوشه بنشیند برای خودش تنها بشود. که در این راهحل، احتمالا جامعه میرود جلو و یک اتفاقاتی هم میافتد اما خب آن منفعت کلیای که به جامعه قرار بوده برسد، قطعا کمتر خواهد شد و از آنطرف هم عدهای احتمالا به حقشان نرسیدهاند یعنی حق عدهای از آن جامعه و آن خانواده، از آن چیزی که باید به آن میرسیدند عملا از بین رفته.
و اما یک راه دیگری که من متصور هستم، این است که دوطرف بپذیرند که باید مشکلشان را حل کنند با هم. ما عضوی از یک خانواده هستیم و باید بتوانیم با هم زندگی کنیم و این اتفاق را حل کنیم. بیاییم و طرف مقابل را ببینیم. حداقل آن طرفی که بیشتر قدرت دستش است و بیشتر توانسته به خواستههایش برسد، ببیند که طرف مقابل دارد حس میکند که من به خواستههایم نرسیدهام. حتی یک جاهایی اگر فکر میکند یک چیزی اشکال دارد، بپذیرد که باید به آن تن بدهد تا بتواند بعدا قانع کند طرف مقابل را که این اشتباه است. بتواند با نگاه عادلانه و ]آن نگاه که[ آنچه که برای خودش میپسندد برای آنطرف هم میپسندد به مسائل نگاه کند. بتواند قضاوت دوگانه نداشته باشد. و خودش را جای طرف مقابل بگذارد و ببیند که طرف مقابل چطور فکر میکند.
بههرحال در دعوا عصبانیت وجود دارد؛ از آن عصبانیتها بیاید عذرخواهی کند. باز میگویم اینها یکطرفه نیست و دو طرف باید بخواهند تا مسئله حل شود. ولی بالاخره یک شروعی دارد. بیایم شروع کنیم که بخواهیم این مسئله حل بشود.
حالا که مسئله حل شد، یعنی اینکه طرف فهمید که طرف مقابل خیرش را میخواهد یعنی واقعا میخواهیم با هم و در کنار هم در یک جامعه زندگی کنیم و همه تا جای ممکن بتوانند به حقشان و خواستههایشان برسند، بحث درست و غلط اینجا پیش میآید که کسی که معتقد است که یک حقی وجود دارد و بخواهد آن حق را در جامعه گسترش بدهد، شروع کند با طرف مقابل دیالوگکردن. و بتواند بگوید حق چیست و درست چیست و چرا این کار را بکنیم درست است و چرا در مجموع جامعه بهسمت بهتری حرکت میکند اگر فلان قانون حاکم باشد در جامعه و بتواند طرف مقابل را همراه کند و بتوانند به آن قوانینی که دوست دارند در جامعه جاری و ساری باشد، برسند.
و بنظرم این تنها راهش این است که طرف مقابل خیرخواهی طرف مقابل به او اثبات شده باشد. من همانطور که فکر میکنم روش پیامبر (ص) این بود و با آن اخلاق و نرمخویی که داشتند با همهی جامعه و مردم، توانستند آن اعتماد را جلب کنند و دیگر بعدش هرچه پیامبر (ص) میگفت، با همهی صمیم قلب و با همهی وجودشان میپذیرفتند و در راستای آن حرکت میکردند. خود قرآن هم فکر میکنم عامل موفقیت پیامبر (ص) را در هدایت، این نرمخویی و خیرخواهی برای بقیه میداند که «فبما رحمة من الله لنت لهم، ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک» «و لن تجد لسنة الله تبدیلا»