
راهنمای والدین برای درک سکوت عاطفی کودکان و کمک به آنها برای صحبتکردن درباره دنیای درونیشان
«هیچی نشده!»، «نمیدونم!» یا «ولم کن!»
بعضی کودکان وقتی ناراحتاند، بهجای صحبتکردن سکوت میکنند. بعضی دیگر نمیتوانند توضیح دهند چرا از رفتن به مدرسه میترسند، چرا بعد از یک اتفاق ساده گوشهگیر شدهاند یا چرا ناگهان رفتارشان تغییر کرده است. حتی ممکن است کودکی که معمولاً پرحرف و اجتماعی است، در مواجهه با یک موضوع خاص از پاسخدادن خودداری کند.
در چنین شرایطی، والدین گاهی تصور میکنند فرزندشان چیزی برای گفتن ندارد، عمداً حقیقت را پنهان میکند یا نمیخواهد با آنها همکاری کند. اما همیشه اینطور نیست.
گاهی کودک احساسات خود را تجربه میکند، اما هنوز نمیداند چگونه آنها را توضیح دهد یا آیا بیانکردنشان برای او امن است.
توانایی صحبتکردن درباره احساسات، مهارتی است که بهتدریج رشد میکند و تحتتأثیر ویژگیهای فردی کودک، تجربههای ارتباطی و محیط خانواده قرار دارد.
در این مقاله از شبکه اوقات فراغت، شش دلیل احتمالی دشواری کودکان در بیان احساسات و راهکارهایی برای کمک به آنها را بررسی میکنیم.
احساسات انسان همیشه ساده و قابلتشخیص نیستند. حتی بزرگسالان هم گاهی نمیتوانند دقیقاً توضیح دهند چه چیزی ناراحتشان کرده است؛ بنابراین طبیعی است که کودکان خردسال در بیان تجربههای پیچیدهتر با دشواری روبهرو شوند.
برای مثال، کودکی که در جشن تولد دوستش شرکت کرده، ممکن است همزمان خوشحال، خجالتزده و نگران باشد. او شاید فقط بگوید «دوست نداشتم برم»، درحالیکه علت اصلی ناراحتیاش این بوده که نمیدانسته چطور وارد بازی دیگران شود.
گاهی نیز کودک احساسات مختلف را با یکدیگر اشتباه میگیرد یا برای بیان آنها از عباراتی مانند «حالم بده» استفاده میکند.
بهجای انتظار برای توضیحی دقیق، به کودک فرصت دهید تجربه خود را بهتدریج توصیف کند. از مثالهای ملموس کمک بگیرید و اجازه دهید خودش به نتیجه برسد.
برای نمونه، میتوانید بپرسید:
«وقتی وارد مهمونی شدی، بیشتر دوست داشتی با بقیه بازی کنی یا ترجیح میدادی اول کمی تماشا کنی؟»
چنین سؤالهایی به کودک کمک میکنند تجربه خود را بررسی کند، بدون اینکه مجبور باشد از همان ابتدا پاسخ کاملی ارائه دهد.
یکی از دلایلی که ممکن است کودکان را از بیان احساسات بازدارد، نگرانی از واکنش بزرگسالان است.
کودکی که تصور میکند با گفتن حقیقت سرزنش میشود، ممکن است ترجیح دهد سکوت کند. برای مثال، اگر از یک موضوع ترسیده باشد، نگران است که به او گفته شود «بزرگ شدی، دیگه نباید بترسی». اگر از خواهر یا برادرش حسادت کرده باشد، شاید بترسد که بهخاطر این احساس، کودک بدی به نظر برسد.
در چنین شرایطی، سکوت کودک لزوماً به معنای نداشتن احساس یا بیاعتمادی کامل به والدین نیست؛ ممکن است او هنوز مطمئن نباشد که میتواند درباره آن موضوع بدون ترس صحبت کند.
در گفتوگوهای روزمره نشان دهید که شنیدن حقیقت برای شما مهم است. اگر کودک درباره اشتباهی صحبت کرد، پیش از واکنشنشاندادن، اجازه دهید حرفش را کامل کند.
برای مثال، میتوانید بگویید:
«ممنونم که درباره اتفاقی که افتاده باهام حرف زدی. اول میخوام بفهمم چی شده؛ بعد با هم درباره راهحلش فکر میکنیم.»
البته ایجاد احساس امنیت به معنای حذف قوانین و پیامدهای رفتار نیست. کودک باید بداند که میتواند درباره تجربههایش حرف بزند و در عین حال، مسئولیت رفتارهایش را نیز بپذیرد.
گاهی کودک تلاش میکند درباره یک تجربه ناراحتکننده صحبت کند، اما پاسخهایی میشنود که موضوع را کوچک جلوه میدهند یا گفتوگو را زود میبندند.
