
راهنمایی برای والدین؛ از گوش دادن همدلانه تا گفتوگو درباره احساسات کودک
کودکان همیشه نمیتوانند آنچه را در درونشان میگذرد، بهراحتی بیان کنند. گاهی ناراحتاند، اما نمیدانند چطور درباره ناراحتیشان حرف بزنند. گاهی از اتفاقی عصبانی هستند، اما بهجای توضیح دادن، سکوت میکنند، گریه میکنند یا رفتارهایی از خود نشان میدهند که درک آنها برای والدین دشوار است.
ممکن است پدر یا مادر بارها از فرزندش بپرسد «چی شده؟» یا «چرا ناراحتی؟»، اما پاسخ روشنی نشنود. در چنین شرایطی، شاید تصور کنیم کودک تمایلی به صحبت کردن ندارد؛ درحالیکه گاهی او هنوز واژههای لازم را برای توصیف احساساتش پیدا نکرده است.
توانایی شناختن، نامگذاری و بیان احساسات، مهارتی است که کودکان بهتدریج میآموزند. آنها برای یادگیری این مهارت به محیطی امن، والدینی شنوا و فرصتهایی برای تمرین نیاز دارند. وقتی کودک بتواند احساسش را به زبان بیاورد، بهتر میتواند درباره آن فکر کند، نیازهایش را توضیح دهد و برای موقعیتهای دشوار راهحل پیدا کند.
در مقالهای از وبسایت All Pro Dad، اندرو لیندر، نویسنده و کشیش، با تکیه بر تجربه خود در گفتوگو با کودکان، سه راهکار کاربردی برای کمک به آنها در بیان احساساتشان معرفی میکند. این راهکارها میتوانند به والدین کمک کنند تا بهجای اصرار بر حرف زدن کودک، شرایطی فراهم کنند که او با احساس امنیت بیشتری درباره دنیای درونی خود صحبت کند.
کودک معمولاً زمانی حاضر میشود از احساسات و نگرانیهایش صحبت کند که به والدین خود اعتماد داشته باشد و مطمئن باشد در کنار آنها احساس امنیت میکند. اگر تصور کند حرفهایش با سرزنش، قضاوت یا بیاعتنایی روبهرو میشود، ممکن است ترجیح دهد سکوت کند.
به همین دلیل، پیش از آنکه از کودک انتظار داشته باشیم درباره مشکلش توضیح دهد، لازم است به او نشان دهیم که واقعاً برایمان مهم است چه چیزی را تجربه میکند.
وقتی فرزندتان ناراحت است، با حوصله به حرفهایش گوش دهید. اجازه دهید جملههایش را کامل کند و احساساتش را با زبان خودش توضیح دهد. لازم نیست فوراً راهحل ارائه کنید یا به او بگویید که نباید چنین احساسی داشته باشد. گاهی مهمترین کاری که میتوانید انجام دهید، این است که به او نشان دهید حرفش را میشنوید و تجربهاش را جدی میگیرید.
برای مثال، میتوانید بگویید:
·
«متأسفم که داری چنین شرایط سختی رو تجربه میکنی.»
·
·
«میفهمم که این اتفاق برات مهم بوده. دوست داری بیشتر برام توضیح بدی که چه احساسی داری؟»
·
·
«با توجه به چیزی که تعریف کردی، میتونم بفهمم چرا ناراحت شدی. بیشتر برام بگو.»
·
·
«لازم نیست همین الان دربارهاش حرف بزنی. هر وقت آماده بودی، من هستم و بهت گوش میدم.»
·
در مقابل، اصرار کردن، احساس گناه دادن یا پرسشهای پیاپی با لحن بازخواستگونه ممکن است کودک را بیشتر به سکوت وادار کند. اعتماد با اجبار شکل نمیگیرد؛ بلکه با صبوری، پذیرش و رفتار قابلاعتماد ساخته میشود.
نکته مهم برای والدین: هدف این نیست که کودک را وادار کنیم هر چیزی را فوراً بیان کند؛ هدف این است که بداند هر وقت برای صحبت کردن آماده شد، میتواند روی شنیده شدن و حمایت ما حساب کند.
