
۵ علت اصلی رفتارهای بیادبانه کودکان و روش صحیح مواجهه با آنها
شنیدن جملات تند، حاضرجوابی یا دیدن رفتارهایی مانند اخم کردن و چشمچرخاندن از سوی کودک یا نوجوان، برای هر والدی میتواند ناراحتکننده و خستهکننده باشد. بسیاری از والدین هنگام مواجهه با چنین رفتارهایی دچار سوءتفاهم میشوند و تصور میکنند فرزندشان عمداً قصد بیاحترامی، مخالفت یا دشمنی دارد.
اما واقعیت این است که رفتار ناخوشایند همیشه به معنای قصد بیاحترامی نیست. گاهی این رفتارها نشانهای از یک احساس، نیاز یا چالش پنهان هستند که کودک هنوز مهارت کافی برای بیان مستقیم آن را ندارد.
در شبکه اوقات فراغت تلاش میکنیم با نگاهی عمیقتر به رفتارهای کودکان و نوجوانان، به والدین کمک کنیم تا به جای تمرکز صرف بر رفتار ظاهری، علت احتمالی آن را نیز بررسی کنند.
اگر شما هم در خانه یا هنگام فعالیتهای خانوادگی و فراغتی با حاضرجوابی، تندخویی یا رفتارهای بیادبانه فرزندتان مواجه شدهاید، ناامید نشوید. در این مقاله، ۵ علت رایج رفتارهای نامحترمانه کودکان و راهکارهای مناسب برای مواجهه با آنها را بررسی میکنیم.
گاهی دستورنپذیری، حاضرجوابی یا بدرفتاری با خواهر و برادر کوچکتر، راهی برای جلب توجه والدین است.
کودکی که احساس میکند کمتر دیده یا شنیده میشود، ممکن است حتی توجه منفی را به نادیده گرفته شدن ترجیح دهد. در چنین شرایطی، داد زدن والدین، تذکرهای مکرر یا واکنش شدید ممکن است ناخواسته رفتار کودک را تقویت کند؛ زیرا کودک متوجه میشود که با این رفتار میتواند توجه والدین را به خود جلب کند.
به جای اینکه تمام توجه خود را فقط هنگام رفتار نامناسب به کودک اختصاص دهید، در زمانهای آرام نیز برای او وقت باکیفیت در نظر بگیرید.
پیادهروی دونفره، بازی مشترک، گفتوگو پیش از خواب یا انجام یک فعالیت مورد علاقه کودک میتواند فرصت مناسبی برای ایجاد ارتباط عاطفی باشد.
کودکان با بزرگتر شدن، بهطور طبیعی درباره قوانین، محدودیتها و میزان استقلال خود کنجکاوتر میشوند. آنها ممکن است بخواهند بدانند آیا قوانین قبلی هنوز پابرجا هستند یا میتوانند آنها را تغییر دهند.
رفتارهایی مانند آه کشیدن، چشمچرخاندن، غرغر کردن یا واکنش ناخوشایند هنگام انجام وظایف روزمره، گاهی میتواند بخشی از این فرایند باشد.
در چنین شرایطی، واکنش والدین اهمیت زیادی دارد. اگر یک رفتار در یک روز ممنوع باشد و روز دیگر بدون دلیل مشخص پذیرفته شود، کودک ممکن است در تشخیص مرزهای رفتاری دچار سردرگمی شود.
قوانین خانه را واضح، محدود و متناسب با سن کودک تعیین کنید و تا حد امکان در اجرای آنها ثبات داشته باشید.
همچنین بهتر است پیامدهای رفتار نامناسب از قبل برای کودک روشن باشند و به جای تنبیههای شدید، از پیامدهای منطقی و قابل پیشبینی استفاده شود.
اگر فرزندتان ناگهان از کلمات تند، اصطلاحات نامناسب یا لحن تحقیرآمیز استفاده میکند، ممکن است بخشی از این رفتار را از محیط اطراف خود آموخته باشد.
کودکان و نوجوانان از والدین، دوستان، همکلاسیها، شخصیتهای رسانهای و محتوای موجود در فضای مجازی الگوبرداری میکنند. گاهی نیز یک عبارت نامناسب را صرفاً به دلیل جذاب بودن یا جلب توجه دیگران، تکرار میکنند.
بر روابط دوستانه و فعالیتهای آنلاین فرزندتان نظارت آگاهانه و متناسب با سن او داشته باشید.
در عین حال، خودتان نیز الگوی مناسبی برای گفتوگو باشید. حتی هنگام خستگی یا عصبانیت، تا حد امکان از لحن محترمانه استفاده کنید؛ زیرا کودک احترام را فقط از طریق توصیههای والدین یاد نمیگیرد، بلکه آن را در رفتار روزمره بزرگترها مشاهده و تجربه میکند.
با بزرگتر شدن کودک، نیاز او به استقلال نیز افزایش پیدا میکند. زمانی که والدین با پرسشهای پیدرپی یا کنترل جزئیات زندگی روزمره، تلاش میکنند همه رفتارهای کودک را مدیریت کنند، ممکن است کودک احساس محدودیت کند.