برای مثال، وقتی از اختلاف با دوستش حرف میزند، ممکن است بشنود «فردا یادت میره». وقتی از یک نگرانی صحبت میکند، شاید به او گفته شود «اینقدر فکر نکن».
این جملهها همیشه از روی بیتوجهی گفته نمیشوند. بسیاری از والدین میخواهند سریعتر حال فرزندشان را بهتر کنند. بااینحال، اگر کودک بارها احساس کند حرفهایش به نتیجهای نمیرسند، ممکن است بهتدریج کمتر درباره تجربههای شخصیاش صحبت کند.
وقتی کودک موضوعی را مطرح میکند، پیش از ارائه راهحل درباره همان تجربه سؤال کنید.
برای مثال:
«گفتی امروز توی مدرسه روز سختی داشتی. دوست داری بیشتر برام تعریف کنی؟»
اگر کودک تمایلی به ادامه صحبت نداشت، میتوانید بگویید:
«باشه، لازم نیست همین الان دربارهاش حرف بزنیم. هر وقت آماده بودی، من گوش میدم.»
مهم است که این فرصت واقعاً در اختیار کودک قرار بگیرد و بعداً نیز بتواند بدون فشار به گفتوگو برگردد.
همه کودکان به یک شیوه ارتباط برقرار نمیکنند. بعضیها بلافاصله درباره اتفاقات روزشان صحبت میکنند، اما بعضی دیگر برای مرتبکردن افکار و تجربههایشان به زمان بیشتری نیاز دارند.
ممکن است کودکی هنگام بازگشت از مدرسه به پرسشهای والدین پاسخ کوتاهی بدهد، اما هنگام نقاشیکشیدن، بازی یا آمادهشدن برای خواب، ناگهان درباره اتفاقی که برایش افتاده صحبت کند.
این تفاوت بهتنهایی نشانه وجود مشکل نیست. گاهی زمانبندی و شیوه طرح سؤال اهمیت زیادی دارد.
بهجای پرسشهای پیاپی، فرصتهای طبیعی برای گفتوگو ایجاد کنید.
برای مثال، پس از بازگشت کودک از مدرسه، کمی به او فرصت استراحت و بازی بدهید. سپس در موقعیتی آرام، درباره اتفاقات روز سؤال کنید.
همچنین میتوانید از فعالیتهای غیرمستقیم مانند نقاشی، قصهگویی یا بازی با عروسکها کمک بگیرید. بعضی کودکان هنگام انجام فعالیتی مشترک، راحتتر درباره تجربههای خود صحبت میکنند؛ زیرا احساس نمیکنند تمام توجه دیگران به پاسخهای آنها معطوف شده است.
برخی تجربهها برای کودکان دشوارتر از آن هستند که بتوانند بهراحتی دربارهشان حرف بزنند؛ مانند طردشدن از گروه دوستان، اختلاف والدین، تغییر مدرسه، از دستدادن یکی از نزدیکان یا تجربه یک موقعیت ترسناک.
در چنین شرایطی، ممکن است کودک بهجای توضیح مستقیم، تغییراتی در رفتارش نشان دهد. برای مثال، بیشتر به والدین بچسبد، از رفتن به مدرسه خودداری کند، زودتر عصبانی شود یا تمایل کمتری به فعالیتهای موردعلاقهاش داشته باشد.
این رفتارها بهتنهایی علت مشخصی را ثابت نمیکنند؛ خستگی، تغییرات رشدی و عوامل دیگری نیز میتوانند در آنها نقش داشته باشند. بااینحال، تغییرات پایدار یا قابلتوجه ارزش بررسی دارند.
اگر حدس میزنید اتفاقی کودک را تحتتأثیر قرار داده است، او را برای تعریف جزئیات تحت فشار قرار ندهید. بهجای پرسشهای مکرر یا جهتدار، از سؤالهای باز و آرام استفاده کنید.
برای مثال:
«متوجه شدم این چند روز کمتر دوست داری به مدرسه بری. میخوام بدونم چیزی هست که اونجا برات سخت شده باشه؟»
اگر کودک موضوعی را مطرح کرد، با دقت گوش دهید و برای روشنشدن ماجرا عجله نکنید. در صورت مطرحشدن احتمال آزار، تهدید یا آسیب، اولویت با حفظ امنیت کودک و دریافت کمک تخصصی مناسب است.
کودکان بخش مهمی از مهارتهای ارتباطی خود را از مشاهده رفتار اطرافیان یاد میگیرند.
اگر در محیط خانواده صحبت درباره احساسات معمول نباشد، اعضای خانواده هنگام ناراحتی سکوت کنند یا اختلافها بیشتر با فریاد و قهر حل شوند، ممکن است کودک فرصت کمتری برای مشاهده روشهای سالم بیان احساسات داشته باشد.
