
چگونه به فرزندمان کمک کنیم احساساتش را بشناسد، نه اینکه از آنها بترسد؟
گاهی والدین با نیت خوب، جملههایی به کودکان میگویند که ممکن است در بلندمدت بر نگرش آنها نسبت به احساساتشان تأثیر بگذارد. وقتی کودک گریه میکند، میگوییم «اینقدر احساسی نباش!»؛ وقتی عصبانی است، به او میگوییم «زود باش، آروم شو!» و وقتی از چیزی میترسد، ممکن است بگوییم «ترس نداره، بزرگ شدی دیگه!»
شاید هدف ما این باشد که کودک زودتر آرام شود یا با شرایط کنار بیاید، اما او ممکن است برداشت دیگری داشته باشد: احساساتم را نباید نشان بدهم، ناراحتشدن نشانه ضعف است یا وقتی احساسی دارم، باید فوراً کاری انجام بدهم تا از شر آن خلاص شوم.
واقعیت این است که احساسات بخش طبیعی زندگی انسان هستند. کودکان بهجای سرکوبکردن احساسات، باید یاد بگیرند آنها را بشناسند، دربارهشان صحبت کنند و میان احساسی که تجربه میکنند و رفتاری که انتخاب میکنند، تفاوت بگذارند.
در ادامه، پنج باور نادرست درباره احساسات را بررسی میکنیم که بهتر است بهجای انتقال آنها به کودکان، نگرش سالمتری را جایگزین کنیم.
۱. باور نادرست: احساساتیشدن نشانه ضعف است
برخی از کودکان خیلی زود گریه میکنند، برخی هنگام ناراحتی سکوت میکنند و بعضی دیگر احساساتشان را با صدای بلند نشان میدهند. ممکن است والدین در چنین موقعیتهایی کودک را به قویبودن دعوت کنند، اما گاهی پیام ناخواستهای که منتقل میشود این است که گریهکردن، ترسیدن یا ناراحتشدن نشانه ضعف است.
برای مثال، وقتی کودک بعد از شکست در یک بازی گریه میکند، ممکن است بشنود: «مرد که گریه نمیکنه!» یا «اینقدر ضعیف نباش!»
این جملهها به کودک کمک نمیکنند احساسش را بهتر مدیریت کند؛ بلکه ممکن است او را به پنهانکردن ناراحتیاش تشویق کنند.
احساسات داشتن نشانه ضعف نیست؛ مهارت مهم، شناخت و مدیریت آنهاست.
میتوانید به کودک بگویید:
«میدونم از باختن ناراحتی. اشکالی نداره که ناراحت باشی. بیا ببینیم چطور میتونیم با این احساس کنار بیایم.»
با این پاسخ، شما احساس کودک را میپذیرید و در عین حال به او فرصت میدهید مهارت کنارآمدن با ناکامی را یاد بگیرد.
کودکان باید بدانند که شجاعت به معنای نترسیدن نیست و قویبودن هم به معنای همیشه آرامماندن نیست. گاهی شجاعت یعنی پذیرفتن ترس، درخواست کمک و تلاش دوباره پس از شکست.
۲. باور نادرست: احساسات ناخوشایند را باید پنهان کنیم
شادی و هیجان معمولاً برای بزرگسالان خوشایند هستند؛ اما وقتی کودک غمگین، ترسیده یا عصبانی میشود، ممکن است بخواهیم هرچه زودتر احساس او را از بین ببریم.
جملههایی مانند «گریه نکن»، «بهش فکر نکن» یا «چیزی نشده که ناراحتی» گاهی با هدف آرامکردن کودک گفته میشوند. بااینحال، اگر این پیامها مدام تکرار شوند، ممکن است کودک تصور کند که احساسات ناخوشایند قابلقبول نیستند و باید آنها را مخفی کند.
اما زندگی همیشه مطابق خواسته ما پیش نمیرود. کودک ممکن است اسباببازیاش را از دست بدهد، از دوستش دلخور شود، در یک فعالیت موفق نشود یا هنگام جدایی از والدین دلتنگ شود. این تجربهها بخشی از زندگی هستند و فرصتی برای شناخت احساسات فراهم میکنند.
بهجای تلاش برای متوقفکردن فوری گریه، میتوانید بگویید:
«میبینم که خیلی ناراحتی. دوست داری درباره اتفاقی که افتاده حرف بزنی؟»
یا اگر کودک هنوز آماده صحبت نیست:
«اشکالی نداره که ناراحت باشی. من کنارتم؛ هر وقت خواستی، میتونیم حرف بزنیم.»
پذیرفتن احساسات به این معنا نیست که کودک باید در ناراحتی باقی بماند یا هیچ کمکی دریافت نکند. منظور این است که ابتدا احساس او را به رسمیت بشناسیم و سپس در صورت نیاز، به او برای آرامشدن و پیدا کردن راهحل کمک کنیم.
۳. باور نادرست: هر احساسی باید به یک واکنش فوری منجر شود
احساسات گاهی بسیار قدرتمندند. کودک ممکن است هنگام عصبانیت بخواهد چیزی را پرت کند، هنگام ترس از ورود به یک محیط جدید خودداری کند یا وقتی از دوستش دلخور است، تصمیم بگیرد دیگر با او بازی نکند.
