گاهی یک جزئیات کوچک در یک فیلم یا انیمیشن میتواند ما را به مسیری ببرد که بسیار فراتر از داستان اصلی آن اثر است. ممکن است در حال تماشای یک ماجراجویی سرگرم کننده باشیم، اما ناگهان نامی آشنا، کلمهای از زبان خودمان یا نشانهای از یک میراث ادبی قدیمی توجه مان را جلب کند. همان لحظه، تماشای فیلم به فرصتی برای پرسیدن سؤال هایی تازه تبدیل میشود.
برای من، تماشای انیمیشن «تاد و چراغ جادو» دقیقاً چنین تجربهای بود. در میان ماجراجویی شخصیتها، صحنهای وجود داشت که به داستان مشهور علیبابا و چهل دزد اشاره میکرد؛ اما آنچه توجهم را بیشتر جلب کرد، حضور زبان فارسی در دل این ماجرا بود. نوشتهای فارسی بالای دروازهی گنجینه قرار داشت و شخصیت باستان شناس داستان باید معنای آن را برای همراهانش توضیح میداد.
این صحنه، پرسش جالبی را به ذهنم آورد: زبان فارسی چگونه به یکی از سرنخ های یک ماجراجویی مدرن تبدیل شده است؟ و داستان علی بابا، که امروز در سراسر جهان شناخته میشود، چه مسیری را طی کرده تا از روایت های قصهگویان به کتابها، فیلمها و انیمیشنهای امروزی برسد؟
برای پاسخ دادن به این پرسشها، باید از خود انیمیشن آغاز کنیم و سپس به سراغ تاریخ داستانهایی برویم که نامشان هنوز در حافظهی فرهنگی جهان زنده است.
انیمیشن «تاد و چراغ جادو» مخاطب را به جهانی از ماجراجویی، معماهای باستانی و گنجینههای پنهان میبرد؛ جهانی که در آن، کشف یک راز میتواند شخصیتها را با گذشتهای دور روبهرو کند. در چنین داستانهایی، اشیای قدیمی و مکانهای اسرارآمیز صرفاً بخشی از صحنه آرایی نیستند؛ آنها سرنخ هایی اند که مسیر روایت را تغییر میدهند.
غارهای پنهان، درهای سنگی، نوشتههای رمزآلود و گنجینههایی که قرنها از چشم انسانها دور ماندهاند، عناصر آشنای داستان های ماجراجویانه اند. این عناصر در عین حال ما را به سنتی بسیار قدیمیتر پیوند میدهند: سنت قصهگویی دربارهی سفر به ناشناختهها و کشف چیزهایی که در ظاهر دست نیافتنی به نظر میرسند.
یکی از مشهورترین نمونههای این سنت، داستان علیبابا و چهل دزد است؛ روایتی که در آن، یک غار مخفی و گنجینهای عظیم، زندگی مردی معمولی را دگرگون میکند. این داستان چنان در فرهنگ عمومی جا افتاده است که حتی کسانی که هرگز متن کامل آن را نخواندهاند، معمولاً نام علیبابا و عبارت مشهور گشودن در غار را میشناسند.
اما جذابیت این افسانه تنها در گنج و ماجراجویی خلاصه نمیشود. داستان علیبابا بخشی از تاریخ پیچیدهی انتقال روایتها میان زبانها و فرهنگهاست؛ تاریخی که وقتی از زاویهی زبان فارسی به آن نگاه کنیم، پرسشهای تازهای پیش روی ما قرار میدهد.
در یکی از صحنههای انیمیشن، شخصیتها به غار علیبابا میرسند. پیش از ورود به بخش اصلی غار، با دیواری روبهرو میشوند که مجسمههای چهل دزد روی آن قرار گرفتهاند. بالای در، جملهای به زبان فارسی نوشته شده است:
«یا همه یا هیچکدام»
سارا، باستانشناس گروه، توضیح میدهد که این زبان فارسی، یک گویش باستانی است و سپس عبارت را برای همراهانش به انگلیسی ترجمه میکند.
در ادامه، گروه متوجه کلیدهایی در زیر مجسمهها میشود که باید همزمان کشیده شوند تا در باز شود و راه رسیدن به گنجینه را نشان دهد.
