
راهنمای والدین برای درک تغییرات عاطفی نوجوانان و تقویت رابطه با آنها
گاهی ممکن است فرزندتان در یک لحظه شاد و پرانرژی باشد و چند دقیقه بعد، از موضوعی کوچک ناراحت شود. شاید به پرسشی ساده با عصبانیت پاسخ دهد، ترجیح دهد تنها بماند یا احساس کند هیچکس او را درک نمیکند. برای والدین، چنین تغییراتی گاهی گیجکننده و خستهکننده است؛ بهخصوص وقتی نمیدانند چه چیزی باعث این واکنشها شده است.
نوجوانی دورهای از تغییرات جسمی، شناختی، اجتماعی و عاطفی است. نوجوان در این سالها تلاش میکند هویت مستقل خود را شکل دهد، روابط اجتماعی پیچیدهتری را تجربه کند و مسئولیتهای بیشتری بپذیرد. در همین زمان، توانایی مدیریت احساسات نیز همچنان در حال رشد است.
به همین دلیل، ممکن است نوجوان گاهی احساسات شدیدی را تجربه کند، اما هنوز نتواند آنها را بهخوبی توضیح دهد یا واکنش مناسبی در برابرشان نشان دهد.
درک احساسات نوجوان به معنای تأیید همه رفتارهای او نیست؛ بلکه یعنی بتوانیم پیش از قضاوت، دلیل ناراحتی او را بهتر بفهمیم و در کنار تعیین حدومرزهای روشن، رابطهای امن و قابلاعتماد با او حفظ کنیم.
در ادامه، پنج راهکار برای همراهی بهتر با نوجوانان و کمک به آنها در مدیریت احساسات را بررسی میکنیم.
۱. پیش از واکنش نشاندادن، آرامش خود را حفظ کنید
وقتی نوجوان با عصبانیت صحبت میکند یا به درخواست شما پاسخ تندی میدهد، ممکن است بهطور طبیعی احساس خشم یا ناامیدی کنید. بااینحال، اگر هر دو طرف با هیجان شدید واکنش نشان دهند، گفتوگو ممکن است به مشاجره تبدیل شود.
در چنین موقعیتی، بهتر است چند لحظه مکث کنید، صدایتان را پایین بیاورید و قبل از پاسخدادن، به آنچه میخواهید بگویید فکر کنید.
برای مثال، اگر نوجوان میگوید «تو هیچوقت منو درک نمیکنی»، پاسخ فوری و دفاعی ممکن است او را بیشتر از گفتوگو دور کند. در عوض میتوانید بگویید:
«به نظر میرسه احساس میکنی حرفت رو نمیفهمم. دوست دارم بدونم چه چیزی باعث شده این حس رو داشته باشی.»
آرامماندن به این معنا نیست که باید بیاحترامی را بپذیرید یا از قوانین خانواده صرفنظر کنید. میتوانید در عین حفظ آرامش، مرز خود را روشن بیان کنید:
«میخوام حرفت رو بشنوم، اما لازمه بدون توهین با هم صحبت کنیم.»
اگر احساس میکنید هر دو نفر بیش از حد عصبانی شدهاید، میتوانید گفتوگو را برای مدت کوتاهی متوقف کنید و در زمان مناسبتری به آن برگردید.
نکته مهم این است که آرامش والدین میتواند به کاهش تنش کمک کند و فضای مناسبتری برای حل مسئله به وجود آورد.
۲. بهجای نصیحتکردن، به حرفهای نوجوان گوش دهید
وقتی نوجوان مشکلی را مطرح میکند، ممکن است والدین فوراً به دنبال راهحل باشند. شاید بخواهند توصیه کنند، تجربه خود را تعریف کنند یا توضیح دهند که نوجوان باید چه کاری انجام دهد.
اما نوجوان همیشه در آغاز گفتوگو به دنبال راهحل نیست. گاهی فقط میخواهد تجربهاش را تعریف کند و مطمئن شود که حرفهایش شنیده میشوند.
برای مثال، اگر فرزندتان از اختلاف با دوستش ناراحت است، بهجای اینکه فوراً بگویید «بهتره باهاش آشتی کنی»، میتوانید بپرسید:
· «چه اتفاقی افتاد؟»
· «کدوم قسمت ماجرا بیشتر ناراحتت کرد؟»
· «دوست داری فقط به حرفهات گوش بدم یا با هم دنبال راهحل بگردیم؟»
این پرسش آخر میتواند بهخصوص مفید باشد؛ زیرا به نوجوان اجازه میدهد در چگونگی دریافت حمایت نقش داشته باشد.
