سفر واقعی تصمیم چطور شکل میگیرد؟

در بازاریابی عاشق قیفیم.
آگاهی، علاقه، بررسی، خرید، وفاداری.
همهچیز مرتب است؛ مخاطب از بالا وارد میشود، مرحلهبهمرحله جلو میرود و در نهایت یا خرید میکند یا از قیف بیرون میافتد.
برای گزارشگیری هم فوقالعاده است.
اما یک مشکل کوچک وجود دارد:
آدمها معمولاً اینطوری تصمیم نمیگیرند.
ممکن است امروز محصولی را ببینم، فردا دربارهاش جستوجو کنم، سه روز بعد نظر یک نفر را بخوانم، منصرف شوم، دو هفته بعد دوباره برگردم، قیمت رقیب را بررسی کنم، خرید را عقب بیندازم و یک ماه بعد با دیدن یک محتوای کاملاً متفاوت تصمیم بگیرم.
از نگاه داشبورد، شاید من چندبار وارد و خارج شده باشم.
اما از نگاه خودم، تمام این اتفاقها بخشی از یک تصمیم بودهاند.
و شاید همینجا یکی از مهمترین تفاوتها میان «قیف بازاریابی» و «سفر واقعی مشتری» شکل میگیرد.
قیف تلاش میکند رفتار را برای ما قابل مدیریت کند؛
اما مشتری موظف نیست مطابق مدل ما رفتار کند.
اول باید یک سوءتفاهم را کنار بگذاریم.
قرار نیست قیف بازاریابی را دور بیندازیم.
قیف هنوز ابزار بسیار خوبی برای مدیریت بازاریابی است. کمک میکند بفهمیم چند نفر ما را دیدهاند، چند نفر وارد مرحله بررسی شدهاند، چند نفر سرنخ شدهاند و چند نفر در نهایت خرید کردهاند.
مشکل زمانی شروع میشود که ابزار اندازهگیری را با رفتار واقعی انسان اشتباه بگیریم.
مککینزی از سال ۲۰۰۹ با مفهوم «سفر تصمیم مشتری» همین نگاه خطی را به چالش کشید. پژوهش آنها نشان داد مصرفکننده الزاماً از مجموعهای ثابت از برندها شروع نمیکند و بعد آرامآرام گزینهها را حذف نمیکند؛ در طول تصمیم ممکن است برندهای تازهای وارد بررسی شوند، بعضی حذف شوند و دوباره برگردند. تجربه بعد از خرید هم روی تصمیمهای بعدی اثر میگذارد و سفر را به یک چرخه تبدیل میکند.
پس شاید بهتر باشد اینطور بگوییم:
قیف، نقشه کسبوکار از مشتری است.
سفر مشتری، تجربه مشتری از تصمیم خودش است.
این دو لازم نیست دقیقاً شبیه هم باشند.
فرض کنیم میخواهید لپتاپ بخرید.
اول شاید فقط چند برند به ذهنتان برسد.
بعد جستوجو میکنید.
یک مدل جدید پیدا میکنید.
وارد یوتیوب میشوید.
نظر کاربران را میخوانید.
به این نتیجه میرسید که شاید اصلاً لپتاپ سبک برایتان مهمتر از قدرت پردازشی باشد.
حالا معیار تصمیم عوض شده.
دو برند حذف میشوند و سه گزینه جدید وارد میشوند.
بعد قیمتها را میبینید و دوباره برمیگردید سراغ گزینه اول.
این فرایند چندان شبیه یک خط مستقیم نیست.
گوگل در پژوهشی با عنوان Decoding Decisions این فضای میان محرک اولیه و خرید را «میانه آشفته» یا Messy Middle نامگذاری میکند.
در این مدل، آدمها بین دو حالت اصلی حرکت میکنند:
کشف: گزینهها و اطلاعات بیشتری پیدا میکنیم.
ارزیابی: گزینهها را سبکسنگین میکنیم و تعدادشان را کاهش میدهیم.
و ممکن است بارها میان این دو حالت رفتوبرگشت کنیم تا بالاخره انتخابی شکل بگیرد؛ یا اصلاً خریدی انجام نشود.
همین بخش آخر مهم است:
همه سفرها به خرید ختم نمیشوند.
گاهی نتیجه تصمیم این است که «فعلاً هیچکاری نکنم.»
ما معمولاً مشتری را در دو وضعیت میبینیم:
خرید کرد.
خرید نکرد.
اما ذهن مشتری چنین دوگانهای ندارد.
گاهی مخاطب محصول را میخواهد، برند را هم قبول دارد، حتی بودجه هم دارد؛ ولی هنوز آماده تصمیم نیست.
