اگر همه‌چیز فراوان شود، چرا باز هم سهم بیشتری می‌خواهیم؟

چند وقت پیش جمله‌ای از ایلان ماسک شنیدم که بلافاصله مرا به یاد یک سخنرانی TED از سال ۲۰۱۲ انداخت.

ماسک پیش‌بینی کرده بود که اگر پیشرفت هوش مصنوعی و رباتیک ادامه پیدا کند، در آینده‌ای نه‌چندان نزدیک کار می‌تواند اختیاری شود و در نهایت حتی پول اهمیت امروز خود را از دست بدهد.

در نگاه اول این حرف شبیه یکی دیگر از پیش‌بینی‌های بزرگ و اغراق‌آمیز ایلان ماسک به نظر می‌رسد. اما هرچه بیشتر به منطق پشت آن فکر کردم، بیشتر متوجه شدم که کنار گذاشتنش چندان ساده نیست.

چون تقریباً سیزده سال قبل از این حرف، پیتر دیامندیس در سخنرانی معروفش در TED با عنوان Abundance Is Our Future از زاویه‌ای دیگر تقریباً به همین آینده نگاه کرده بود.

وقتی فناوری، کمیابی را از بین می‌برد

ایده اصلی دیامندیس ساده اما بسیار باورپذیر است. بسیاری از چیزهایی که ما «کمیاب» می‌دانیم، لزوماً در طبیعت کمیاب نیستند؛ مشکل این است که دسترسی به آنها دشوار یا گران است. قطعاً روی زمین آب فراوان است، اما بخش بزرگی از آن قابل نوشیدن نیست. انرژی خورشیدی در مقیاسی بسیار بزرگ در اختیار ما قرار دارد، اما تبدیل، ذخیره و توزیع آن محدودیت دارد. اطلاعات زمانی گران و دشوار بود، اما اینترنت هزینه دسترسی و تکثیر آن را به‌شدت کاهش داد.

فناوری در واقع اقتصاد دسترسی را تغییر می‌دهد.

وقتی هزینه دسترسی به یک منبع به اندازه کافی پایین بیاید، چیزی که زمانی کمیاب محسوب می‌شد می‌تواند عملاً فراوان شود.

این همان چیزی است که دیامندیس آن را مبنایی برای خوش‌بینی نسبت به آینده می‌داند.

و اگر در سال ۲۰۱۲ این حرف کمی آرمان‌گرایانه به نظر می‌رسید، ظهور هوش مصنوعی امروز مثال بسیار خوبی برای آن فراهم کرده است.

این بار شاید خودِ «توانایی» در حال فراوان شدن باشد

سال‌ها در صنعت نرم‌افزار یکی از اصلی‌ترین محدودیت‌ها نیروی انسانی متخصص بود.

• برنامه‌نویس خوب گران بود.

• طراح خوب گران بود.

• تحلیلگر خوب گران بود.

• تحقیق زمان و هزینه زیادی می‌خواست.

• ترجمه، تولید محتوا، تحلیل داده و بسیاری از توانایی‌های تخصصی دیگر منابع محدودی بودند.

هوش مصنوعی در حال تغییر دادن همین معادله است.

امروز یک نفر می‌تواند با ابزارهایی که از طریق یک مرورگر در اختیارش قرار گرفته، کارهایی انجام دهد که چند سال قبل به یک تیم نیاز داشت.

این بار فناوری فقط یک کالای فیزیکی را ارزان‌تر نکرده است؛ دارد بخشی از توانایی شناختی انسان را ارزان و در دسترس می‌کند.

اینجاست که حرف ایلان ماسک دیگر آن‌قدر عجیب به نظر نمی‌رسد.

پول اصلاً چرا وجود دارد؟

پول را می‌توان از زوایای بسیار متفاوتی تعریف کرد: وسیله مبادله، واحد حساب، ذخیره ارزش و غیره. اما در ساده‌ترین سطح، پول یکی از ابزارهایی است که به ما امکان می‌دهد منابع محدود را میان تقاضاهای متعدد تخصیص دهیم.

من نمی‌توانم هر چیزی را به هر مقداری که می‌خواهم مصرف کنم. بنابراین باید انتخاب کنم.

قیمت یکی از مکانیزم‌هایی است که این انتخاب را تنظیم می‌کند.