در چنین لحظههایی، کودک ممکن است احساس کند که باید فوراً مطابق هیجانش عمل کند. اما یکی از مهارتهای مهم عاطفی این است که یاد بگیرد احساسداشتن با عملکردن بر اساس آن احساس یکسان نیست.
برای مثال، عصبانیشدن طبیعی است؛ اما زدن دیگران رفتار مناسبی نیست. ترس ممکن است در موقعیتی ایجاد شود، اما پیش از فرارکردن یا کنارگذاشتن یک تجربه، میتوان شرایط را بررسی کرد و از یک بزرگسال کمک گرفت.
وقتی کودک عصبانی است، میتوانید بگویید:
«میفهمم که خیلی عصبانی هستی. میتونی عصبانی باشی، اما اجازه نداری کسی رو بزنی. بیا راه دیگهای برای نشوندادن عصبانیتت پیدا کنیم.»
به کودک یاد بدهید که در لحظات دشوار میتواند مکث کند، چند نفس آرام بکشد، احساسش را با کلمات بیان کند یا از فردی قابلاعتماد کمک بخواهد.
در عین حال، نباید انتظار داشته باشیم کودکان خردسال همیشه بتوانند بهتنهایی چنین کاری انجام دهند. آنها به تمرین و همراهی والدین نیاز دارند تا بهتدریج میان احساسات و رفتارهایشان فاصله ایجاد کنند.
۴. باور نادرست: بعضی احساسات بد هستند و نباید آنها را تجربه کنیم
ممکن است کودک از خواهر یا برادرش حسادت کند، از تغییر برنامه ناراحت شود یا به دلیل نرسیدن به خواستهای احساس خشم داشته باشد. گاهی والدین از شنیدن چنین احساساتی ناراحت میشوند و فوراً تلاش میکنند آنها را رد کنند.
برای مثال، وقتی کودک میگوید «از دوستم بدم میاد»، ممکن است پاسخ بشنود: «این حرف زشته؛ نباید چنین احساسی داشته باشی!»
اما احساسات همیشه مطابق انتظارات ما ظاهر نمیشوند. کودک ممکن است همزمان کسی را دوست داشته باشد و از رفتار او ناراحت شود. ممکن است از تولد خواهر یا برادرش خوشحال باشد، اما گاهی نیز به توجه بیشتری نیاز داشته باشد و حسادت کند.
وجود این احساسات بهتنهایی کودک را بد یا بیملاحظه نمیکند. آنچه اهمیت دارد، شیوه برخورد او با احساسات و رفتاری است که انتخاب میکند.
بهجای سرزنش، میتوانید بگویید:
«به نظر میرسه وقتی من با خواهرت بازی میکنم، دلت میخواد بیشتر کنارت باشم. میتونی درباره این احساست با من حرف بزنی.»
یا:
«میفهمم که از دوستت دلخوری. بیا درباره اتفاقی که افتاده صحبت کنیم.»
با این شیوه، کودک یاد میگیرد احساسات مختلف را بدون شرمندگی بیان کند و در عین حال مسئولیت رفتارش را بپذیرد.
هیچ احساسی بهتنهایی کودک را بد نمیکند؛ اما هر رفتاری نیز صرفاً به دلیل وجود یک احساس، قابلقبول نیست.
۵. باور نادرست: نمیتوان به احساسات اعتماد کرد
گاهی به کودکان میگوییم «به احساست توجه نکن»، «احساساتت اشتباه میکنن» یا «فقط منطقی فکر کن». درست است که احساسات همیشه تصویر کاملی از واقعیت ارائه نمیکنند؛ اما نادیدهگرفتن آنها هم راه مناسبی برای تصمیمگیری نیست.
احساسات میتوانند اطلاعاتی درباره تجربههای درونی ما فراهم کنند. ترس شاید نشاندهنده نگرانی درباره یک موقعیت باشد، غم میتواند از دستدادن چیزی ارزشمند را به ما یادآوری کند و عصبانیت ممکن است نشان دهد که کودک احساس بیعدالتی یا نادیدهگرفتهشدن دارد.
بااینحال، احساس بهتنهایی ثابت نمیکند که برداشت کودک از موقعیت کاملاً درست است.
برای مثال، ممکن است کودک تصور کند دوستش عمداً او را از بازی کنار گذاشته است؛ اما شاید دوستش متوجه حضور او نشده باشد یا دلیل دیگری برای این کار داشته باشد.
در چنین موقعیتی، بهجای اینکه احساس کودک را رد کنید یا فوراً برداشت او را تأیید کنید، بپرسید:
«میفهمم که احساس کردی دوستت نادیدهات گرفته. بیا ببینیم دقیقاً چه اتفاقی افتاده و چه دلیلهای دیگهای ممکنه وجود داشته باشه.»
این پاسخ به کودک یاد میدهد که احساسش را جدی بگیرد، اما برای فهمیدن واقعیت نیز سؤال بپرسد و شواهد را بررسی کند.
