
آموزش همدلی و شناخت احساسات از سالهای نخست زندگی
هوش هیجانی یکی از مهارتهای مهمی است که به کودکان کمک میکند احساسات خود و دیگران را بهتر بشناسند، روابط سالمتری بسازند و در موقعیتهای دشوار واکنش مناسبتری نشان دهند. کودکی که یاد میگیرد درباره ناراحتی، شادی، ترس یا عصبانیت خود صحبت کند، بهتدریج بهتر میتواند تجربههایش را درک کند و به احساسات اطرافیان نیز توجه نشان دهد.
یکی از پایههای مهم هوش هیجانی، همدلی است؛ یعنی تلاش برای درک احساسات و دیدگاه فردی دیگر. همدلی به این معنا نیست که همیشه با دیگران موافق باشیم، بلکه یعنی بتوانیم احساس و تجربه آنها را ببینیم و برای درک آن تلاش کنیم.
والدین نقش مهمی در شکلگیری این مهارت دارند. با گفتوگوهای روزمره، بازی، قصهگویی و الگوبودن در رفتار، میتوان به کودکان کمک کرد شناخت عمیقتری از احساسات پیدا کنند.
۱. هر روز درباره احساسات صحبت کنید
برای آموزش احساسات، نیازی به گفتوگوهای طولانی یا درسهای پیچیده نیست. میتوانید از همان موقعیتهای ساده روزانه استفاده کنید و درباره احساساتی که کودک تجربه کرده است، با او حرف بزنید.
برای مثال، هنگام برگشت از مهدکودک یا پیش از خواب، از او بپرسید:
· «امروز چه چیزی خوشحالت کرد؟»
· «اتفاقی افتاد که ناراحتت کرده باشه؟»
· «امروز از چیزی ترسیدی یا نگران شدی؟»
· «وقتی با دوستت بازی کردی، چه احساسی داشتی؟»
اگر کودک هنوز برای بیان دقیق احساساتش واژههای کافی ندارد، به او کمک کنید از کلمات سادهای مانند خوشحال، ناراحت، عصبانی، ترسیده و هیجانزده استفاده کند.
همچنین بهتر است خودتان نیز احساساتتان را به شکل مناسب بیان کنید. برای مثال، میتوانید بگویید: «امروز کمی خستهام و احتیاج دارم چند دقیقه استراحت کنم.» این کار به کودک نشان میدهد که احساسات بخشی طبیعی از زندگی همه انسانها هستند و میتوان درباره آنها صحبت کرد.
نکته مهم این است که کودک برای بیان احساساتش سرزنش نشود. هدف، شناخت بهتر تجربههای درونی است، نه اینکه کودک همیشه خوشحال یا آرام باشد.
۲. به احساسات اطرافیان توجه کودک را جلب کنید
زندگی روزمره فرصتهای زیادی برای تمرین همدلی فراهم میکند. کودکان میتوانند با مشاهده رفتار دیگران و گفتوگو درباره آن، بهتدریج نشانههای احساسی را تشخیص دهند.
برای مثال، اگر در زمین بازی کودکی را میبینید که از رفتن روی سرسره بلند خودداری میکند، میتوانید بگویید: «شاید از بلندی سرسره ترسیده باشه. به نظرت چه چیزی میتونه کمکش کنه؟»
یا اگر یکی از دوستان کودک ناراحت است، از فرزندتان بپرسید: «به نظرت دوستت الان چه احساسی داره؟ از کجا فهمیدی؟»
البته بهتر است درباره احساس دیگران با قطعیت قضاوت نکنید. ممکن است رفتار یک نفر دلایل مختلفی داشته باشد. بهجای اینکه بگویید «او حتماً عصبانی است»، از عبارتهایی مانند «شاید ناراحت باشه» یا «فکر میکنی چه احساسی داره؟» استفاده کنید.
به این ترتیب، کودک یاد میگیرد که برای فهمیدن احساسات دیگران باید با دقت مشاهده کند، احتمالهای مختلف را در نظر بگیرد و در صورت امکان از خود آن فرد نیز سؤال کند.
۳. از کودک بخواهید خودش را جای شخصیتهای داستان بگذارد
داستانها فرصتی ارزشمند برای تمرین همدلی هستند؛ زیرا کودک میتواند بدون قرارگرفتن مستقیم در یک موقعیت دشوار، درباره تجربههای احساسی شخصیتها فکر کند.
هنگام خواندن کتاب داستان یا تماشای یک برنامه مناسب سن کودک، لحظهای مکث کنید و درباره شخصیتها گفتوگو کنید.
