زندگی در دنیای مدرن با روح سنتی

من مثل پدر مادرم فکر نمی‌کنم. آن‌ها عقاید راستینی دارند و به شدت بر آن‌ها پافشاری می‌کنند. حتی برای آن‌ها انقلاب کرده‌اند. برعکس من انعطاف بیشتری نشان می‌دهم و حاضر نیستم چنان هزینه هنگفتی برای عقایدم بدهم. نه این که عیاش یا بی‌بندوبار باشم، نه. من دل خوشی از این تعصبات ندارم. فکر می‌کنم ما جامعه تکه تکه‌ای داریم. حتی مذهبی‌ها هم برای خودشان صف‌بندی دارند. همه این‌ها با روح مذهب که ما را به آشتی و صلح دعوت می‌کند فرق دارد. برای من مذهب یعنی رعایت حقوق دیگران، یعنی راه و رسم زندگی صلح‌آمیزو مسالمت‌آمیز.

با والدینم تفاوت دیگری هم داریم. مذهب برای پدر مادرم پاسخی بوده به اقدامات شاه و رستگاری در جامعه‌ی به شدت در حال تغییر آن زمان. آن‌ها تشنه دریافت معنایی نو بودند. نسل من در زمانه‌ای رشد یافته که از به طور مستمر از رسانه‌های جمعی و مکان‌های عمومی باورهای دینی دریافت می‌کند. از مدرسه تا دانشگاه درس معارف جزئی از امور لاینفک است. آموزش عربی و قرآن هم در همان راستاست. در حال حاضر اینقدر تبلیغ دین شده که دیگر خواندن و دیدن دین جذابیتی ندارد. به قول مولوی «آب کم جو تشنگی آور بدست. تا بجوشد آبت از بالا و پست» ما تشنه نیستیم. این تبلیغ درون‌تهی، که سازگاری با عملکرد و رفتارهای جامعه ندارد، موضوعات دینی را به ابتذال کشانده است.

همه این‌ها را نگفتم که نشان دهم چقدر ما تفاوت داریم. نه اصلا. اتفاقا اشتراکات زیادی هم داریم. اما همه آن‌ها به حاشیه می‌روند هنگامی که یکی از اصول زیرپا گذاشته شود. به نظرم جمهوری اسلامی از خانه ما شروع می‌شود. جمهوری اسلامی هم از اصول نمی‌گذرد حالا خواه هرچقدر هزینه داشته باشند.

اجازه دهید در مورد یکی از این اصول صحبت کنم. هنگامی که روان‌شناسم پرسید مشروب می‌خوری گفتم: «در چند سال اخیر چند لیوان آب‌جو خورده‌ام.» برایش توضیح دادم کشورهای زیادی بوده‌ام اما تمایلی به مشروبات نداشته‌ام. دکتر لبخندی زد و گفت: «پس یک کلمه بگو نخورده‌ای.» راست هم می‌گفت. همین ماجرا را که برای خانواده‌ام نقل کرده‌ام برآشفتند. پدرم بلند گفت: «دیگر از این حرف‌ها در این خانه نزن، مسکرات حرام است.» مادرم خروشید: «تو می‌فهمی ما در این خانه چه ارزش‌هایی داریم؟ هرکاری خواستی بکن، تو آزادی اما در این خانه حرف الکل نزن.» نگذاشتند حرفی بزنم! نوع واکنش‌شان شگفت‌زده‌ام کرد.

اما مگر چند لیوان آب‌جو چکار می‌کند که این خشم را در پی دارد؟ در فرهنگ و تاریخ کشورمان مشروبات امری مضموم و نکوهیده بوده است به علت آن که مستی و وابستگی به مشروبات به از بین رفتن ارتباطات و هنجارها منجر می‌شده است اما این به معنای مخفی کردن آن نبوده و نیست.

چو پیری در آید ز ناگه به مرد... جوانش کند باده سال‌خورد (فردوسی)

بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است ... بیار باده که بنیاد عمر بر باد است. (حافظ)

اگر دل خوش بود می‌خوشگواراست ... شراب تلخ در غم زهر مار است (وحشی بافقی)

ای صاحب فتوا ز تو پرکارتریم... با این‌همه مستی زتو هشیارتریم
تو خون کسان خوری و ما خون رزان... انصاف بده کدام خونخوارتریم (خیام)

اما آب‌جو با مشروبات تفاوتی جدی دارد. یک لیوان آب‌جو آن هم هر شش ماه یکبار مست نمی‌کند. مزایای زیادی هم دارد. در قرآن هم تاکید بر اجتناب از مستی است. حتما باید بگویم ماالشعیر تا حلال شود؟ لعنت به این فرهنگ دون‌مایه که هرچیزی که عربی می‌شود پاک و تطهیر می‌شود.

شرکت‌های بزرگ آب‌جوی صفر درصد هم تولید می‌کنند. برای مثال برای بازی فینال جام باشگاه‌های اروپای یوونتوس - رئال مادرید ۲۰۱۸ در ورزشگاه آب‌جوی صفر درصد می‌فروختیم. من آنجا فروشنده بودم و واکنش مردم را می‌دیدم. بعضی کمی قر می‌زدند، اما در کل موضوع عجیب غریبی به نظر نمی‌آمد.

فقط برای همین یک فقره آب‌جو یک خانواده جدی و متعصب مذهبی تمام روابط والدین فرزندی از یادشان می‌رود. خوب، اگر آن یک لیوان آب‌جو نادرست است، عملی حرام است، بیایید با هم حرف بزنیم. من که در این مورد آموزشی از خانواده، مدرسه و دانشگاه دریافت نکرده‌ام. خودم رفته‌ام یاد گرفته‌ام و انتخاب کرده‌ام. بیایید با هم حرف بزنیم اگر اشتباه است مسیرم را عوض می‌کنم. مگر خانواده محل رشد و یادگیری جمعی نیست؟ مگر این موضوع برایتان مهم نیست؟ موضوع این است که باورهای مذهبی اعتماد بنفس می‌دهند، این باور را ایجاد می‌کنند که اصول محکم و بلاتغییری وجود دارند که به هیچ عنوان قابل تغییر یا چانه زدن نیستند و برای همه مسلمانان بلااستثنا ملزم به اجرا هستند.

کسانی که خدا و پیامبرانِ او را انکار می‌کنند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبرانش تبعیض قائل شوند، و می‌گویند: «به بعضی ایمان می‌آوریم، و بعضی را انکار می‌کنیم».

بعدها بابا برایم توضیح داد که «بهتر است از موارد شبهه‌ناک پرهیز کرد» اما نظری در مورد آب‌جو نداشت چون اساسا برایش مطرح نبوده است. روز دیگری هم مورد بازخواست قرار گرفتم که «چرا اینقدر صریح و روشن در مورد آب‌جو حرف می‌زنی؟ حتی مشروب‌خورهای قبل انقلاب هم عیان نمی‌گفتند چکار می‌کنند یا در ملاعام نمی‌خوردند.»

با وجود اختلاف دیدگاه‌ها، ای کاش فضایی وجود داشت نظر همدیگر را می‌شنیدیم و بدون قضاوت و پیش‌داوری صحبت می‌کردیم. این که دیگری هم حق دارد آن طور که می‌خواهد زندگی کند، از اصول بدیهی و مسلم دنیای جدید است.