گاهی کودکان خودشان هم دقیقاً نمیدانند چه احساسی دارند یا چگونه باید آن را توضیح دهند. ممکن است بدانند که از یک اتفاق ناراحتاند، اما نتوانند تشخیص دهند که پشت این ناراحتی، خشم، ترس، ناامیدی، حسادت یا احساس نادیده گرفته شدن قرار دارد.
در چنین شرایطی، پرسیدن سؤالهای مناسب میتواند به کودک کمک کند تجربهاش را بهتر بشناسد و برای آن واژه پیدا کند.
بهتر است بهجای سؤالهایی که تنها با «بله» یا «نه» پاسخ داده میشوند، از پرسشهای باز استفاده کنید؛ پرسشهایی که کودک را به فکر کردن و توضیح دادن تشویق میکنند.
برای نمونه:
·
«بیشتر از همه کدوم قسمت این اتفاق ناراحتت کرد؟»
·
·
«الان فکر میکنی چه احساسی داری؟»
·
·
«میتونی کمکم کنی بهتر بفهمم توی ذهنت چی میگذره؟»
·
·
«وقتی این اتفاق افتاد، چه چیزی بیشتر از همه اذیتت کرد؟»
·
·
«فکر میکنی چه چیزی باعث شد اینقدر عصبانی یا ناراحت بشی؟»
·
·
«دوست داشتی اون موقع چه اتفاقی بیفته؟»
·
·
«الان بیشتر از همه به چی نیاز داری؟»
·
این پرسشها به کودک فرصت میدهند بهجای واکنش فوری، کمی درباره تجربه خود فکر کند. البته مهم است که سؤالها متناسب با سن کودک باشند و حالت بازجویی پیدا نکنند. اگر کودک خسته، مضطرب یا بهشدت هیجانزده است، شاید بهتر باشد ابتدا به او فرصت آرام شدن بدهیم و گفتوگو را به زمان مناسبتری موکول کنیم.
همچنین لازم نیست کودک را برای پیدا کردن پاسخ درست تحت فشار بگذاریم. اگر نمیداند چه احساسی دارد، میتوانیم به او کمک کنیم چند احتمال را بررسی کند: «ممکنه هم ناراحت شده باشی، هم عصبانی؟» یا «فکر میکنی بیشتر از خود اتفاق ناراحتی یا از اینکه احساس کردی کسی به حرفت توجه نکرد؟»
به این ترتیب، کودک بهتدریج یاد میگیرد احساسات خود را دقیقتر تشخیص دهد و به زبان بیاورد.
گاهی کودک پس از چند سؤال، احساس خود را بیان میکند؛ اما این پایان گفتوگو نیست. میتوان با پرسشهای تکمیلی به او کمک کرد تا دلیل احساسش، واکنشهای احتمالی و راههای بهتر کنار آمدن با موقعیت را بشناسد.
برای مثال، اگر کودک بگوید «از دست دوستم عصبانیام»، میتوانیم با آرامش بپرسیم:
·
«چه اتفاقی افتاد که عصبانی شدی؟»
·
·
«وقتی عصبانی میشی، معمولاً دلت میخواد چه کار کنی؟»
·
·
«فکر میکنی کدوم واکنش میتونه به بهتر شدن شرایط کمک کنه؟»
·
اگر کودک از شرایطی ناراحت است که نمیتواند بهطور کامل تغییرش دهد، میتوانیم به او کمک کنیم روی بخشهایی تمرکز کند که در اختیار خودش هستند:
·
«میدونم که نمیتونی همهچیز رو تغییر بدی. به نظرت چه کاری از دستت برمیاد که اوضاع کمی بهتر بشه؟»
·
·
«فکر میکنی لازم باشه با کسی درباره این موضوع صحبت کنی؟»
·
·
«الان چه چیزی میتونه کمی بهت آرامش بده؟»
·
گاهی نیز توجه به احساسات دیگران میتواند به گسترش نگاه کودک کمک کند. برای نمونه، وقتی از اتفاقی که میان او و یکی از دوستانش رخ داده صحبت میکنید، میتوانید بپرسید:
·
«فکر میکنی دوستت در اون موقعیت چه احساسی داشته؟»
·
·
«به نظرت چه چیزی میتونست به هر دوی شما کمک کنه؟»
·
·
«آیا کاری هست که برای بهتر شدن رابطهتون انجام بدی؟»
·
البته در این مرحله نیز نباید کودک را به پذیرش مسئولیتی که بر عهده او نیست وادار کنیم یا احساساتش را کماهمیت جلوه دهیم. ابتدا باید به او کمک کنیم احساس خودش را بشناسد؛ سپس، در صورت مناسب بودن شرایط، درباره انتخابها و راهحلها گفتوگو کنیم.