در نگاه اول، این صحنه ممکن است فقط بخشی از یک معمای سرگرم کننده به نظر برسد. اما حضور فارسی در آن، توجه مخاطب فارسی زبان را به نکتهای جالب جلب میکند: چرا سازندگان تصمیم گرفتهاند نوشتهی محافظ یک گنجینهی افسانهای را به فارسی نمایش دهند؟
یک پاسخ احتمالی را میتوان در پیوندهای ادبی و تاریخی داستانهای شرقی جستوجو کرد. هزار و یک شب، مجموعهای که بسیاری از مشهورترین روایتهای ماجراجویانهی شرقی با آن شناخته میشوند، تاریخی چندلایه دارد و در شکلگیری آن سنتهای قصه گویی ایرانی، هندی و عربی نقش داشتهاند. از همین رو، زبان فارسی در چنین فضایی میتواند یادآور یکی از سنتهای مهم ادبی منطقه باشد.
البته باید میان یک انتخاب هنری و یک واقعیت تاریخی تفاوت قائل شد. صرف استفاده از فارسی در یک انیمیشن ثابت نمیکند که گنجینهای با این مشخصات در تاریخ وجود داشته یا نوشتهی نمایشدادهشده بازسازی یک کتیبهی واقعی است. برای چنین نتیجهای به شواهد مستقل نیاز داریم.
بااینحال، آنچه این صحنه را برای من جالب میکند، فقط نام بردن از زبان فارسی نیست. جملهی «یا همه یا هیچکدام» با سازوکار معما نیز ارتباط دارد: گروه برای گشودن در باید با هم عمل کند. در نتیجه، زبان در این صحنه صرفاً نوشتهای روی دیوار نیست؛ معنایی را منتقل میکند که برای ادامهی داستان اهمیت دارد.
این نکته شاید ساده باشد، اما میتواند نقطهی شروع پرسشی بزرگتر شود: چند داستان و نشانهی فرهنگی وجود دارند که امروز آنها را در آثار جهانی میبینیم، بیآنکه مسیر تاریخی شکلگیریشان را بشناسیم؟
داستان علیبابا و چهل دزد یکی از شناخته شده ترین روایتهای ماجراجویانهای است که معمولاً در کنار هزار و یک شب قرار میگیرد. در روایت مشهور آن، علیبابا مردی فقیر است که بهطور اتفاقی راز غاری پر از گنج را کشف میکند. این غار محل نگهداری ثروت دزدانی است که اموال خود را از دیگران ربودهاند.
علیبابا با شنیدن عبارت رمزآلود «کنجد، باز شو!» میتواند در غار را بگشاید و وارد آن شود. اما کشف گنج پایان ماجرا نیست. او باید راز خود را حفظ کند و از خطرهایی که در پی این کشف پدید میآیند جان سالم به در ببرد.
در روایتهای مشهور، برادر علیبابا نیز در این ماجرا نقش مهمی دارد. طمع او برای دستیابی به ثروت بیشتر، سرنوشتش را به خطر میاندازد. در مقابل، مرجانه، خدمتکار باهوش خانواده، با زیرکی و تصمیمهای بهموقع نقشههای دزدان را خنثی میکند.
به این ترتیب، داستان از چند عنصر آشنا بهره میگیرد: گنج پنهان، راز، طمع، خطر و هوش انسانی. همین ترکیب باعث شده است که روایت قابلیت بازگویی در قالبهای گوناگون را داشته باشد؛ از قصههایی برای کودکان گرفته تا نمایشها، فیلمها و انیمیشنهای ماجراجویانه.
اما تاریخ این داستان از آنچه معمولاً تصور میکنیم جالبتر است.
برخلاف تصور رایج، داستان علیبابا در نسخههای قدیمی و معیار عربی هزار و یک شب حضور نداشت. این روایت در اروپا از طریق آنتوان گالان، مترجم فرانسوی، به شهرت گستردهای رسید. گالان در اوایل قرن هجدهم داستان را از حنّا دیاب، قصهگو و نویسندهی اهل حلب، شنید و آن را وارد مجموعهی فرانسوی خود از هزار و یک شب کرد. ترجمهی او یکی از عوامل مهم گسترش جهانی این روایت بود.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد آنچه امروز بهعنوان بخشی جداییناپذیر از هزار و یک شب میشناسیم، الزاماً از ابتدا در نسخههای موجود این مجموعه وجود نداشته است.
