ادبیات را نمیتوان در یک تعریف محصور کرد. شاید از همان لحظهای آغاز شود که انسان از دانستن جهان فراتر میرود و میخواهد آن را احساس کند، برای چیزهایی که هنوز نامی ندارند، نامی پیدا کند.
علم میپرسد چگونه، فلسفه میپرسد چرا، اما ادبیات میپرسد اگر من جای دیگری بودم، جهان را چگونه میدیدم؟ همین اگر، به انسان امکان میدهد از مرز تجربه خود عبور کند و جهان را از چشم دیگری ببیند.
علم میتواند باران را توضیح دهد، اما ادبیات میتواند بوی بارانی را که تجربه کردهایم دوباره زنده کند. علم میتواند اضطراب را تعریف کند، اما ادبیات میتواند ما را در ذهن انسانی دیگر قرار دهد. ادبیات رقیب علم نیست، شکل دیگری از شناخت است، شناختی که انسان را فقط موضوع نمیبیند، بلکه او را تجربه میکند.
اگر علم نقشه بدن انسان را ترسیم میکند، ادبیات نقشه پیچوخمهای درون اوست. تاریخ میگوید چه اتفاقی افتاد، ادبیات نشان میدهد آن اتفاق با انسان چه کرد. یک صندلی خالی، چمدانی کنار در یا بوی خانهای قدیمی گاهی چیزی را روایت میکند که در هیچ آمار و گزارشی ثبت نمیشود.
ادبیات حافظه چیزهای فراموششدنی است، حافظه سکوت، خاطره، اندوه، عشق و امید. به چیزهایی که قابل اندازهگیری نیستند، زبان میدهد و آنچه را زمان میخواهد از میان ببرد، در کلمه نگه میدارد.
اما ادبیات فقط حافظه واقعیت نیست، حافظه امکان نیز هست. داستان به ما اجازه میدهد جهانی را تصور کنیم که هنوز وجود ندارد و زندگیهایی را تجربه کنیم که هرگز فرصت زیستنشان را نداشتهایم. خیال در ادبیات فرار از واقعیت نیست، راهی برای دیدن امکانهای پنهان آن است. و شاید شگفتانگیزترین کار ادبیات این باشد که در میان روایت دیگران، خودمان را پیدا کنیم. گاهی جملهای در کتاب چیزی را در گوشهای از وجودمان روشن میکند که خودمان از وجودش خبر نداشتیم. ادبیات فقط جهان را روایت نمیکند، گاهی خواننده را نیز روایت میکند.
با وجود تغییر قرنها و ابزارهای زندگی، ادبیات هنوز زنده است، چون عشق، تنهایی، مرگ، آزادی، رنج و امید هنوز پرسشهای انساناند. ادبیات شاید پاسخ آنها را ندهد، اما کاری میکند که نتوانیم از کنارشان بیتفاوت بگذریم.
در نهایت، ادبیات مقاومت انسان در برابر فراموشی است، تلاشی برای اینکه آنچه یکبار زیسته شده، فقط اتفاق نیفتاده باشد، بلکه معنا پیدا کرده باشد.
و اگر بپرسند میان این همه رشته پولساز چرا ادبیات را انتخاب کردی، میگویم چون بعضی چیزها درون انسان اگر به کلمه نرسند، فقط سنگینی میکنند. ادبیات به آن سنگینی شکل میدهد و آن را به چیزی ماندگار تبدیل میکند.
✍️🏻سامان شاه کرمی (آتش)
شاعر، نویسنده و پژوهشگر ادبی