نگاهی به زندگی گوهرشاد بیگم، سازندۀ مسجد گوهرشاد
مثل یک معجزه بود، مادر جایی را در حرم بلد بود که منِ ۴، ۵ ساله بدون آن که در ازدحام نزدیک ضریح قرار بگیرم، بتوانم آن را تماشا کنم. پنجرهای در صحنی که بعدها دانستم صحن مسجد گوهرشاد است. تا به پشت آن پنجره برسیم خداخدا میکردم که کسی آنجا ننشسته باشد تا بتوانم کاملاً نزدیک پنجره بایستم و ضریح را تماشا کنم. این اولین باری بود که اسم این بانو به گوشم میخورد و ابتدای آشنایی. بزرگتر که شدم دیگر کمتر به آن پنجره سر میزدم اما همچنان گنبد فیروزهای و بزرگ مسجد به محض ورود به حرم خودنمایی میکرد و گوشهگوشۀ صحن باصفای مسجد و شبستانهای قدیمیاش، که شبیه هیچجای دیگری در حرم نیست، همیشه آغوش بازی برای دلشکستگان داشت. بنای منحصربهفرد و تاریخ پرماجرای مسجد، کنجکاویام را دربارۀ سازندهاش بیشتر کرد، بانو گوهرشاد بیگم. هرچه بیشتر دربارۀ این بانو فهمیدم بر تحیرم افزوده میگشت.مثل یک معجزه بود، مادر جایی را در حرم بلد بود که منِ ۴، ۵ ساله بدون آن که در ازدحام نزدیک ضریح قرار بگیرم، بتوانم آن را تماشا کنم. پنجرهای در صحنی که بعدها دانستم صحن مسجد گوهرشاد است. تا به پشت آن پنجره برسیم خداخدا میکردم که کسی آنجا ننشسته باشد تا بتوانم کاملاً نزدیک پنجره بایستم و ضریح را تماشا کنم. این اولین باری بود که اسم این بانو به گوشم میخورد و ابتدای آشنایی. بزرگتر که شدم دیگر کمتر به آن پنجره سر میزدم اما همچنان گنبد فیروزهای و بزرگ مسجد به محض ورود به حرم خودنمایی میکرد و گوشهگوشۀ صحن باصفای مسجد و شبستانهای قدیمیاش، که شبیه هیچجای دیگری در حرم نیست، همیشه آغوش بازی برای دلشکستگان داشت. بنای منحصربهفرد و تاریخ پرماجرای مسجد، کنجکاویام را دربارۀ سازندهاش بیشتر کرد، بانو گوهرشاد بیگم. هرچه بیشتر دربارۀ این بانو فهمیدم بر تحیرم افزوده میگشت.

گوهرشاد بیگم، همسر شاهرخ میرزا تیموری (پسر امیر تیمور، از شاهان دورۀ تیموری) یکی از زنان مطرح تاریخ منطقه است. نظر به متون تاریخی، او در طول حیاتش خدمات زیادی در عرصۀ علم و دانش، فرهنگ و هنر انجام داده است. وى زنى بسیار متمکّن، باوقار، خردمند، ثروتمند و بااحتیاط بود که به کثرت رحم و اطعام و انعام و صدقات و خیرات و مبرات موصوف و در حسن تدبیر و سیاست و حیا، مقامى والا داشت.
پدر گوهرشاد، امیر غیاثالدین ترخان ـیکی از امرای عهد تیموریـ بود که در جنگهای بسیار شرکت داشته و لقب «ترخان» را چنگیزخان به او داده بود. مادر گوهرشاد بیگم، بانو خانزاده بیگم است که در ماه رجب سال ۸۱۴ق در مشهد مقدس وفات کرده و در جوار مرقد مطهر حضرت رضا(ع) دفن شد.
گوهرشاد ملکۀ باوقار، موصوف به حسن تدبیر و آگاه از سیاست بود. اغلب منازعات مهم مردم به تدبیر وی حل و فصل میگردید. او از ثروت مادیای که به ارث برده بود، به نحو عاقلانه، عالمانه و عادلانه استفاده میکرد و همه را در راه بازسازی و احداث اماکن عامالمنفعه و کمک به رعایا به مصرف میرسانید. گوهرشاد بیگم، زن دانشمند، در امور دولتی و حکومتی به شاهرخ میرزا مشاورههای سازندهای میداد و در امور اجرایی نیز نقش فعالی داشت. همچنین در بسیاری از سفرها شاهرخ میرزا را همراهی میکرد. وی پس از مرگ شوهرش نیز نزد مردم از قدرت و عزّت برخوردار بود. اکثر اوقات که مشاجرهای بین شاهزادگان و حکّام دولت به وقوع میپیوست، او به میانجیگری میپرداخت و مصالحه ایجاد مینمود.