در واقع، مرز میان یک مجموعهی ادبی و داستانهایی که در طول زمان به آن نسبت داده میشوند، همیشه روشن نیست. ترجمهها، روایتهای شفاهی و سلیقهی خوانندگان میتوانند جایگاه یک داستان را در حافظهی عمومی تغییر دهند.
داستان علیبابا نمونهی روشنی از همین فرایند است: روایتی که از طریق قصهگویی شفاهی به ثبت ادبی رسید، سپس در ترجمههای اروپایی شهرت یافت و سرانجام به بخشی از فرهنگ عمومی جهان تبدیل شد.
برای فهم جایگاه علیبابا، باید نگاهی هم به مجموعهای بیندازیم که نام آن بیش از هر اثر دیگری با داستانهای شرقی پیوند خورده است: هزار و یک شب.
هزار و یک شب را نباید کتابی با یک خاستگاه کاملاً ساده و یکدست دانست. این مجموعه در طول قرنها شکل گرفته و روایتهای آن از سنتهای گوناگون تأثیر پذیرفتهاند. شواهد تاریخی از وجود مجموعهای ایرانی با نام «هزار افسان» خبر میدهند که در بحث دربارهی پیشینهی هزار و یک شب اهمیت دارد. در عین حال، صورت شناختهشدهی عربی این اثر نیز در دورههای مختلف گسترش یافته و داستانهایی با ریشهها و مسیرهای انتقال متفاوت را در خود جای داده است.
قاب روایی مشهور مجموعه دربارهی شهرزاد است؛ زنی که هر شب برای شهریار داستانی روایت میکند و پایان روایت را ناتمام میگذارد تا پادشاه مشتاق شنیدن ادامهی آن بماند. داستانگویی در این چارچوب فقط سرگرمی نیست؛ وسیلهای برای به تأخیر انداختن مرگ و حفظ امکان زندگی است.
این ایده، بهخودیخود، یکی از جذابترین ویژگیهای هزار و یک شب است: داستان میتواند زمان بخرد، تصمیمها را تغییر دهد و حتی سرنوشت انسان را دگرگون کند.
در طول زمان، مجموعهی هزار و یک شب به زبانهای مختلف ترجمه شد و بر ادبیات، تئاتر، موسیقی، سینما و هنرهای تصویری تأثیر گذاشت. روایتهایی مانند علیبابا، علاءالدین و سندباد نیز در قالبهای تازه بازآفرینی شدند و به مخاطبانی رسیدند که شاید هیچگاه نسخهی اصلی یا ترجمهی کامل کتاب را نخوانده باشند.
این تاریخ به ما یادآوری میکند که شهرت جهانی یک داستان لزوماً به معنای ساده بودن خاستگاه آن نیست. گاهی یک روایت حاصل رفتوآمد طولانی میان فرهنگهاست؛ گاهی یک قصهگو در حفظ و انتقال آن نقشی اساسی دارد و گاهی ترجمهای خاص، داستان را به مسیری تازه هدایت میکند.
به همین دلیل، بهتر است هزار و یک شب را نه میراث انحصاری یک ملت، بلکه مجموعهای با تاریخ پیچیده و چندفرهنگی بدانیم؛ مجموعهای که در آن میتوان رد سنتهای ایرانی را در کنار تأثیرات دیگر فرهنگها جستوجو کرد.
ممکن است تصور کنیم قصههایی دربارهی دزدان، غارهای مخفی و گنجینههای طلایی متعلق به جهان گذشتهاند. بااینحال، این داستانها همچنان در آثار سرگرمکنندهی امروز حضور دارند.
یکی از دلایل این ماندگاری، قدرت تخیل آنهاست. غار علیبابا فقط محلی برای نگهداری ثروت نیست؛ نمادی از جهانی پنهان است که انسان بهطور اتفاقی راهی برای ورود به آن پیدا میکند. عبارت جادویی نیز مرزی را میان جهان معمولی و جهان ناشناخته از میان برمیدارد.