هدف این نیست که کودک همیشه مطابق احساسش تصمیم بگیرد یا احساساتش را کنار بگذارد؛ بلکه باید یاد بگیرد به آنها توجه کند، معنایشان را بهتر بفهمد و در کنار اطلاعات دیگر از آنها برای تصمیمگیری استفاده کند.
چگونه این باورهای نادرست را با آموزش سالم احساسات جایگزین کنیم؟
تغییر شیوه صحبتکردن با کودک میتواند از موقعیتهای کوچک روزمره آغاز شود. لازم نیست همیشه جملهای بینقص پیدا کنید؛ مهم این است که با آرامش و کنجکاوی تلاش کنید تجربه کودک را بفهمید.
برای شروع، این سه اصل را در نظر بگیرید:
احساس را نامگذاری کنید. به کودک کمک کنید بفهمد چه چیزی را تجربه میکند. برای مثال، بگویید: «به نظر میرسه از اینکه بازی تموم شده، ناامید شدی.»
احساس را از رفتار جدا کنید. بگویید: «عصبانیشدن اشکالی نداره، اما نمیتونیم به دیگران آسیب بزنیم.»
بهجای ارائه پاسخ فوری، گفتوگو کنید. از کودک بپرسید چه اتفاقی افتاده، چه احساسی دارد و چه چیزی ممکن است به او کمک کند.
همچنین یادتان باشد که کودکان در یادگیری مهارتهای عاطفی به زمان نیاز دارند. ممکن است امروز بتوانند احساسشان را بیان کنند، اما فردا دوباره هنگام عصبانیت فریاد بزنند. این موضوع به معنای بیاثر بودن آموزش نیست؛ بلکه نشان میدهد آنها هنوز در حال تمرین هستند.
فیلوپیا؛ فرصتی برای آشنایی سالم با احساسات
برای کودکان خردسال، فهم مفاهیم انتزاعی مانند خشم، ترس، حسادت یا ناامیدی همیشه آسان نیست. داستانها و شخصیتهای کودکانه میتوانند این مفاهیم را ملموستر کنند و فرصتی برای گفتوگو درباره احساسات به وجود آورند.
در فیلوپیا، شخصیتهای داستانی زمینهای برای آشنایی کودکان با احساسات گوناگون و تمرین شناخت آنها فراهم میکنند. والدین میتوانند هنگام داستانخوانی یا بازی، از کودک بپرسند:
· «فکر میکنی این شخصیت الان چه احساسی داره؟»
· «آیا عصبانیبودن یعنی باید چیزی رو پرت کنه؟»
· «وقتی این شخصیت میترسه، چه کسی میتونه بهش کمک کنه؟»
· «اگه دوستش ناراحتش کرده باشه، چه راههایی برای صحبتکردن با اون وجود داره؟»
چنین گفتوگوهایی به کودک کمک میکنند میان احساسات و رفتارها تمایز بگذارد. برای مثال، میتواند یاد بگیرد که شخصیت داستان حق دارد ناراحت باشد، اما برای حل اختلاف باید راهی پیدا کند که به دیگران آسیب نرساند.
پس از داستان میتوانید این مفاهیم را با تجربههای روزمره مرتبط کنید. اگر کودک در بازی با دوستش دلخور شد، به او یادآوری کنید که میتواند احساسش را بیان کند، از دوستش توضیح بخواهد یا از یک بزرگسال کمک بگیرد.
هدف فیلوپیا و فعالیتهای همراه آن، ممنوعکردن احساسات ناخوشایند نیست؛ بلکه کمک به کودک برای شناخت احساسات و پیدا کردن شیوههای سالمتر بیان آنهاست.
با تکرار این تجربهها در داستان، بازی و گفتوگوهای روزمره، کودک فرصت پیدا میکند شناخت عاطفی خود را گسترش دهد و بهتدریج انتخابهای آگاهانهتری داشته باشد.
جمعبندی: به کودکان کمک کنیم احساسات خود را بفهمند
احساسات بخش طبیعی زندگی هستند و کودکان برای شناخت و مدیریت آنها به همراهی بزرگسالان نیاز دارند. اگر ناخواسته به آنها بیاموزیم که احساسات نشانه ضعفاند، باید پنهان شوند، همیشه نیاز به واکنش فوری دارند، بعضی از آنها ممنوعاند یا قابلاعتماد نیستند، ممکن است مسیر یادگیری را برایشان دشوارتر کنیم.
در مقابل، وقتی احساسات را به رسمیت میشناسیم، درباره آنها گفتوگو میکنیم و به کودکان کمک میکنیم میان احساس و رفتار تفاوت بگذارند، زمینهای برای رشد خودآگاهی، همدلی و تصمیمگیری سالمتر فراهم میشود.
قرار نیست کودک همیشه آرام باشد یا هرگز احساس ناخوشایندی را تجربه نکند. مهم این است که بداند میتواند احساساتش را بشناسد، درباره آنها حرف بزند و با کمک بزرگسالان راههای مناسبی برای کنارآمدن با آنها پیدا کند.
منبع اصلی: ۵ باور نادرست درباره احساسات که به کودکان آموزش میدهیم – All Pro Dad
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت