
یکی از آن کلماتی که در جلسههای بازاریابی زیاد شنیده میشود، «پوزیشنینگ» است.
بعد هم معمولاً چند ساعت دربارهاش حرف میزنیم و آخر جلسه به جملهای میرسیم شبیه این:
«ارائه تجربهای متفاوت، باکیفیت و قابل اعتماد برای ساختن آیندهای بهتر.»
جمله بدی نیست.
مشکل اینجاست که احتمالاً صدها برند دیگر هم میتوانند دقیقاً همین جمله را زیر لوگوی خودشان بگذارند.
و اینجا همان سوءتفاهم اصلی شکل میگیرد:
پوزیشنینگ جملهای نیست که درباره برند مینویسیم؛ مجموعهای از انتخابهایی است که درباره برند انجام میدهیم.
شعار، پیام تبلیغاتی و حتی لحن برند، تازه بعد از این انتخابها وارد بازی میشوند.
بخش سخت پوزیشنینگ پیدا کردن چند کلمه جذاب نیست.
بخش سختش حذف کردن است.
اینکه تصمیم بگیریم:
برای چه کسی هستیم و برای چه کسی نیستیم؟
در کدام میدان رقابت میکنیم؟
بر سر چه مزیتی رقابت میکنیم؟
کدام نیازها را قرار نیست پوشش بدهیم؟
و حتی مهمتر:
کدام مشتری، بازار، ویژگی یا فرصت درآمدی را حاضریم از دست بدهیم تا جایگاه واضحتری داشته باشیم؟
مایکل پورتر در مقاله معروف «استراتژی چیست؟» در هاروارد بیزنس ریویو روی همین منطق تأکید میکند: استراتژی فقط انتخاب کارهایی نیست که انجام میدهیم؛ بخشی از آن، انتخاب کارهایی است که قرار است انجام ندهیم. بدون این بدهبستانها، مزیت استراتژیک خیلی راحت قابل تقلید میشود.
این منطق دقیقاً در پوزیشنینگ هم وجود دارد.
اگر قرار باشد برای همه جذاب باشیم، احتمال زیادی وجود دارد که برای هیچکس واقعاً مهم نباشیم.
فرض کنیم یک برند بگوید:
«ما کیفیت بالاتری داریم.»
بالاتر از چه کسی؟
یا بگوید:
«ما انتخاب هوشمندانهتری هستیم.»
نسبت به چه گزینهای؟
یا:
«ما تجربه متفاوتی ارائه میکنیم.»
متفاوت با چه چیزی؟
پوزیشنینگ همیشه نسبی است.
مخاطب برند ما را در خلأ ارزیابی نمیکند؛ آن را کنار مجموعهای از انتخابهای دیگر میگذارد.
و این انتخابها الزاماً فقط رقبای مستقیم ما نیستند.
مثلاً رقیب یک کافه همیشه کافه آن طرف خیابان نیست. گاهی ماندن در خانه، سفارش قهوه یا حتی انتخاب یک فضای کار اشتراکی میتواند جایگزین آن باشد.
پس یکی از مهمترین تصمیمهای پوزیشنینگ این است:
ما میخواهیم در ذهن مخاطب، در چه دسته و چه میدان رقابتی قرار بگیریم؟
همین انتخاب میتواند معیارهایی را که مخاطب با آنها ما را قضاوت میکند تغییر دهد.
وقتی درباره پوزیشنینگ حرف میزنیم، معمولاً خیلی سریع به این سؤال میرسیم:
«چه چیزی ما را منحصربهفرد میکند؟»
اما منحصربهفرد بودن به هر قیمتی الزاماً مزیت نیست.
ممکن است ویژگیای داشته باشیم که هیچ رقیبی ندارد، اما مشتری هم کوچکترین اهمیتی به آن ندهد.
مارک ریتسون در Marketing Week به نکته مهمی اشاره میکند: تمایز الزاماً به معنای پیدا کردن چیزی نیست که هیچ برند دیگری در جهان نداشته باشد. برند باید به اندازهای از رقبا متفاوت باشد که دلیلی برای انتخاب شدن ایجاد کند و در عین حال بتواند بهراحتی در ذهن مخاطب تشخیص داده شود.
بنابراین شاید سؤال بهتر این نباشد که:
«چه چیزی داریم که هیچکس ندارد؟»
بلکه این باشد:
«چه دلیلی میتوانیم به گروه مشخصی از مشتریان بدهیم که در یک موقعیت مشخص، ما را به گزینههای دیگر ترجیح دهند؟»
این تفاوت کوچک در سؤال، میتواند کل مسیر پوزیشنینگ را تغییر دهد.
اگر بخواهیم مسئله را ساده کنیم، قبل از هر شعار و جمله تبلیغاتی باید حداقل درباره سه موضوع تصمیم گرفته باشیم.
نه «همه کسانی که به محصول ما نیاز دارند».
بلکه گروهی که قرار است انتخاب ما برای آنها معنای بیشتری داشته باشد.
انتخاب مخاطب فقط یک تصمیم تبلیغاتی نیست.
وقتی مخاطب را انتخاب میکنیم، محصول، قیمت، کانال فروش، محتوا و حتی تجربه مشتری هم تحت تأثیر قرار میگیرد.
مشتری قرار است ما را با چه گزینههایی مقایسه کند؟
گاهی تغییر همین میدان مقایسه میتواند کل بازی را عوض کند.
اگر خودمان را «یک نرمافزار حسابداری دیگر» تعریف کنیم، وارد رقابت مستقیم با تمام نرمافزارهای حسابداری شدهایم.
اما اگر محصول واقعاً برای آن طراحی شده باشد و خودمان را «ابزار مدیریت مالی برای فریلنسرها» تعریف کنیم، هم مخاطب مشخصتر شده، هم رقبا و هم معیارهای ارزیابی.
