? یادداشتی سیاه بر نمایشنامه ریچارد سوم/ اثر ویلیام شکسپیر
ریچارد سوم ، پروسه ی فرازو فرود شاهی منفور است. هیولایی دروغگو، پرخدعه و روی گردان از شفقت.باهوشی اهریمنی و آزمندی شهوت مآب.فریبنده ای فزون خواه و مغروری بی سرانجام، هم قرین با رسوایی و بالاخره زشت سیرتی بی صورت.
"شر" این بارقدرتمندانه از آستین ریچارد درجهان نشانه مند و معنادار نمایشنامه ی ریچارد سوم اثر ویلیام شکسپیر، بیرون زده است.انگار که شر میان آدمهای مستعد و راست کارش می گردد و مناسب ترین فرد را برای حاکمیت خود بر می گزیند و در جهانی که اخلاق به سادگی به سخره گرفته می شود، بازیچه ی مطامع خویش قرارش می دهد. طوری که هیچ چیز جلودار رسیدن به قدرت او نمی گردد و همه چیز با فزون خواهی و غرور بی احتساب، به نابودیش می کشاند و رسوایی و تباهی را فرجام کاراو قرار می دهد.رمزگشایی متناسب هرمتنِ نمایشی، قبل از هرچیز، ریشه در آشناییِ تماشاگران به متون و در نتیجه با قواعد متنی فراگرفته شده است. دال های حقیقی و مجازی، احیاگر وجوه نامتعارف و ناشناخته در نمایشند.در نمایش هم، مثل متون نوشتاری ، هراجرا در سطوح مختلفش رگه هایی از اجراهای دیگر را در خود دارد. از روابط عام گرفته، تا ساختاری و زبانی وتصویری و مکانی.
شکسپیر از منظر لکان ، فارغ از زمان و نام و نشان ، هنرمندی زنده و خدایی است که در طول اعصار، محک نظریات انتقادی معاصر را پذیرا بوده است.شخصیت آنتی سوشال با الگوی بی اعتنایی، خوی تجاوزگری و بازی گرفتن دیگران و توجه به پست و پول، همچنین صورت دوست نداشتنی ریچارد، راه را برای توجه ویژه به نظریه فروید باز می گذارد که معتقد است: افرادبا اندام بی ریخت، به دلیل تحمل سختی و رنج، توقع دارند در اجرای قوانین استثنا باشند و مخالفتی با آنان نشود و هیچ معرفتی به آنان امرو نهی نکند.این شخصیت ها معمولاً با ظاهری عادی و حتی فریبنده و راضی کننده مشاهده می شوند. در بسیاری از بخش های نمایشنامه ریچارد سوم شاهد این رفتار متظاهرانه ی ریچارد هستیم که خود به آن اعتراف می کند و آن را یک امر طبیعی جلوه می دهد.صحبت های ریچارد به شکل حدیث نفس بستری از سیاست در قدرت یا قدرت در سیاست را شکل می دهد و مخاطب را در پنهانی ترین لایه های شخصی و شخصیتش شکنجه می دهد. گلاستر در ریچارد سوم رازهای شخصی را در گوش مخاطب زمزمه می کند و انگیزه های شیطانیش را برای رسیدن به جاه و مقام ، برملا می کند. از میل سیری ناپذیر و اراده ی بالایش برای رسیدن به قدرت می گوید و با ستایش قتل، کشتار و جنایت از خودش آدمی بی تعهد به اخلاق می سازد.روح شر، شیطان وار، لابلای آدمهای مستعد می گردد و از جسم گوشتی آنها ارتزاق می کند. از این بین روحی ماکیاوِلیستی به ریچارد می دمد و از او به قول فرانسیس بیکن، آدم بی قواره ای می سازد که به دور از عاطفه ی طبیعی ، به دلیل صورت و هیبت زشت ، به فکر انتقام از زمین و زمان می افتد تا حقارت ابدی خود را زیر سایه ی انتقام بپوشاند و فاعلی بی اخلاق خلق کند. دالِ رفتارهای گِلاستر در تقابل با سایر دال های دیگر اورا متمایز کرده و در زمره ی آدمهای هم جنس خودش می نشاند.
هانا آرنت فساد اندیشه را نشانه ی فساد انسان می داند و تراژدی ریچارد سوم بهترین نمونه برای بررسی نمود شر است.
گلاستر نه تنها از شر روی گردان نیست بلکه آن را در قالب اعمال تجاوزگرانه، قتل و کشتار فجیع، فریبکاری و خشونت به مثابه لذت و رضایت ، می ستاید.این بی خویشتنی و نامعقولی اندیشه، اورا از حقیقت و درستی منحرف می کند و به مسیر دستیابی به قدرت سوق می دهد. در واقع شر از راه جسم گلاستر می گذرد و با تسخیر او به حاکمیتش رسمیت می بخشد. و این گونه با تخطی انسان از مرزهای انسانیت، شر بر خودش، و دیگران حاکم می شود. شر، برآمده از عمل یا اعمال بیرون از اندیشه ی انسانیست. این تراژدی نمایش گونه ی شکسپیر، به وضوح روی کجروی انسان و وجود خصایل شرورانه ی او دست گذاشته است .شر با تمایلات تمامیت خواه و مغرورانه ی گِلاستر همبستر شده و عنصری مضر و مخرب به فرد و جامعه، تحویل داده است و از آنجا که شر عنصری محوری و اساسی در تراژدی به حساب می آید به رابطه ی انسان با جهان پیرامون معطوف شده و گاه آدم را مثل نمونه ی واضح ریچارد سوم به تباهی می کشاند. و در واقع آنچه تراژدی ها را در بین ساختارهای دیگر دراماتیک سوا می کند حضور نیروی مخرب شر و اثرات مخرب آن بر فاعلانش است.
بگذارید یادداشت را این بار، نه در آغاز، که در پایان، با این سوال فرجام دهم و تمام کنم :
چگونه شرِمطلق، تا این حد می تواند در نمایشنامه به عنصری فعال، تعیین کننده و تاثیر گذار تبدیل شود؟
فرشته اشتری