برای نمونه، اگر شخصیتی به دلیل رفتار دوستش گریه میکند، میتوانید بپرسید:
· «فکر میکنی چرا این شخصیت گریه میکنه؟»
· «اگه تو جای اون بودی، چه احساسی داشتی؟»
· «از کجا فهمیدی که ناراحته؟»
· «دوستش چه کاری میتونست انجام بده تا حالش بهتر بشه؟»
علاوه بر حرفهای شخصیت، توجه کودک را به نشانههای غیرکلامی جلب کنید؛ مثل حالت چهره، اشک، تغییر صدا یا فاصلهگرفتن از دیگران.
برای مثال میتوانید بگویید: «وقتی دوستش حرف ناراحتکنندهای زد، این شخصیت گریه کرد. شاید احساس غم یا دلخوری داشته باشه.»
بهتر است پاسخ کودک را فوراً اصلاح نکنید. گاهی او از زاویهای متفاوت به داستان نگاه میکند و همین تفاوت میتواند شروع گفتوگویی آموزنده باشد.
۴. به کودک نشان دهید که آدمها تجربههای مشترک دارند
کودکان ممکن است تصور کنند احساسات و تجربههای خودشان با دیگران کاملاً متفاوت است. کمک به آنها برای دیدن شباهتهای انسانی میتواند در تقویت همدلی مؤثر باشد.
برای نمونه، وقتی کودک از باختن در یک بازی ناراحت میشود، میتوانید درباره تجربه خودتان صحبت کنید:
«من هم وقتی برای کاری زحمت میکشم و نتیجهای که میخوام به دست نمیاد، ممکنه ناامید بشم.»
یا اگر دوستش به دلیل دورماندن از خانواده دلتنگ شده است، میتوانید بگویید: «خیلی از آدمها وقتی از کسی که دوستش دارن دور میشن، دلشون تنگ میشه.»
این گفتوگوها به کودک کمک میکنند متوجه شود احساساتی مانند شادی، ترس، غم، حسادت و ناامیدی بخشی از تجربه مشترک انسانها هستند.
بااینحال، لازم نیست تجربه خودتان را دقیقاً مشابه تجربه کودک بدانید. بهتر است بگویید «من هم گاهی احساس مشابهی دارم» و در عین حال به تفاوت شرایط و احساسات او احترام بگذارید.
وقتی کودک بفهمد دیگران نیز احساسات مشابهی دارند، ممکن است راحتتر با آنها ارتباط برقرار کند و درک بیشتری نسبت به نیازهایشان نشان دهد.
۵. فرصت مراقبت از دیگران را فراهم کنید
همدلی تنها با صحبتکردن شکل نمیگیرد؛ کودکان برای یادگیری این مهارت به تجربههای واقعی نیز نیاز دارند. فرصتهای کوچک مراقبت از دیگران میتوانند به آنها کمک کنند احساس مسئولیت و توجه به نیازهای اطرافیان را تمرین کنند.
برای مثال، میتوانید از کودک دعوت کنید:
· وقتی خواهر یا برادرش ناراحت است، از او بپرسد چه کمکی میخواهد.
· در مرتبکردن وسایل مشترک خانه مشارکت کند.
· برای یکی از اعضای خانواده نقاشی یا کاردستی درست کند.
· هنگام بازی، به نوبت دیگران توجه کند.
· وقتی دوستی تنها مانده است، او را به بازی دعوت کند.
در این فعالیتها مهم است که مراقبت از دیگران به یک اجبار یا مسئولیت سنگین تبدیل نشود. کودک باید بداند که میتواند به دیگران کمک کند، اما مسئول حل تمام مشکلات یا برطرفکردن همه احساسات آنها نیست.
همچنین به رفتارهای کوچک او توجه کنید. اگر دیدید اسباببازیاش را با خواهرش تقسیم کرد یا هنگام ناراحتی دوستش به او توجه نشان داد، میتوانید بگویید: «دیدم متوجه شدی دوستت ناراحته و ازش پرسیدی چه اتفاقی افتاده. این کار خیلی مهربونانه بود.»
بهتر است به رفتار مشخص او اشاره کنید تا متوجه شود کدام اقدامش به ایجاد رابطهای بهتر کمک کرده است.
۶. خودتان الگوی همدلی باشید
کودکان تنها از توصیههای والدین یاد نمیگیرند؛ آنها رفتار بزرگسالان را نیز با دقت مشاهده میکنند. بنابراین، یکی از مؤثرترین راهها برای آموزش همدلی، نشاندادن آن در روابط روزمره است.
فرض کنید کودک زمین میخورد و زانویش کمی خراش برمیدارد. بهجای اینکه فوراً بگویید «چیزی نیست، گریه نکن»، میتوانید با لحنی آرام بگویید:
«آخ، حتماً درد داشت. بیا ببینیم چطور میتونیم مراقبتش کنیم.»