حالا یک آزمایش ذهنی انجام دهیم.

فرض کنیم انرژی تقریباً رایگان شود و تولید کاملاً خودکار شود. ربات‌ها بخش عمده کار فیزیکی را انجام دهند. هوش مصنوعی بخش بزرگی از خدمات فکری را با هزینه نزدیک به صفر ارائه کند و هزینه نهایی تولید بسیاری از کالاها و خدمات دائماً پایین‌تر برود.

در چنین جهانی چه اتفاقی برای قیمت می‌افتد؟

اگر عرضه یک کالا عملاً نامحدود و هزینه تولید یک واحد اضافه از آن ناچیز باشد، منطق اقتصادی می‌گوید قیمت آن نیز باید به سمت پایین حرکت کند.

ماسک این منطق را تا انتها ادامه می‌دهد:

اگر تقریباً هر چیزی که نیاز داریم به اندازه کافی فراوان شود، پول چه چیزی را قرار است سهمیه‌بندی کند؟

از این منظر، ایده «بی‌اهمیت شدن پول» دیگر صرفاً یک پیش‌بینی عجیب نیست.

نتیجه افراطی همان منطق فراوانی دیامندیس است و من از نظر منطقی نمی‌توانم به‌راحتی آن را رد کنم اما من با این موضوع یک مشکل اساسی و بنیادین دارم.

من به این آینده اعتماد ندارم

مشکل من با امکان فنی این آینده نیست.

اتفاقاً به‌عنوان کسی که سال‌ها در فناوری کار کرده، شاید بیشتر از بسیاری از مردم بتوانم تصور کنم که سرعت کاهش هزینه بعضی از توانایی‌ها چقدر می‌تواند زیاد باشد.

مسئله جای دیگری است.

چه کسی گفته است که اگر بتوانیم فراوانی ایجاد کنیم، الزاماً اجازه خواهیم داد همه به آن دسترسی داشته باشند؟

اینجا تفاوت نگاه من با خوش‌بینی تکنولوژیک شروع می‌شود.

دیامندیس برای من شخصیت قابل‌اعتمادتری برای روایت چنین آینده‌ای است. بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای او صرف ساختن سازوکارهایی مانند XPRIZE شده که هدفشان استفاده از رقابت برای حل مسائل بزرگ بشری است.

ولی نسبت به ایلان ماسک نگاه محتاطانه تری دارم. نه به این دلیل که استدلالش درباره آینده پول الزاماً غلط است، بلکه به این دلیل که از دید من باید بین درستی یک استدلال و اعتماد به کسی که آن را بیان می‌کند تفاوت قائل شد.

حتی اگر گوینده کسی باشد که به رفتارها، انگیزه‌ها یا تصمیم‌هایش اعتماد زیادی نداریم، استدلالش همچنان ممکن است درست باشد و دقیقاً همین موضوع سؤال را برای من جذاب‌تر می‌کند.

چون شاید دیامندیس و ماسک هر دو درباره فناوری درست بگویند و با این حال نتیجه‌ای که تصور می‌کنند هرگز اتفاق نیفتد.

مشکل شاید تولید نباشد

فناوری می‌تواند مقدار کل غذا، انرژی، اطلاعات، هوش، کالا و ثروت موجود را افزایش دهد. اما افزایش مقدار کل یک منبع هیچ تضمینی درباره نحوه دسترسی به آن ایجاد نمی‌کند.

در دید کلی می توان گفت که تولید و توزیع دو مسئله متفاوت‌اند.

یکی تا حد زیادی مسئله مهندسی و اقتصاد است ولی دیگری مسئله قدرت، سیاست و نهادهاست و وقتی به جهان امروز نگاه می‌کنم، بخش دوم بیشتر از بخش اول مرا نگران می‌کند.

در جهان امروز بیشتر کشورها برای انرژی رقابت می‌کنند. نیمه‌رساناها به مسئله امنیت ملی تبدیل شده‌اند. دسترسی به مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی و توان محاسباتی اهمیت استراتژیک پیدا کرده است و مواد معدنی حیاتی ابزار قدرت ژئوپلیتیک شده‌اند.