در چنین شرایطی، واکنشهایی مانند سکوت، غرغر، بیحوصلگی، پاسخهای کوتاه یا حتی رفتارهای سرد و تند ممکن است بیشتر شود.
البته استقلالخواهی به معنای پذیرش بیاحترامی نیست؛ بلکه لازم است بین احترام به استقلال کودک و حفظ مرزهای رفتاری تعادل ایجاد شود.
گاهی یک قدم به عقب بردارید و به کودک فرصت بیشتری برای تصمیمگیری بدهید.
به جای پرسشهای پیدرپی درباره تمام جزئیات روزمره، فضایی ایجاد کنید که فرزندتان بتواند در زمان مناسب و با میل خودش درباره اتفاقات روز صحبت کند.
هرچه کودک احساس کند نظرش شنیده میشود و متناسب با سنش اختیار بیشتری دارد، احتمال شکلگیری ارتباطی صمیمانهتر و محترمانهتر افزایش پیدا میکند.
تندخویی یا واکنشهای شدید کودک همیشه از روی عمد نیست.
برخی کودکان و نوجوانان هنگام تجربه اضطراب، فشار درسی، خستگی یا موقعیتهای اجتماعی دشوار، تحریکپذیرتر میشوند و ممکن است واکنشهایی نشان دهند که از بیرون به شکل گستاخی یا بیاحترامی دیده شود.
همچنین برخی کودکان دارای اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) ممکن است در زمینه کنترل تکانه، مدیریت هیجان یا صبر کردن با دشواری بیشتری روبهرو باشند. این موضوع میتواند در برخی موقعیتها به واکنشهای ناگهانی یا نامناسب منجر شود.
بنابراین، اگر رفتارهای تند و غیرمعمول کودک ناگهانی، شدید، مداوم یا همراه با مشکلات دیگری مانند افت تحصیلی، اضطراب، اختلال خواب یا مشکلات ارتباطی هستند، بهتر است علت آن با دقت بیشتری بررسی شود.
به جای برچسب زدن به کودک با عباراتی مانند «بیادب» یا «لجباز»، ابتدا تلاش کنید بفهمید پشت رفتار او چه احساسی وجود دارد.
در صورت تداوم رفتار یا وجود نشانههای نگرانکننده، مشورت با روانشناس کودک و نوجوان میتواند به شناسایی علت و انتخاب روش مناسب کمک کند.
در مواجهه با حاضرجوابی یا رفتار نامناسب، چند اصل ساده میتواند به والدین کمک کند:
آرام بمانید.
پاسخ تند والدین معمولاً تنش را بیشتر میکند. ابتدا خودتان آرام شوید و سپس درباره رفتار کودک صحبت کنید.
رفتار را از شخصیت کودک جدا کنید.
به جای گفتن «تو بچه بیادبی هستی»، بگویید: «این نوع صحبت کردن محترمانه نیست.»
مرزها را روشن کنید.
کودک باید بداند که میتواند عصبانی، ناراحت یا مخالف باشد، اما حق ندارد با دیگران توهینآمیز صحبت کند.
به احساس پشت رفتار توجه کنید.
میتوانید بپرسید: «به نظر میرسد خیلی ناراحتی. میخواهی درباره چیزی که اذیتت کرده صحبت کنی؟»
زمان مناسب برای گفتوگو را انتخاب کنید.
در اوج عصبانیت، معمولاً زمان مناسبی برای آموزش یا گفتوگوی طولانی نیست. اجازه دهید هر دو طرف آرامتر شوند و سپس موضوع را بررسی کنید.
در شبکه اوقات فراغت معتقدیم برای اصلاح رفتارهای ناخوشایند کودکان، تنها تمرکز بر رفتار ظاهری کافی نیست.
گاهی پشت یک پاسخ تند، احساس نادیده گرفته شدن قرار دارد؛ گاهی پشت غرغر کردن، نیاز به استقلال و گاهی پشت پرخاشگری، اضطراب، خستگی یا دشواری در کنترل هیجان پنهان شده است.
البته درک علت رفتار به معنای پذیرفتن بیاحترامی نیست. والدین میتوانند همزمان با همدلی و توجه به احساسات کودک، مرزهای روشن و محترمانهای برای رفتار تعیین کنند.
با صبوری، ثبات در قوانین، گفتوگوی مؤثر و اختصاص زمان باکیفیت در اوقات فراغت، میتوان فضای خانواده را به محیطی امنتر برای رشد عاطفی و اجتماعی کودک تبدیل کرد.
این مقاله با اقتباس و بازنویسی اختصاصی بر اساس نوشتهای از مری جو وایز (Mary Jo Wyse) و با بهرهگیری از دیدگاههای کارشناسی کیم آبرام (Kim Abraham) و مارنی استاداکر ـ کوردنر (Marney Studaker-Cordner)، از مشاوران حوزه کودک، و همچنین با استفاده از مطالب و دادههای منتشرشده توسط AMP Mental Health و Psych Central، توسط تیم محتوای شبکه اوقات فراغت برای والدین و خانوادههای ایرانی تدوین و تنظیم شده است.