یا وقتی کودک از اتفاقی ناراحت است، بهجای کوچکشمردن احساسش، به او فرصت دهید تجربهاش را توضیح دهد.
همدلی را در روابط خود با دیگران نیز نشان دهید. اگر یکی از اعضای خانواده روز سختی داشته است، میتوانید با کودک درباره اهمیت گوشدادن و کمککردن صحبت کنید؛ البته بدون آنکه او را وارد مسائل بزرگسالان کنید.
اگر گاهی واکنش نامناسبی نشان دادید، لازم نیست وانمود کنید که همیشه درست رفتار میکنید. میتوانید بعداً اشتباهتان را بپذیرید و بگویید: «وقتی ناراحت بودم، با صدای بلندی حرف زدم. میتونستم آرامتر صحبت کنم.»
این رفتار به کودک یاد میدهد که همدلی و مدیریت احساسات مهارتهایی هستند که همه افراد باید برای بهبود آنها تلاش کنند.
نقش فیلوپیا در پرورش هوش هیجانی و همدلی کودکان
هوش هیجانی در سالهای نخست زندگی، از طریق تجربه، مشاهده، گفتوگو و تعامل شکل میگیرد. به همین دلیل، داستانها و بازیهای متناسب با سن کودک میتوانند زمینه مناسبی برای تمرین شناخت احساسات و توجه به تجربه دیگران فراهم کنند.
در فیلوپیا، شخصیتهای داستانی فرصتی ایجاد میکنند تا کودک با احساسات گوناگون آشنا شود و از طریق ماجراهای آنها درباره شادی، ترس، خشم، غم، دوستی و مهربانی گفتوگو کند.
برای مثال، هنگام مواجهه با شخصیتی که احساس ترس میکند، میتوانید از کودک بپرسید: «فکر میکنی چرا ترسیده؟» سپس گفتوگو را به تجربههای روزمره او پیوند بزنید: «تو هم تا حالا از چیزی ترسیدی؟ چه چیزی بهت کمک کرد احساس امنیت بیشتری داشته باشی؟»
یا اگر شخصیت داستان متوجه ناراحتی دوستش میشود، میتوانید بپرسید: «از کجا فهمید دوستش ناراحته؟» و «به نظرت چه کاری میتونه انجام بده تا بهش کمک کنه؟»
این پرسشها به کودک کمک میکنند نشانههای احساسی را تشخیص دهد، احساسات را نامگذاری کند و به راههای مختلف پاسخدادن فکر کند.
والدین همچنین میتوانند داستان را با بازی، نقاشی و نقشآفرینی ادامه دهند. برای نمونه، از کودک بخواهند احساسات شخصیتها را نقاشی کند یا در یک بازی نمایشی، راهی برای کمک به شخصیت ناراحت پیدا کند.
هدف از این فعالیتها این نیست که کودک همیشه پاسخ درست و از پیش تعیینشدهای بدهد؛ هدف این است که فرصت فکرکردن، احساسکردن و گفتوگو درباره تجربههای عاطفی را پیدا کند.
در کنار فعالیتهای فیلوپیا، گفتوگوهای روزمره و الگوبودن والدین اهمیت اساسی دارند. وقتی کودک در داستان همدلی را میبیند و در زندگی واقعی نیز آن را تجربه میکند، فرصت بیشتری برای تمرین این مهارت خواهد داشت.
جمعبندی: هوش هیجانی با تمرینهای کوچک رشد میکند
تقویت هوش هیجانی کودک به برنامههای پیچیده یا آموزشهای طولانی نیاز ندارد. صحبتکردن درباره احساسات، توجه به نشانههای احساسی دیگران، همدلی با شخصیتهای داستانی، شناخت تجربههای مشترک انسانی، فراهمکردن فرصت مراقبت از دیگران و الگوبودن والدین، شش راهکار کاربردی برای شروع این مسیر هستند.
مهم است که کودک بداند همه احساساتش قابلشنیدناند و برای درک آنها لازم نیست از بیانشان خجالت بکشد. در عین حال، او باید یاد بگیرد که احساسات دیگران نیز اهمیت دارند و رفتارهایش میتوانند بر اطرافیان تأثیر بگذارند.
با تکرار این تجربههای ساده، میتوان به کودک کمک کرد خود و دیگران را بهتر بشناسد، روابط سالمتری بسازد و با همدلی بیشتری در دنیای اطرافش حضور داشته باشد.
منبع اصلی: How to Raise Your Child’s Emotional Intelligence – iMOM
نویسنده مطلب اصلی: تری کلاسن (Teri Claassen)
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت