
آیا میتوان در زبان خودمختار بود؟ آیا هرکس هرطور دوست داشت میتواند بنویسد؟ طبیعی است که هرکس هرطور خواست میتواند بنویسد، اما به شرط آن که اصل تفاهم زبانی را رعایت کند. زبان امری مشترک است و اگر به شیوهای نوشتیم و سخن گفتیم که کسی نفهمید یا در فهم افراد خلل افتاد، مشکلی در کاربرد زبان پیدا شده است. مرز زبان، مثل مرز خودمختاری و استقلال، مرزی دوسویه است. استقلال ناب و کامل غیرممکن است. و البته پیروی کامل هم خلاف استقلال است. پس خط استقلال کجاست؟ این مسئلهای است که فرد مرتب با آن روبهروست. چنانکه اهل سیاست هم با آن دست به گریباناند. استقلال زبانی، مثل استقلال سیاسی، امری نیست که یکبار برای همیشه دربارهی آن تصمیم بگیریم، بلکه امری هرروزه است که با هر تصمیمی و هر نوشتهای باید به آن فکر کرد. بین حفظ مشترکات و حفظ خلاقیت و یکتا بودن فرد میتوان خط و مرز استقلال را رسم کرد.
حداقلهای زبانی
سؤال دیگر این است که اگر بخواهیم مشترکات را رعایت کنیم، حد را کجا بگذاریم؟ رعایت مشترکات، مثل آداب عرفی و دینی و غیر آن، دو مسیر حداکثری و حداقلی دارد. تعیین اینکه میخواهیم با مهمان خود حداکثر تفاهم را داشته باشیم یا به حداقل لوازم مهمانداری پایبند باشیم، باز امری است که به تصمیم فردی برمیگردد. بخش حداکثریاش را کنار بگذاریم، میشود به این سؤال جواب مثبت داد که: آیا حداقلهای زبانی را باید رعایت کرد؟
اما چگونه میشود حداقلها را رعایت کرد؟ فرق نثر خوب و بد چیست؟ اصلاً فرقی دارند؟ اصلاً حق داریم خوب و بد کنیم؟ این سؤال آخری بهخصوص خیلی به روحیهی جوانترهای روزگار ما سازگار است! آیا حق داریم خوب و بد کنیم؟ البته! همیشه میتوانیم خوب و بد کنیم. منتها میزان نفوذ و وسعت آن است که مهم است. ممکن است طلبهای در قم نثر قاجاری را خوب بداند و نثر فلان مرجع تقلید را بدوبیراه و بیهوده دشوار بشمارد. اما مهم این است که چند نفر در حلقهی دوستان او با او همنظر میشوند. یکی از راههایی که اتوریته شکل میگیرد و با خود خوب و بد کردن میآورد توافقهای عمومی است. اگر شمار کسانی که سهراب سپهری را شاعر خلاقی میشمارند آنقدر زیاد باشد که نفی شاعری و خلاقیت سپهری را دشوار کند، با تشکیل یک اتوریتهی زبانی و ادبی و طبعاً اجتماعی روبهرو هستیم. بنابراین، بد و خوب کردن امری روزمره است و همهی ما انجام میدهیم. منتها برای اینکه بیشترین توافق را ایجاد کنیم باید به همان حداقلها بسنده کنیم. هیچ تمایلِ حداکثری قدرتِ ایجاد توافق وسیع را ندارد.
گردآوری: فرشته اشتری