البته این اتفاق فقط با عوض کردن جمله رخ نمیدهد.
محصول، تجربه کاربری، قیمتگذاری و خدمات ما هم باید این ادعا را پشتیبانی کنند.
سرعت؟
قیمت؟
سادگی؟
تخصص؟
اعتبار؟
دسترسی؟
کاهش ریسک؟
تجربه بهتر؟
مشکل از جایی شروع میشود که دوست داریم بگوییم:
«همه اینها.»
و معمولاً دقیقاً از همین نقطه پوزیشنینگ شروع به ضعیف شدن میکند.
وقتی ده مزیت را کنار هم قرار میدهیم، به مخاطب کمک نمیکنیم ده چیز درباره ما به خاطر بسپارد؛ معمولاً باعث میشویم هیچکدام بهاندازه کافی برجسته نشوند.
نیراج داوار و چاران باگا در مقاله «راهی بهتر برای ترسیم استراتژی برند» در Harvard Business Review پیشنهاد میکنند که جایگاه برندها را از دو زاویه بررسی کنیم:
یکی اینکه برند تا چه اندازه نماینده اصلی آن دسته محصول محسوب میشود؛
و دیگری اینکه تا چه اندازه در مقایسه با سایر برندها متمایز دیده میشود.
نکته جالب پژوهش آنها این است که جایگاه ادراکی برند فقط یک بحث ارتباطی یا خلاقه نیست؛ بلکه میتواند با مسائلی مانند فروش، قدرت قیمتگذاری و سودآوری هم ارتباط داشته باشد.
یعنی پوزیشنینگ قرار نیست فقط یک اسلاید زیبا در سند برند باشد.
باید در بازار اثر خودش را نشان دهد.
از طرف دیگر، موقعیت یک برند میتواند برای گروههای مختلف مشتریان متفاوت باشد. ممکن است یک برند برای بخشی از بازار کاملاً متمایز باشد و برای بخش دیگری تقریباً هیچ ویژگی خاصی نداشته باشد.
این نکته برای بازار ایران هم اهمیت زیادی دارد.
گاهی یک برند در تهران، شهرهای دیگر، بازار سازمانی و بازار مصرفکننده نهایی عملاً در چند میدان متفاوت رقابت میکند؛ اما تلاش میکند با یک پیام عمومی همه آنها را پوشش دهد.
نتیجه معمولاً یک جایگاه مبهم است که قرار است همه را راضی کند، اما برای هیچ گروهی آنقدر روشن نیست که تبدیل به دلیل انتخاب شود.
بعد از همه اینها.
وقتی تصمیم گرفتهایم:
چه کسی را میخواهیم،
با چه گزینههایی رقابت میکنیم،
برای چه چیزی قرار است انتخاب شویم،
چه چیزی ادعای ما را باورپذیر میکند،
و از چه چیزهایی صرفنظر میکنیم،
آن وقت میتوانیم بپرسیم:
چطور این انتخابها را در یک جمله، پیام یا کمپین بازتاب بدهیم؟
اپل مثال خوبی است.
مارک ریتسون در Marketing Week هنگام بررسی جایگاه این برند توضیح میدهد که در دوره بازگشت استیو جابز، جهتگیری اپل حول مفاهیمی مثل سادگی، خلاقیت و انسانمحوری وضوح بیشتری پیدا کرد و کمپینهایی مانند «Think Different» تبدیل به بیان ارتباطی همین جهتگیری شدند.
یعنی «Think Different» خودش پوزیشنینگ نبود.
بازتاب قابلمشاهده پوزیشنینگ بود.
این تفاوت مهم است.
یکی از سادهترین راههای تشخیص اینکه واقعاً پوزیشنینگ داریم یا فقط چند واژه قشنگ کنار هم گذاشتهایم، حذف نام برند است.
مثلاً بنویسید:
«ارائه خدمات باکیفیت، نوآورانه و قابل اعتماد با تمرکز بر نیاز مشتری.»
حالا لوگوی خودتان را بردارید.
آیا میتوانید لوگوی پنج رقیب دیگر را جای آن بگذارید؟
اگر جواب مثبت است، احتمالاً هنوز با یک پوزیشنینگ روشن فاصله دارید.
یک سؤال سختتر هم وجود دارد:
پوزیشنینگ ما باعث شده به چه چیزی «نه» بگوییم؟
اگر پاسخ این سؤال «هیچچیز» است، احتمالاً هنوز انتخاب استراتژیک مهمی انجام ندادهایم.
شاید یکی از نشانههای پوزیشنینگ واقعی همین باشد.
انتخاب کردن باید کمی هزینه داشته باشد.
وقتی گروه مشخصی از مشتریان را انتخاب میکنیم، بخشی از بازار کنار میرود.
وقتی روی یک مزیت متمرکز میشویم، نمیتوانیم پنج ادعای دیگر را با همان شدت مطرح کنیم.
وقتی میدان رقابت را مشخص میکنیم، پذیرفتهایم که قرار نیست در همه زمینها بازی کنیم.
و وقتی میخواهیم جای مشخصی در ذهن مخاطب داشته باشیم، باید همان جهت را بارها در محصول، قیمت، تجربه، محتوا و ارتباطات تکرار کنیم.
پوزیشنینگ بیشتر از آنکه هنر پیدا کردن یک جمله باشد، توانایی کنار گذاشتن گزینههای دیگر است.
شعار شاید در نهایت بتواند این انتخاب را در چند کلمه خلاصه کند.
اما اگر پشت آن انتخابی وجود نداشته باشد، فقط یک جمله خوشآهنگ داریم.
نه پوزیشنینگ.