از طرف دیگر هم تعرفه، تحریم، کنترل صادرات و محدودیت‌های تجاری دوباره به بخش مهمی از روابط بین کشورها تبدیل شده‌اند. نمونه اتفاقات بین کانادا و آمریکا و اتحادیه اروپا به خودی خود شاهدی روشن برای برهم زدن روابطی است که بعد از جنگ جهانی تا همین چند سال پیش و تا زمان بروز همه گیری ویروس کرونا نمود پیدا نکرده بود.

این تصمیم‌ها همیشه هم از سر زیاده‌خواهی نیستند.

این نکته مهم است.

دولت‌ها مسئول امنیت کشورهایشان هستند. وابستگی بیش از حد به یک کشور یا یک زنجیره تأمین می‌تواند خطرناک باشد. بسیاری از فناوری‌ها کاربرد دوگانه دارند. نگرانی‌های امنیتی واقعی‌اند.

اما دقیقاً همین‌جا یک تناقض خطرناک شکل می‌گیرد:

ممکن است همه بازیگران به‌صورت جداگانه منطقی رفتار کنند و در نهایت همه با هم جهانی بدتر بسازند.

هر کشور منابع بیشتری می‌خواهد چون نمی‌داند کشور دیگر فردا چه خواهد کرد. از طرفی هر کشور فناوری بیشتری می‌خواهد چون نمی‌تواند مطمئن باشد دیگری از فناوری علیه او استفاده نمی‌کند.

همه امنیت بیشتری می‌خواهند.

و نتیجه می‌تواند جهانی باشد که همه در آن احساس ناامنی بیشتری می‌کنند.

حرکت به سمت قدرت اتمی شدن را این روزها در تصمیمات همه کشورهای جهان می توانید ببینید چون به نظر می رسد تنها تفاوت بین ایران و کره شمالی همین قدرت اتمی بودن است وگرنه امروز ایران آماج حملات نظامی از طرف آمریکا و اسرائیل نبود.

اینجاست که یاد «پلتفرم» می‌افتم

فیلم اسپانیایی The Platform یا El Hoyo شاید یکی از بهترین استعاره‌هایی باشد که برای این مسئله دیده‌ام.

داستان در یک زندان عمودی اتفاق می‌افتد.

هر روز سکویی پر از غذا از بالاترین طبقه شروع به حرکت می‌کند و طبقه به طبقه پایین می‌رود که در ظاهر، غذا به اندازه کافی روی آن برای همه زندانیان وجود دارد.

اگر هرکس فقط به اندازه نیازش بخورد، چیزی برای طبقات پایین‌تر هم باقی می‌ماند.

اما این اتفاق نمی‌افتد.

کسانی که بالا هستند بیشتر از نیازشان مصرف می‌کنند و حتی بعضی حتی چیزی را که نمی‌توانند مصرف کنند خراب می‌کنند.

وقتی پلتفرم به طبقات پایین می‌رسد، تقریباً چیزی باقی نمانده است.

نکته مهم‌تر این است که جای افراد ثابت نیست.

کسی که امروز در طبقه بالا نشسته ممکن است فردا در یکی از پایین‌ترین طبقات بیدار شود.

در نگاه اول باید انتظار داشته باشیم چنین عدم قطعیتی باعث همدلی شود.

اما در فیلم نتیجه برعکس است.

فراموش نکنیم عدم قطعیت، ترس ایجاد می‌کند و ترس، میل به انباشت را بیشتر می‌کند.

من همیشه نسبت به انتقاد از کسانی که به مناسبت هر اتفاقی به سمت پمپ بنزین ها حرکت می کنند تا باک ماشین خود را پر کنند ٬ گله مند بودم. این رفتار از دید من بسیار قابل درک است. آستانه تحمل افراد در مقابل عدم قطعیت و ترس بسیار متفاوت است.

برگردیم به فیلم پلتفرم و بیان این نکته که افراد وقتی در طبقات بالا هستند، تا جایی که می‌تواننند مصرف می‌کنند، چون نمی‌دانند فردا کجا خواهند بود.

شاید مشکل اندازه پلتفرم نیست

اینجاست که استعاره فیلم برای من جدی می‌شود.