گوهرشاد بهعنوان زن اوّل امپراتوری شاهرخ، همچنان که در راستای توسعۀ فرهنگی و پیشرفت تمدن و بهبود اوضاع عمومی کارآیی مؤثر داشته، نقش ارزندهای در بهینهسازی وضعیت زنان نیز بازی میکرده است.
گوهرشاد بیگم نقش مؤثری نیز در عرصۀ تربیت فرزندان شایسته و هنرمند داشته است. به تعبیری دیگر، گوهرشاد نام خود را به عنوان زن نیکوکار، عمرانخواه و هم مادری نمونه ثبت جاودانه نمود. بانوگوهرشاد، پرورشدهندۀ دو هنرمند بوده است: یکی به نام میرزا ابراهیم یا ابراهیم سلطان و دیگری به نام میرزا بایسُنقُر. پسران گوهرشاد بیگم، هنرمند و در زمینۀ خط و دیگر کمالات ممتاز بودهاند. میرزا بایسنقر خوشطبع و هنرپرور بود و در خط ثلث سرآمد دیگر خطاطان زمان خویش بود. کتیبۀ پیش طاق مسجد گوهرشاد به خط ثلث، از هنرهای بایسنقر است که به دست خود او نگاشته شده است.
تحت حمایت گوهرشاد، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به عنصر اصلی در دربار تیموریان ارتقاء یافت. او و همسرش سلطان شاهرخ تیموری، نوعی رنسانس فرهنگی، از طریق صرف حمایت بیدریغ خود از هنر و جذب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شاعران به دربار خود به وجود آوردند. عبدالرحمن جامی یکی از مشهورترین هنرمندانی بود که تحت حمایت ایشان قرار گرفت. گوهرشاد به تاریخ و ادبیات علاقهمند بود و مهری هروی، از زنان شاعر نامدار قرن نهم، مصاحب و ندیمۀ او بود. بسیاری از نمونههای بدیع معماری دورۀ تیموری در هرات هنوز باقی است و امروزه آثار معماری، مینیاتور، کتب خطی، آثار خوشنویسی و دیگر هنرهای صناعی به جا مانده از آن دوران، از ممتازترین آثار هنری در جهان محسوب میشوند.
از آثار و بناهای خیریهای که توسط گوهرشاد خاتون بنا شد، مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات افغانستان و مسجد جامع مشهد در ایران بیش از همه اهمیت دارند که در هر دو شهر به نام آن بانوی نیکنام به «مسجد گوهرشاد» موسوم و مشهور میباشند و از شاهکارهای هنر معماری و کاشیکاری قرن نهم هجری به شمار میروند. همچنین او آثار ارزندهای در حرم امام رضا و اطراف آن پدید آورد؛ از جمله دو رواق «دارالحفاظ» و «دارالسیاده» را بنا کرد. معمار این دو رواق و دو مسجد در هرات و مشهد، قوامالدین شیرازی بود.
این زن نیکوکار پس از سن ۸۰ سالگی در نهم رمضان سال ۸۶۱ه.ق در جریان قیام میرزا ابوالقاسم بابر در دورۀ سلطنت سلطان ابوسعید، به دسیسۀ جمعی از امرا و مشاوران سلطان ابوسعید و به دستور آن پادشاه در شهر هرات کشته شد و در کنار قبر فرزندش شاهزاده بایسنقر میرزا و همسرش سلطان شاهرخ تیموری در مجموعۀ مدرسه و مسجد گوهرشاد هرات به خاک سپرده شد که آرامگاه او هنوز باقی است.
با مطالعۀ زندگینامۀ گوهرشاد درمییابیم که وی زنی خردمند و در حسن تدبیر و سیاست، والامقام بود.
شاید برای عدهای، هضم این نکته که در دوران تیموری زنی با چنین قدرت و کیاست وجود داشته است، کمی دشوار باشد؛ ولی چنین زنانی ثابت کردهاند، که از زمانهای دور آوازۀ خردمندی و لیاقتمندی آنان حتی در کارهای جمعی همچون کشورداری زبانزد جهانیان بوده است.
پس امروزه که شرایط و امکانات ترقی و پیشرفت بیش از گذشته برایمان مهیا است، چه خوب است بیش از پیش سعی در اثبات توانمندیهای خویش کنیم تا الگوی ارزشمندی برای نسلهای بعد باشیم.
منبع :
وبگاه آستان قدس رضوی
گوهرشاد بیگم، الگوی زن مهاجر، سهیلا حسن زاده، دوفصلنامه علمی، تخصصی «مطالعات پژوهشی زنان» ، سال پنجم/ شماره هشتم/ بهار و تابستان 1397