هنگام گوشدادن، تلاش کنید حرفهای او را قطع نکنید و پیش از شنیدن تمام ماجرا درباره مقصر قضاوت نکنید. همچنین لازم نیست بلافاصله تجربه خودتان را با تجربه او مقایسه کنید.
ممکن است مشکل نوجوان از نظر شما ساده به نظر برسد؛ اما برای او، اختلاف با یک دوست، فشار تحصیلی یا نگرانی درباره پذیرفتهشدن در جمع همسالان میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
وقتی نوجوان احساس کند بدون قضاوت شنیده میشود، احتمال بیشتری دارد که در آینده نیز برای صحبت درباره نگرانیهایش به شما مراجعه کند.
۳. احساسات نوجوان را به رسمیت بشناسید
گاهی نوجوان واکنش شدیدی به اتفاقی نشان میدهد که از نظر والدین چندان مهم نیست. برای مثال، ممکن است به دلیل یک نظر منفی در شبکههای اجتماعی، اختلاف با دوستش یا نمرهای که انتظارش را نداشته است، بهشدت ناراحت شود.
در چنین شرایطی، گفتن جملههایی مانند «این که چیزی نیست»، «زیادی حساس شدی» یا «درست میشه، بیخیال» ممکن است ناخواسته احساس او را کماهمیت جلوه دهد.
بهتر است ابتدا تلاش کنید تجربه عاطفی او را بفهمید و نام مناسبی برای آن پیدا کنید.
برای مثال:
«میفهمم که وقتی دوستت اون حرف رو زد، احساس کردی بهت بیاحترامی شده.»
یا:
«به نظر میرسه از نتیجه امتحان ناامید شدی، چون برایش خیلی تلاش کرده بودی.»
تأیید احساس به این معنا نیست که برداشت نوجوان از اتفاق حتماً درست است یا رفتار او را بدون بررسی میپذیرید. میتوانید احساس او را به رسمیت بشناسید و در عین حال، درباره واقعیت ماجرا نیز گفتوگو کنید.
برای مثال، اگر نوجوان فکر میکند همه همکلاسیهایش از او ناراضی هستند، میتوانید بگویید:
«میفهمم که این اتفاق باعث شده احساس کنی دوستت ندارن. بیا با هم بررسی کنیم دقیقاً چه اتفاقی افتاده و چه چیزهایی باعث شده به این نتیجه برسی.»
با این رویکرد، نوجوان یاد میگیرد که احساساتش قابلتوجهاند و میتواند برای فهم بهتر موقعیت، هم به تجربه درونی خود توجه کند و هم واقعیتها را بررسی کند.
۴. وقتی نوجوان به فضا نیاز دارد، به او فرصت بدهید
در دوران نوجوانی، نیاز به استقلال و داشتن حریم خصوصی معمولاً بیشتر میشود. ممکن است فرزندتان گاهی بخواهد تنها باشد، با دوستانش وقت بگذراند یا بدون حضور والدین درباره مسائل شخصیاش فکر کند.
این نیاز به فضای شخصی لزوماً به معنای دورشدن عاطفی از خانواده نیست. گاهی نوجوان برای مرتبکردن افکار و احساسات خود به زمانی نیاز دارد.
اگر نوجوان ناراحت است و نمیخواهد همان لحظه صحبت کند، میتوانید بگویید:
«میفهمم که الان دوست داری تنها باشی. بهت فرصت میدم، اما هر وقت خواستی حرف بزنی، من آمادهام گوش بدم.»
البته احترام به فضای شخصی نباید به بیتوجهی کامل تبدیل شود. همچنان لازم است در دسترس باشید و درباره موضوعات مهمی مانند امنیت، سلامت و مسئولیتهای خانوادگی گفتوگو کنید.
اگر متوجه تغییرات شدید یا مداوم در رفتار نوجوان شدید، مانند کنارهگیری طولانیمدت از دیگران، تغییر چشمگیر در خواب یا افت عملکرد روزمره، بهتر است موضوع را با آرامش پیگیری کنید و در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرید.
هدف این است که نوجوان هم فرصت استقلال داشته باشد و هم بداند که در زمان نیاز میتواند روی حمایت خانواده حساب کند.
۵. پس از آرامشدن، برای حل مسئله قدم بردارید
وقتی هیجان شدید است، گفتوگو درباره راهحلها ممکن است دشوار باشد. گاهی بهتر است ابتدا به نوجوان فرصت دهید آرامتر شود و سپس درباره اتفاقی که افتاده است، صحبت کنید.
برای مثال، اگر نوجوان بر سر محدودیت استفاده از تلفن همراه با شما مشاجره کرده است، لازم نیست در همان لحظه تمام اختلافها را حل کنید. میتوانید پس از آرامشدن هر دو طرف، به گفتوگو برگردید.
