بعضی فیلمها با بالا رفتن تیتراژ پایانی تمام میشوند، اما برخی دیگر تازه پس از خاموش شدن صفحه نمایش، در ذهن شما آغاز میگردند. فیلم Incendies (به فرانسوی به معنای آتشسوزیهای بزرگ و در فارسی معروف به «ویرانی») محصول سال ۲۰۱۰، دقیقاً از دسته دوم است؛ اثری که مثل یک ضربه ناگهانی، مخاطب را در بهت و سکوت فرو میبرد و تا روزها دست از سر ذهنش برنمیدارد.
اگر پیش از این با آثار مشهور دنی ویلنوو (Denis Villeneuve) مثل Prisoners، Arrival یا مجموعه عظیم Dune ارتباط برقرار کردهاید، باید بدانید که Incendies همان شاهکاری است که نام این کارگردان کانادایی را بر سر زبانها انداخت و پای او را به هالیوود باز کرد.

همهچیز از یک دفتر اسناد رسمی در کانادا آغاز میشود. «نوال مروان»، زنی مهاجر از خاورمیانه که سالهای پایانی عمرش را در سکوتی مطلق و مرموز گذرانده، از دنیا رفته است. فرزندان دوقلوی او، ژان و سیمون، برای خواندن وصیتنامه مادرشان احضار میشوند؛ اما وصیتنامه نوال شباهتی به وصیتنامههای عادی ندارد.
نوال دو پاکت نامه از خود به جا گذاشته و شرط عجیبی تعیین کرده است: فرزندانش تا زمانی که این دو نامه را به صاحبانشان نرسانند، حق ندارند برای او سنگ قبری بگذارند یا نامش را روی مزارش حک کنند.
نامه اول باید به دست پدرشان برسد؛ مردی که دوقلوها گمان میکردند سالها پیش در جریان جنگ کشته شده است.
نامه دوم باید به دست برادرشان برسد؛ برادری که ژان و سیمون حتی از وجودش خبر نداشتند!
این وصیتنامه عجیب، دوقلوها را از زندگی آرام و مدرنشان در کانادا جدا کرده و به دل سرزمینی ناشناخته در خاورمیانه میکشاند؛ سفری به اعماق گذشته مادرشان که با تاریخ خونین یک جنگ داخلی گره خورده است.
اگرچه در فیلم به عمد نام هیچ کشور واقعی برده نمیشود تا داستان جنبه جهانشمول پیدا کند، اما تمام شواهد، معماری شهرها و وقایع تاریخی مستقیماً به جنگ داخلی لبنان اشاره دارند.
ویلنوو با مهارتی خیرهکننده، ما را به گذشته و دوران جوانی «نوال» (با بازی فراموشنشدنی لبنا ازابال) میبرد. نوال دختری از یک خانواده متعصب مسیحی است که عاشق پسری پناهنده و مسلمان میشود. این عشق ممنوعه با شعلهور شدن آتش جنگ داخلی میان شبهنظامیان مسیحی و مسلمان همزمان میشود.
فیلم بدون اینکه طرف گروه خاصی را بگیرد، جنون مطلق جنگهای مذهبی و فرقهای را به تصویر میکشد؛ جایی که انسانها تنها به خاطر یک گردنبند صلیب یا یک چفیه، در کسری از ثانیه حکم مرگ یا زندگی یکدیگر را صادر میکنند. در این میان، نوال در جستجوی فرزند گمشدهاش، از دختری عاشقپیشه به زنی سرسخت در میانه میدان نبرد تبدیل میشود؛ مسیری که او را به یکی از مخوفترین زندانهای سیاسی آن دوران میکشاند.

چرا دیدن یک درام جنگی و تاریخی بیش از دو ساعته، حتی یک لحظه هم خستهکننده نمیشود؟ راز این موضوع در ساختار روایی موازی فیلم نهفته است.
کارگردان داستان را به شکل یک پازل کارآگاهی و نفسگیر جلو میبرد:
در زمان حال: ما همراه با ژان (که دانشجوی رشته ریاضیات محض است) و برادرش سیمون، قدمبهقدم سرنخها را دنبال میکنیم تا راز گذشته مادرشان را کشف کنیم.
در زمان گذشته: دوربین همراه با نوال حرکت میکند و نشان میدهد که او واقعاً چه بر سرش آمده است.
استفاده هوشمندانه از قطعات شاهکار گروه Radiohead (بهخصوص قطعه You and Whose Army در سکانس آغازین که مو به تن مخاطب سیخ میکند) در کنار فیلمبرداری سرد و واقعگرایانه، فضایی ایجاد کرده که تماشاگر احساس میکند خودش در کوچههای غبارآلود و زندانهای تاریک فیلم حضور دارد.
در ابتدای فیلم، استاد دانشگاه خطاب به «ژان» جملهای درباره ریاضیات محض میگوید؛ اینکه گاهی در ریاضیات به مسائل و پارادوکسهایی برمیخوریم که تمام منطق شناختهشده ما را به هم میریزند.
این ایده در بخش پایانی فیلم به اوج خود میرسد. جایی که سیمون و ژان در جریان جستجوهای خود با یک معادله غیرممکن روبرو میشوند:
«یک به علاوه یک، دو میشود؛ یک به علاوه یک، نمیتواند یک شود!»
اما منطق ریاضی در برابر منطق بیرحمانه جنگ و نفرت سر تعظیم فرود میآورد. فیلمنامهنویس اثر (وجدی معوض) با الهام گرفتن از تراژدیهای یونان باستان، پایانبندیای را خلق کرده است که وقتی حقیقت آن آشکار میشود، نفس در سینه مخاطب حبس میگردد.
اگر به فیلمهای معمایی و تریلرهای روانشناختی علاقه دارید: این فیلم یکی از بهترین و تکاندهندهترین «پیچشهای داستانی» (Plot Twist) تاریخ سینما را در آستین دارد.
اگر به دنبال سینمای معناگرا و عمیق هستید: Incendies فراتر از یک سرگرمی ساده، اثری درباره شکستن چرخه خشم، بخشش و میراث تلخ خشونت است.
اگر طرفدار بازیهای قدرتمند هستید: نگاههای خیره، سکوتهای سنگین و رنج بیپایان در چهره «لبنا ازابال» چیزی نیست که به این زودیها فراموش کنید.
یک توصیه کوتاه پیش از تماشا: Incendies فیلمی بسیار واقعگرایانه با بار احساسی و روانی سنگین است. پیشنهاد میشود آن را در زمانی تماشا کنید که تمرکز و آمادگی ذهنی کافی برای مواجهه با یک درام عمیق و تکاندهنده را دارید.
اگر این فیلم را تماشا کردهاید، بدون لو دادن داستان (اسپویل) در بخش نظرات بنویسید که سکانس پایانی و کشف راز نامهها چه حسی در شما ایجاد کرد؟