اما این روایت در کنار جذابیت ماجراجویانه، دربارهی رفتار انسان نیز حرف میزند. علیبابا با کشف گنج در موقعیتی تازه قرار میگیرد و داستان نشان میدهد که ثروت، اگر با طمع و بیاحتیاطی همراه شود، میتواند خطرناک باشد. شخصیتها در مواجهه با یک راز مشترک، تصمیمهایی متفاوت میگیرند و همین تفاوتها مسیر داستان را شکل میدهد.
از سوی دیگر، قصههایی مانند علیبابا قابلیت اقتباس دارند، زیرا عناصر اصلی آنها بهآسانی در قالبهای تازه بازسازی میشوند. یک فیلمساز میتواند فضای غار را تغییر دهد، شخصیتها را از نو طراحی کند یا معماهای جدیدی به داستان بیفزاید، بدون اینکه پیوند اصلی روایت با راز و گنج از بین برود.
در انیمیشن «تاد و چراغ جادو» نیز حضور غار علیبابا، مجسمههای چهل دزد و نوشتهی فارسی، نمونهای از استفادهی دوباره از عناصر یک افسانهی مشهور در داستانی معاصر است.
البته بازآفرینی یک داستان همیشه به معنای بازنمایی دقیق تاریخ آن نیست. آثار سرگرمکننده ممکن است برای ایجاد هیجان، عناصر چند دوره یا چند فرهنگ را کنار هم قرار دهند. بنابراین، بهتر است میان لذت بردن از یک اقتباس و بررسی تاریخی آن تفاوت قائل شویم.
آنچه در ابتدا فقط یک صحنهی کوتاه در انیمیشن بود، میتواند ما را به مجموعهای از پرسشهای ادبی و تاریخی برساند.
چرا زبان فارسی در ورودی غار علیبابا ظاهر شده است؟ آیا این انتخاب صرفاً برای ایجاد فضایی اسرارآمیز بوده یا سازندگان میخواستهاند پیوندی با سنت قصههای شرقی برقرار کنند؟ پاسخ قطعی به این پرسشها بدون اطلاعاتی دربارهی تصمیمهای سازندگان ممکن نیست.
بااینحال، میتوانیم آنچه را میدانیم از آنچه برداشت میکنیم جدا کنیم. میدانیم که هزار و یک شب تاریخی چندلایه دارد و سنتهای ایرانی در بحث دربارهی خاستگاه آن اهمیت دارند. میدانیم که داستان علیبابا از مسیر قصهگویی شفاهی و ترجمهی گالان به شهرت گستردهای رسید. و میدانیم که این داستان هنوز در رسانههای مختلف بازگو میشود.
آنچه از این واقعیتها برداشت میکنیم، این است که داستانها میتوانند پس از عبور از زبانها و مرزهای گوناگون، زندگی تازهای پیدا کنند. آنها گاهی از زمینهی نخستین خود فاصله میگیرند، اما همچنان نشانههایی از تاریخ پیچیدهی انتقالشان را با خود حمل میکنند.
شاید یکی از راههای شناخت میراث فرهنگی همین باشد: نه اینکه هر نشانهای را بهسرعت به یک ملت نسبت دهیم، بلکه مسیر شکلگیری و انتقال آن را با دقت دنبال کنیم.
حضور زبان فارسی در یک انیمیشن معاصر، بهتنهایی سندی دربارهی تاریخ باستان نیست؛ اما میتواند بهانهای باشد برای بازگشت به تاریخ زبان و ادبیات، برای شناخت داستانهایی که بارها بازگو شدهاند و برای پرسیدن اینکه چگونه روایتهای قدیمی در جهان امروز همچنان زندهاند.
گاهی برای آغاز چنین سفری، به چیزی بیش از یک جمله روی دیوار نیاز نداریم.
«یا همه یا هیچکس.»
جملهای که در داستان، دروازهای را میگشاید؛ و شاید برای مخاطب کنجکاو، دریچهای به تاریخ قصهگویی نیز باشد.
نویسنده: اسما ابولی