امروز در دنیایی زندگی می کنیم که فناوری هر روز پلتفرم بشر را بزرگ‌تر و پربارتر می‌کند. ما هر روز غذای بیشتری تولید می‌کنیم. توانایی تولید بیشتری برای انرژی داریم و در نتیجه انرژی بیشتری در اختیار داریم. سرعت رشد تکنولوژی های سخت افزاری به ما کمک کرده اند که قدرت محاسباتی بیشتری داشته باشیم و در نهایت می توان گفت که هر روز نسبت به روز قبل دانش بیشتری در دسترس بشریت است.

و حالا می توان گفت که هوش مصنوعی احتمالاً مقدار «هوش قابل دسترس» را هم به‌شدت افزایش خواهد داد.

ما دائماً چیزهای بیشتری روی پلتفرم می‌گذاریم.

اما شاید مسئله اصلی The Platform هیچ‌وقت مقدار غذایی نبود که آشپزخانه تولید می‌کرد.

مشکل اتفاقی بود که بین طبقات رخ می‌داد.

و این سؤال برای من بسیار سخت‌تر از این است که آیا انرژی خورشیدی ارزان‌تر خواهد شد یا مدل‌های هوش مصنوعی قدرتمندتر خواهند شد:

اگر بشر از نظر تکنولوژیک بتواند برای همه به اندازه کافی تولید کند، آیا از نظر سیاسی و روانی هم قادر خواهد بود بپذیرد که «به اندازه کافی» واقعاً کافی است؟

چون انسان فقط نیازهایش را با دیگران مقایسه نمی‌کند؛ موقعیتش را هم مقایسه می‌کند

در باور کلی بشریت می توان اینگونه نتیجه گیری کرد که در نهایت برای گرسنگی یک نقطه پایان وجود دارد. همه ما در نهایت مقداری غذا می‌خوریم و سیر می‌شویم.

اما قدرت چنین نقطه‌ای ندارد همانطور که ثروت هم در نهایت رابطه ای نسبی ندارد. همین منطق برای نفوذ سیاسی هم قابل تسری است.

یک کشور فقط نمی‌پرسد:

«آیا برای دفاع از خودم قدرت کافی دارم؟»

می‌پرسد:

«در مقایسه با رقیبم چقدر قدرت دارم؟»

یک شرکت الزاماً وقتی سودآور شد از تلاش برای تصاحب سهم بیشتر بازار دست نمی‌کشد و یک فرد نیز ممکن است مدت‌ها بعد از تأمین تمام نیازهای مادی‌اش همچنان به دنبال ثروت بیشتر باشد. چون معیار دیگر نیاز نیست.

در همه این مقایسه ها معیار، موقعیت نسبی است.

و این نوع کمیابی را نمی‌توان به‌سادگی با فناوری حل کرد. همیشه می‌توان غذای بیشتری تولید کرد. می‌توان انرژی بیشتری تولید کرد. می‌توان قدرت محاسباتی بیشتری ساخت.

اما چقدر باید تولید کنیم تا میل به «داشتن بیشتر از دیگری» اشباع شود؟

شاید پاسخ این باشد: هیچ‌وقت.

و شاید به همین دلیل آینده، با وجود تمام پیشرفت‌ها، هنوز ترسناک به نظر می‌رسد

این تناقض برای من عجیب است.

از نظر تکنولوژیک، شاید در یکی از امیدوارکننده‌ترین دوره‌های تاریخ بشر زندگی می‌کنیم. در اصل ٬ هوش مصنوعی می‌تواند هزینه دانش را کاهش دهد. انرژی‌های تجدیدپذیر می‌توانند انرژی را ارزان‌تر کنند. اتوماسیون می‌تواند هزینه تولید را کاهش دهد. پزشکی، زیست‌فناوری و محاسبات با سرعتی خیره‌کننده پیشرفت می‌کنند.

اما تصویر فرهنگی ما از آینده عمدتاً دیستوپیایی (پادآرمان‌شهر) است.

دنیایی پر از جنگ به همراه نظارت دائمی دولت ها و البته انحصار فناوری در اختیار جمعیتی محدود. از طرف دیگر فروپاشی اقلیمی و مشکلات بزرگ زیست محیطی و از طرف دیگر بیکاری گسترده.

درگیری همیشگی و وحشتناک بر سر منابع اولیه زندگی مثل آب و مواد غذائی . (اینجا نمی توانم از فکر کردن به فیلم مکس دیوانه پرهیز کنم).