این موضوع به معنای مقصر بودن والدین نیست. خانوادهها با تجربهها، شرایط و شیوههای ارتباطی متفاوتی روبهرو هستند و یادگیری مهارتهای تازه در هر سنی امکانپذیر است.
لازم نیست درباره تمام احساسات خود با کودک صحبت کنید. کافی است در موقعیتهای مناسب، نمونههای سادهای از بیان سالم احساسات و نیازها را نشان دهید.
برای مثال:
«امروز از اینکه برنامهمون تغییر کرد کمی ناامید شدم. میخوام چند دقیقه فکر کنم تا تصمیم بهتری بگیرم.»
یا هنگام اختلاف:
«من با این تصمیم موافق نیستم، اما میتونیم بدون دادزدن دربارهاش صحبت کنیم.»
وقتی کودک میبیند که میتوان احساسات ناخوشایند را بیان کرد، بدون اینکه به دیگران آسیب زد یا رابطه را قطع کرد، فرصت بیشتری برای یادگیری این مهارت خواهد داشت.
«نمیدونم» همیشه به معنای پنهانکاری نیست. گاهی کودک واقعاً پاسخ را نمیداند، برای فکرکردن به زمان بیشتری نیاز دارد یا هنوز آمادگی صحبتکردن ندارد.
در چنین موقعیتی، بهجای تکرار همان سؤال، روش گفتوگو را تغییر دهید.
چند راهکار ساده:
بهجای پرسیدن «چرا اینطوری شدی؟»، بپرسید «امروز چه اتفاقی افتاد؟»
به کودک فرصت فکرکردن بدهید و سریع جای خالی پاسخ او را پر نکنید.
از داستان یا موقعیتهای فرضی کمک بگیرید؛ مثلاً بپرسید «فکر میکنی بچهای که دوستش باهاش بازی نمیکنه چه احساسی داره؟»
اجازه دهید کودک با نقاشی، نوشتن یا انتخاب تصویر پاسخ دهد.
اگر تمایلی به صحبت نداشت، گفتوگو را متوقف کنید و در زمان دیگری دوباره فرصت بدهید.
هدف این نیست که کودک را وادار کنیم همهچیز را توضیح دهد؛ هدف این است که بداند برای صحبتکردن، راههای مختلفی وجود دارد و میتواند با سرعت خودش پیش برود.
تفاوت در میزان صحبتکردن درباره احساسات، بهتنهایی نشانه اختلال نیست. بعضی کودکان کمحرفترند و برخی دیگر برای بیان تجربههای پیچیده به حمایت بیشتری نیاز دارند.
بااینحال، اگر دشواری در ارتباطگرفتن با دیگران یا بیان نیازها با تغییرات مداوم در رفتار، کنارهگیری اجتماعی، افت عملکرد تحصیلی، اختلال خواب، نگرانی شدید یا مشکلات قابلتوجه در زندگی روزمره همراه باشد، بهتر است با متخصص کودکان یا روانشناس کودک مشورت کنید.
اگر کودک در صحبتکردن، درک زبان یا برقراری ارتباط در موقعیتهای مختلف نیز مشکل دارد، ارزیابی متناسب با سن و مرحله رشد او میتواند مفید باشد.
در صورت مشاهده نشانههای احتمالی آزار یا خطر، منتظر رفع خودبهخودی مشکل نمانید و برای حفظ امنیت کودک از متخصصان مربوط کمک بگیرید.
کودکانی که نمیتوانند احساسات خود را بیان کنند، لزوماً نمیخواهند چیزی را از والدین پنهان کنند. گاهی واژههای کافی ندارند، گاهی از واکنش دیگران نگراناند و گاهی برای درک تجربههای خود به زمان بیشتری نیاز دارند.
والدین میتوانند با گوشدادن بدون قضاوت، احترام به تفاوتهای فردی، ایجاد فرصتهای طبیعی برای گفتوگو و نشاندادن الگوی ارتباط سالم، به فرزندشان کمک کنند بهتدریج مهارت بیان احساسات را یاد بگیرد.
قرار نیست کودک از همان ابتدا بتواند تمام تجربههای درونی خود را توضیح دهد. گاهی مهمترین قدم این است که مطمئن شود برای حرفزدن عجلهای وجود ندارد و کسی هست که با دقت به او گوش بدهد.
وقتی کودک احساس کند برای شنیدهشدن لازم نیست از احساساتش خجالت بکشد یا از واکنش دیگران بترسد، فرصت بیشتری برای شناخت خود و برقراری ارتباط سالم با دیگران خواهد داشت.
آکادمی اطفال آمریکا (HealthyChildren.org): مطالب مربوط به ارتباط والدین و کودک و رشد هیجانی
انجمن روانشناسی آمریکا (APA): منابع مربوط به رشد عاطفی و ارتباط با کودکان
مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC): راهنماهای رشد اجتماعی و هیجانی کودکان
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت