سالهاست درباره روزی صحبت میکنیم که ماشینها بتوانند فکر کنند.
سالها این تصویر را در فیلمها دیدهایم؛ رباتهایی که شبیه انسان راه میروند، حرف میزنند و تصمیم میگیرند. شاید به همین دلیل، وقتی صحبت از هوش مصنوعی میشود، اولین نگرانی بسیاری از ما این است:
آیا روزی هوش مصنوعی جای انسان را خواهد گرفت؟
اما شاید اتفاقی که امروز در حال رخ دادن است، بسیار متفاوتتر و آرامتر از چیزی باشد که تصور میکردیم.
هوش مصنوعی بدون اینکه شبیه انسان شود، وارد زندگی ما شده است.
ما با آن حرف میزنیم، از آن سؤال میپرسیم، برای نوشتن از آن کمک میگیریم، تصویر میسازیم، ایده میگیریم، اطلاعات را تحلیل میکنیم و حتی گاهی برای تصمیمگیری از آن نظر میخواهیم.
در واقع، شاید برای اولین بار در تاریخ، انسان با ابزاری روبهرو شده که فقط دستور نمیگیرد؛ بلکه میتواند با انسان تعامل کند.
و همینجا سؤال اصلی برای من شکل میگیرد:
آیا باید از هوش مصنوعی بترسیم یا یاد بگیریم چگونه با آن کار کنیم؟
در طول تاریخ، فناوری معمولاً بخشی از توانایی انسان را تقویت کرده است.
چرخ، توان حرکت را افزایش داد.
ماشین، قدرت فیزیکی انسان را چند برابر کرد.
کامپیوتر، سرعت محاسبات و پردازش اطلاعات را تغییر داد.
اینترنت، دسترسی انسان به اطلاعات و ارتباط با دیگران را متحول کرد.
اما هوش مصنوعی یک تفاوت مهم دارد.
این بار فناوری فقط قدرت دست و چشم و محاسبات ما را افزایش نمیدهد؛ بلکه وارد قلمرویی شده که همیشه آن را متعلق به انسان میدانستیم:
تفکر، تحلیل، زبان و خلاقیت.
برای همین است که مواجهه با AI کمی متفاوت و حتی گاهی ترسناک است.
وقتی یک ماشین میتواند متنی شبیه نوشته انسان تولید کند، تصویر بسازد، یک ایده را گسترش دهد یا درباره یک موضوع استدلال کند، طبیعی است که بپرسیم:
پس جایگاه انسان چه میشود؟
شاید مسئله این نیست که:
«آیا هوش مصنوعی جای انسان را میگیرد؟»
شاید سؤال دقیقتر این باشد:
«کدام کارها را هوش مصنوعی بهتر انجام خواهد داد و انسان چه کارهایی را باید بهتر انجام دهد؟»
این دو سؤال، تفاوت بزرگی با هم دارند.
اگر AI بتواند کاری را سریعتر، ارزانتر و دقیقتر انجام دهد، منطقی نیست انسان صرفاً برای حفظ شکل قدیمی کار، با آن رقابت کند.
همانطور که امروز کسی برای محاسبه چند عدد ساده سراغ کاغذ و قلم نمیرود، در آینده هم بسیاری از کارهایی که امروز ساعتها زمان میبرند، ممکن است توسط سیستمهای هوشمند انجام شوند.
اما این به معنی حذف انسان نیست.
ممکن است به معنی تغییر نقش انسان باشد.
این بخش برای من از همه جالبتر است.
اگر هوش مصنوعی بتواند متن بنویسد، تصویر بسازد، موسیقی تولید کند و حتی ویدیو طراحی کند، آیا دیگر خلاقیت انسانی بیمعنا میشود؟
من فکر نمیکنم.
چون تولید یک خروجی با داشتن یک نگاه متفاوت است.
هوش مصنوعی میتواند هزاران تصویر تولید کند؛ اما اینکه چه چیزی ارزش ساختن دارد، هنوز یک سؤال انسانی است.
میتواند برای یک موضوع صد ایده پیشنهاد دهد؛ اما اینکه کدام ایده با تجربه، مخاطب و هدف ما ارتباط دارد، نیازمند قضاوت است.