گفتوگوی عمیق زمانی مؤثر است که کودک احساس کند قرار نیست محاکمه شود. وقتی او مطمئن باشد که میتواند بدون ترس از تحقیر یا سرزنش حرف بزند، فرصت بیشتری برای شناخت خود، درک دیگران و انتخاب واکنشهای سازندهتر خواهد داشت.
یکی از کاربردهای مهم برنامهها و فعالیتهای آموزشی ویژه کودکان، فراهم کردن فرصت برای شناخت احساسات و تمرین بیان آنهاست. این موضوع با رویکردی که در این مقاله مطرح شده ارتباط مستقیم دارد: کودک برای صحبت کردن درباره احساساتش، به فرصت، واژههای مناسب، پرسشهای راهگشا و محیطی امن نیاز دارد.
در این چارچوب، فیلوپیا میتواند بهعنوان بستری برای تمرین مهارتهای هیجانی کودکان معرفی شود؛ بهویژه اگر فعالیتها و محتوای آن به کودکان کمک کنند احساسات خود را تشخیص دهند، درباره تجربههای روزمرهشان صحبت کنند و راههای مناسبتری برای بیان خواستهها و ناراحتیهایشان بیاموزند.
برای مثال، پس از یک فعالیت یا داستان متناسب با سن کودک، والد یا مربی میتواند از او بپرسد: «فکر میکنی شخصیت داستان چه احساسی داشت؟»، «اگر تو جای او بودی چه احساسی پیدا میکردی؟» یا «وقتی چنین احساسی داری، چه چیزی بهت کمک میکنه؟» چنین گفتوگوهایی فرصتی ایجاد میکنند تا کودک آموختههایش را به زندگی روزمره پیوند دهد.
این رویکرد با سه پیشنهاد مطرحشده در مقاله All Pro Dad همراستاست: نشان دادن توجه واقعی، پرسیدن سؤالهای مناسب و ادامه دادن گفتوگو برای درک عمیقتر احساسات.
البته برای معرفی دقیق فیلوپیا، لازم است فعالیتها و امکانات واقعی آن متناسب با همین کاربرد توصیف شوند؛ نباید قابلیتی را به آن نسبت دهیم که هنوز در محتوای برنامه یا سایت آن تأیید نشده است. با این ملاحظه، موضوع شناخت و بیان احساسات میتواند یکی از محورهای محتوایی ارزشمند برای معرفی فیلوپیا به والدین و مربیان باشد.
کودکان برای بیان احساساتشان به چیزی بیش از پرسیدن یک سؤال ساده نیاز دارند. آنها باید تجربه کنند که احساساتشان شنیده میشود، لازم نیست برای صحبت کردن عجله کنند و میتوانند بدون ترس از سرزنش، درباره آنچه در درونشان میگذرد حرف بزنند.
والدین میتوانند با نشان دادن توجه واقعی، طرح پرسشهای باز و ادامه دادن گفتوگو با صبوری، به فرزندانشان کمک کنند احساسات خود را بهتر بشناسند و بیان کنند. این مهارت بهتدریج رشد میکند و تمرین آن در موقعیتهای روزمره، بخشی مهم از یادگیری هیجانی کودکان است.
همانطور که پیام اصلی مقاله نیز یادآوری میکند، پیش از آنکه کودک به میزان دانستههای ما اهمیت بدهد، باید مطمئن شود که واقعاً برای ما اهمیت دارد.
عنوان اصلی: How to Help Kids Articulate Their Feelings
نویسنده: Andrew Linder
وبسایت: All Pro Dad
لینک مقاله اصلی: https://www.allprodad.com/how-to-help-kids-articulate-their-feelings/
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت