آیا میتوان به مجرمان فرصت دوباره داد؟ وقتی بیماری روانی به ابزاری برای فرار از مسئولیت تبدیل میشود.
هر بار که خبر آزادی یک مجرم یا ادعای ابتلای او به بیماریهای روانی منتشر میشود، یک سؤال قدیمی دوباره مطرح میشود: آیا واقعاً میتوان مطمئن بود که چنین فردی دیگر خطری برای جامعه ندارد؟
من پاسخ قطعی برای این سؤال ندارم، اما معتقدم نباید با خوشبینی مطلق به آن نگاه کرد.
اول از همه باید یک نکته را پذیرفت؛ مجرمان مجرم به دنیا نمیآیند. عوامل مختلفی مانند محیط، تربیت، شرایط زندگی، مشکلات روانی یا تصمیمهای اشتباه میتوانند در شکلگیری یک رفتار مجرمانه نقش داشته باشند. اما این موضوع لزوماً به این معنا نیست که بعد از ارتکاب جرم، فرد دقیقاً همان انسان سابق باقی مانده است.
به نظر من، انجام یک جرم ــ بهویژه جرائم خشونتآمیز یا قتل ــ میتواند بر ساختار ذهنی، احساسات و شیوه تصمیمگیری فرد اثر بگذارد. حتی اگر جرم غیرعمد بوده باشد، تجربه گرفتن جان یک انسان اتفاق کوچکی نیست و نمیتوان فرض کرد که هیچ اثری بر روان فرد باقی نمیگذارد.
به همین دلیل، اگر قرار باشد به یک مجرم فرصت دوباره داده شود، این تصمیم نباید صرفاً بر اساس گذشت زمان یا رفتار خوب در زندان باشد. ارزیابی او باید توسط روانشناسان، روانپزشکان و پزشکان مستقل انجام شود؛ افرادی که هر کدام جداگانه با او گفتوگو و بررسی کردهاند.
اما حتی اگر همه این متخصصان به این نتیجه برسند که فرد در حال حاضر خطری برای جامعه ندارد، باز هم این سؤال باقی میماند: آیا میتوان با اطمینان کامل به چنین ارزیابیای اعتماد کرد؟
واقعیت این است که برخی افراد توانایی بالایی در پنهان کردن احساسات، کنترل زبان بدن، حالت چهره، نگاه و حتی نحوه صحبت کردن خود دارند. ممکن است سالها در میان دیگران زندگی کرده باشند، بدون اینکه کسی به افکار یا نیت واقعی آنها پی ببرد. بنابراین همیشه این احتمال وجود دارد که یک ارزیابی، هرچقدر هم دقیق باشد، نتواند همه واقعیت را آشکار کند.
به همین دلیل، اگر آزادی فردی مطرح باشد که سابقه جرم سنگین دارد، شاید بهتر باشد قبل از بازگشت کامل او به جامعه، مدتی تحت نظارت و بررسی مستمر قرار بگیرد. نه برای مجازات بیشتر، بلکه برای اطمینان بیشتر از امنیت جامعه و خود آن فرد.
از طرف دیگر، بررسی وضعیت روانی چنین افرادی نیز کار سادهای نیست. اگر فردی مدت زیادی در زندان یا محیطی ایزوله زندگی کرده باشد، رفتار او در آن شرایط لزوماً نشاندهنده رفتارش در جامعه نخواهد بود. تنهایی، محدودیت و محیط کنترلشده با زندگی واقعی تفاوت زیادی دارد و نمیتوان فقط بر اساس رفتار او در آن محیط درباره آیندهاش تصمیم گرفت.
در نهایت، من معتقدم انسانها ظرفیت انجام کارهای بسیار متفاوتی را دارند. شرایط میتواند بر رفتار افراد تأثیر عمیقی بگذارد و هیچکس نمیتواند با قطعیت بگوید که یک انسان هرگز مرتکب رفتار خشونتآمیز نخواهد شد. البته این به معنای مجرم بودن همه انسانها نیست، بلکه یادآوری این واقعیت است که رفتار انسان همیشه وابسته به شرایط، شخصیت و انتخابهای اوست.
به همین دلیل، آزادی مجرمان نباید فقط بر پایه امید به تغییر باشد؛ بلکه باید بر اساس ارزیابیهای علمی، نظارت مستمر و در نظر گرفتن امنیت جامعه انجام شود. شاید هیچ روشی نتواند خطر را به صفر برساند، اما میتوان تصمیمهایی گرفت که احتمال تکرار جرم را تا حد امکان کاهش دهند.
نویسنده: اسما ابولی