آینده ای که در آن هوش مصنوعی خارج از کنترل شده است مشابه فیلم های زیادی که در سینما ساخته شده است و به آن اشاره شده است.

لیست بلند بالای فیلم های سینمایی که در این مورد ساخته شده اند شاید بیشتر مؤید این موضوع باشد که شاید این فقط ناشی از علاقه انسان به اخبار بد نباشد.

شاید ترس واقعی ما این نیست که فناوری شکست بخورد.

شاید از این می‌ترسیم که فناوری موفق شود، اما نتیجه موفقیتش به ما نرسد.

بسیاری از جهان‌های دیستوپیایی اصلاً جهان‌هایی نیستند که فناوری در آنها کار نمی‌کند.

برعکس.

در این پادآرمان شهرها فناوری ها فوق‌العاده کار می‌کند. در همه این فیلم ها سیستم های نظارتی به دقت و شدت کار می‌کند. در همه این آینده های فرضی الگوریتم ها کار می‌کند

دنیایی که سالها پیش آیزاک آسیموف آن را به زیبایی برای همه تصویر کرده بود.

جایی که نانوبات‌ها در کنار ربات ها کار می‌کنند و هوش مصنوعی در کنار روان تاریخ قرار می گیرد و میلیاردها احتمال را پیش بینی می کند و همه سیستم ها در کنار هم کار می‌کند.

در آینده ای که ترسیم می شود همه سیستم ها بسیار کارآمد هستند ولی

سؤال ترسناک فقط این است:

برای چه کسی؟

شاید دیامندیس درست می‌گوید؛ و شاید ماسک هم

من هنوز هم می توان بگویم که به پیشرفت فناوری خوش‌بینم.

فکر می‌کنم بسیاری از چیزهایی که امروز کمیاب و گران‌اند، در آینده بسیار ارزان‌تر و فراوان‌تر خواهند شد و حتی می‌توانم منطق ایلان ماسک را تا جایی دنبال کنم که پول در یک اقتصاد با فراوانی بسیار بالا، بخشی از اهمیت امروزش را از دست خواهد داد.

اما این فقط در صورتی اتفاق می‌افتد که کمیابی‌ای که فناوری از بین می‌برد، توسط سیاست و قدرت دوباره ساخته نشود.

و این همان بخشی است که نسبت به آن بسیار کمتر اطمینان دارم تا حدی که می توانم بگویم اصلاً به این قسمت از ماجرا خوش بین نیستم.

شاید مسئله بزرگ قرن ما در نهایت دو سؤال کاملاً متفاوت باشد.

سؤال اول:

آیا می‌توانیم فراوانی ایجاد کنیم؟

از دید من جواب به این سؤال این است که به نظر می‌رسد فناوری هر روز بیشتر ما را به پاسخ «بله» نزدیک می‌کند.

اما سؤال دوم:

اگر فراوانی را ساختیم، آیا می‌توانیم جلوی خودمان را بگیریم که دوباره آن را به کمیابی تبدیل نکنیم؟

برای این یکی هنوز پاسخ روشنی ندارم ولی تا حد زیادی فکر می کنم جواب به این سؤال «خیر» خواهد بود.

شاید روزی بتوانیم پلتفرمی بسازیم که روی آن برای تمام طبقات غذا، انرژی، دانش و حتی هوش به اندازه کافی فراهم کنیم و شاید فناوری واقعاً بتواند این کار را انجام دهد.

اما احتمالاً سخت‌ترین دستاورد تمدن ما ساختن چنین پلتفرمی نخواهد بود.

سخت‌ترین کار این خواهد بود که آدم‌های طبقه اول را متقاعد کنیم لازم نیست قبل از پایین رفتن پلتفرم، همه‌چیز را برای خودشان بردارند یا هر آنچه که نمی توانند در لحظه استفاده کنند را نابود کنند.

یادمان نرود که در فیلم پلتفرم امکان انبار کردن غذا در طبقه ها وجود نداشت و گرنه امروز در دنیای واقع بزرگترین موضوع احتکار منابع و دور از دسترس بقیه رقبا نگه داشتن آنهاست. مشابه اتفاقاتی که در سیاست های جهانی در مورد منابع محدود کانی و معدنی در جریان است. یا مشابه اتفاقی که در دوران پاندمی در مورد واکسن برای مقابله با ویروس کرونا رخ داد.