از او بپرسید:
· «فکر میکنی چه چیزی باعث شد گفتوگومون به مشاجره تبدیل بشه؟»
· «دفعه بعد چطور میتونیم درباره این موضوع صحبت کنیم؟»
· «چه راهحلی هم نیاز تو رو در نظر میگیره و هم قوانین خانواده رو حفظ میکنه؟»
به نوجوان فرصت دهید در پیدا کردن راهحل مشارکت کند. این کار به او کمک میکند مسئولیت بیشتری در قبال تصمیمها و رفتارهایش بپذیرد.
همچنین اگر خودتان در جریان اختلاف واکنش نامناسبی داشتهاید، میتوانید مسئولیت آن را بپذیرید و عذرخواهی کنید. برای مثال:
«من هم عصبانی شدم و صدایم رو بالا بردم. بهتر بود مکث میکردم. دوست دارم دفعه بعد بتونیم آرامتر درباره این موضوع صحبت کنیم.»
پس از حل مسئله، تلاش کنید اختلاف را بارها به رخ نوجوان نکشید. فرصت شروع دوباره، در کنار مسئولیتپذیری، میتواند به ترمیم رابطه کمک کند.
فیلوپیا؛ چرا شناخت احساسات بهتر است از کودکی آغاز شود؟
اگرچه این مقاله درباره نوجوانان است، بسیاری از مهارتهای عاطفی از سالهای نخست زندگی تمرین میشوند. کودکی که از سنین پایین فرصت پیدا میکند احساساتش را نامگذاری کند، درباره تجربههایش صحبت کند و روشهای سالم بیان خشم و ناراحتی را تمرین کند، زمینه مناسبتری برای یادگیری مهارتهای پیچیدهتر در سالهای بعد خواهد داشت.
در فیلوپیا، شخصیتهای داستانی میتوانند به کودکان خردسال کمک کنند با احساساتی مانند شادی، ترس، غم و خشم آشنا شوند. والدین میتوانند از طریق قصه، بازی و گفتوگو، فرصتهایی برای شناخت احساسات و تمرین همدلی فراهم کنند.
برای مثال، وقتی شخصیت داستان عصبانی میشود، میتوان از کودک پرسید:
«فکر میکنی چرا عصبانی شده؟»
«چه کاری میتونه انجام بده تا بدون آسیبزدن به کسی، احساسش رو بیان کنه؟»
یا وقتی شخصیتی از چیزی میترسد، میتوان گفت:
«چه کسی میتونه بهش کمک کنه تا احساس امنیت بیشتری داشته باشه؟»
این گفتوگوها کودک را تشویق میکنند به احساسات توجه کند، برای بیان آنها واژه پیدا کند و راههای گوناگون واکنش را بررسی کند.
در کنار فعالیتهای داستانی، رفتار والدین نیز نقش مهمی دارد. وقتی بزرگسالان به احساسات کودک گوش میدهند، مرزهای رفتاری را با احترام بیان میکنند و پس از اختلاف برای حل مسئله تلاش میکنند، مهارتهایی را به او نشان میدهند که در سالهای بعد نیز کاربرد خواهند داشت.
فیلوپیا میتواند در کنار همراهی والدین، فرصتی برای تمرین اولیه شناخت و بیان احساسات فراهم کند؛ مهارتهایی که یادگیری آنها به زمان، تکرار و تجربه در روابط واقعی نیاز دارد.
جمعبندی: برای درک نوجوان، ابتدا رابطه را حفظ کنیم
تغییرات عاطفی دوران نوجوانی میتواند برای خود نوجوان و والدین چالشبرانگیز باشد. حفظ آرامش، گوشدادن بدون قضاوت، بهرسمیتشناختن احساسات، احترام به نیاز نوجوان برای داشتن فضای شخصی و حل مسئله پس از آرامشدن، پنج راهکار برای همراهی بهتر با فرزند نوجوان هستند.
والدین لازم نیست برای هر احساس یا مشکل نوجوان پاسخ فوری داشته باشند. گاهی حضور قابلاعتماد و آمادگی برای شنیدن، بیش از هر نصیحتی به حفظ رابطه کمک میکند.
در عین حال، احترام به احساسات به معنای کنارگذاشتن قوانین و مسئولیتها نیست. میتوان با همدلی به حرف نوجوان گوش داد و همچنان درباره احترام، امنیت و رفتارهای قابلقبول مرزهای روشنی داشت.
منبع اصلی: Why Your Teen’s Emotions Feel So Intense (and So Personal) – iMOM
بازنویسی و تنظیم برای انتشار: شبکه اوقات فراغت