میتواند متن بنویسد؛ اما اینکه ما چه چیزی برای گفتن داریم، از کجا آمده و چرا باید گفته شود، داستان دیگری است.
شاید در آینده ارزش انسان کمتر به «توانایی انجام یک کار» و بیشتر به توانایی انتخاب کار درست وابسته شود.
و این تغییر بسیار مهمی است.
من آینده را لزوماً رقابت انسان و هوش مصنوعی نمیبینم.
تصور جذابتر برای من، آیندهای است که در آن انسان و AI هر کدام بخشی از کار را بهتر انجام میدهند.
انسان:
هدف تعیین میکند.
هوش مصنوعی
راههای رسیدن به هدف را بررسی میکند.
انسان:
انتخاب میکند.
هوش مصنوعی
گزینههای بیشتری میسازد.
انسان:
معنا میدهد.
هوش مصنوعی
اجرا را سریعتر میکند.
در چنین آیندهای، برنده الزاماً کسی نیست که بتواند بدون AI کار کند.
و حتی الزاماً کسی نیست که بیشترین ابزارهای AI را بشناسد.
شاید برنده کسی باشد که بهتر از دیگران بلد باشد با هوش مصنوعی فکر کند، سؤال بپرسد، انتخاب کند و نتیجه بگیرد.
شاید بزرگترین خطر، خود هوش مصنوعی نباشد.
شاید خطر واقعی این باشد که انسان آنقدر به پاسخهای آماده عادت کند که دیگر سؤال پرسیدن را فراموش کند.
اگر AI همیشه برای ما تصمیم بگیرد، ممکن است بهتدریج قدرت تصمیمگیریمان ضعیف شود.
اگر همیشه برایمان بنویسد، ممکن است کمتر فکر کنیم.
اگر همیشه ایده بدهد، شاید کمتر مشاهده کنیم.
و اگر همیشه سریعترین پاسخ را بخواهیم، شاید فراموش کنیم که بعضی از پاسخهای ارزشمند زندگی، اصلاً سریع به دست نمیآیند.
به همین دلیل، استفاده درست از AI فقط یاد گرفتن ابزارها نیست.
یاد گرفتن مرز میان کمک گرفتن و وابسته شدن هم هست.
ما وارد دورهای شدهایم که دیگر کافی نیست بدانیم یک ابزار چه کاری انجام میدهد.
باید یاد بگیریم چطور با آن تعامل کنیم.
چطور سؤال درست بپرسیم.
چطور مسئله را تعریف کنیم.
چطور یک پاسخ را ارزیابی کنیم.
چطور اشتباه را تشخیص دهیم.
و مهمتر از همه، چطور از قدرت یک سیستم هوشمند استفاده کنیم بدون اینکه قدرت فکر کردن خودمان را به آن واگذار کنیم.
شاید این همان نقطهای باشد که رابطه انسان و فناوری از «استفاده» به «همکاری» تبدیل میشود.
فناوری بعدی چه چیزی را در آینده انسان تغییر خواهد داد؟
من هنوز جواب قطعی برای این سؤال ندارم.
اما هرچه بیشتر به مسیر فناوری نگاه میکنم، بیشتر فکر میکنم تغییر اصلی شاید در خود فناوری اتفاق نیفتد.
شاید تغییر اصلی در انسان اتفاق بیفتد.
در اینکه چگونه کار میکنیم.
چگونه یاد میگیریم.
چگونه خلق میکنیم.
چگونه تصمیم میگیریم.
و شاید حتی در اینکه خودمان را چگونه تعریف میکنیم.
هوش مصنوعی احتمالاً فقط یک ابزار جدید نیست.
شاید آغاز یک تغییر بزرگتر در رابطه انسان با فناوری باشد.
و شاید سؤال واقعی دیگر این نباشد که:
«آیا هوش مصنوعی جای انسان را میگیرد؟»
بلکه باید بپرسیم:
«انسانی که یاد گرفته با هوش مصنوعی درست همکاری کند، در آینده چه کارهایی میتواند انجام دهد که امروز برایش ممکن نیست؟»
من هنوز در حال پیدا کردن پاسخ این سؤال هستم.
شاید این نوشته، اولین قدم برای پیدا کردن آن باشد.