چرا؟
ممکن است ریسک ادراکشده بالا باشد.
ممکن است اطلاعات کافی نداشته باشد.
ممکن است اولویت دیگری وارد زندگیاش شده باشد.
ممکن است منتظر حقوق ماه بعد باشد.
یا شاید فقط از تصمیم گرفتن خسته شده باشد.
در چنین شرایطی «نخریدن» الزاماً به معنی رد کردن برند نیست.
گاهی یعنی:
«هنوز نه.»
این تفاوت در بازارهایی که خرید پیچیدهتر، گرانتر یا پرریسکتر است اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ از خرید خودرو و خدمات مالی گرفته تا مهاجرت، آموزش، نرمافزارهای سازمانی یا حتی انتخاب یک آژانس تبلیغاتی.
هرچه هزینه تصمیم بالاتر برود، مسیر بین «فهمیدم» و «خریدم» معمولاً شلوغتر میشود.
یکی از اشتباههای رایج این است که برای اعتماد هم یک خانه در مسیر طراحی کنیم:
آگاهی ← علاقه ← اعتماد ← خرید
اما اعتماد معمولاً در یک نقطه ساخته نمیشود.
مخاطب ممکن است اولین بار شما را از طریق یک تبلیغ ببیند.
بعد مقالهای از شما بخواند.
بعد صفحه اینستاگرامتان را بررسی کند.
نظر مشتری قبلی را ببیند.
قیمتها را مقایسه کند.
یک سؤال از پشتیبانی بپرسد.
پاسخ خوبی بگیرد.
بعد دوباره ناپدید شود.
دو هفته بعد برگردد.
اعتماد، حاصل جمع همین تماسهاست.
یعنی خیلی وقتها چیزی که ما یک «مرحله» مینامیم، در واقع نتیجه انباشته چندین تجربه است.
به همین دلیل یک محتوای خوب شاید همان لحظه فروش ایجاد نکند، اما بتواند بخشی از عدماطمینان مخاطب را کم کند.
یک پاسخ خوب پشتیبانی هم شاید در گزارش بازاریابی ثبت نشود، ولی تصمیم را جلو ببرد.
و برعکس، یک تجربه بد در نقطهای که اصلاً «بازاریابی» حسابش نمیکنیم، ممکن است کل سفری را که ماهها ساختهایم خراب کند.
در مدل قیف سنتی، معمولاً تصور میکنیم مشتری با مجموعهای از گزینهها شروع میکند و بهتدریج آنها را کم میکند.
اما رفتار واقعی همیشه این نیست.
پژوهش مککینزی نشان داد که در مرحله ارزیابی فعال، برندهای تازه میتوانند وارد مجموعه انتخاب مشتری شوند؛ یعنی مسابقه الزاماً در ابتدای مسیر تمام نشده است.
این موضوع برای بازاریابی خیلی مهم است.
فرض کنید مخاطب شما را در ابتدای سفر نمیشناخته.
بعد هنگام جستوجو با مقاله شما روبهرو میشود.
یا دوستی نام برندتان را میآورد.
یا هنگام مقایسه قیمتها شما را پیدا میکند.
از همانجا وارد رقابت میشوید.
یعنی همیشه لازم نیست اولین برندی باشید که مخاطب دیده.
اما باید بدانید در کدام لحظه میتوانید وارد تصمیم شوید.
از طرف دیگر، اولین حضور هم بیاهمیت نیست. پژوهشهای بعدی مککینزی نشان دادهاند که قرار گرفتن در مجموعه اولیه گزینههای مشتری، در بسیاری از دستهها مزیت مهمی ایجاد میکند.
پس سفر مشتری نه میگوید «آگاهی مهم نیست» و نه میگوید «همهچیز در لحظه خرید اتفاق میافتد».
میگوید:
لحظههای اثرگذاری متعددی وجود دارند.
یکی دیگر از مشکلات قیف این است که معمولاً خرید را انتهای مسیر میگذارد.
اما برای مشتری، خرید بیشتر شبیه یک نقطه میانی است.
بعد از خرید سؤالهای جدیدی شروع میشوند:
انتخاب خوبی کردم؟
محصول واقعاً همان چیزی بود که وعده داده بودند؟
اگر مشکلی پیش بیاید چه میشود؟
دوباره از این برند خرید میکنم؟
به کسی پیشنهادش میدهم؟
مککینزی تجربه پس از خرید را بخشی از خود سفر تصمیم میداند، چون همان تجربه میتواند روی خرید بعدی، وفاداری و حتی تصمیم دیگران اثر بگذارد.
پس فروش پایان بازاریابی نیست.
تجربه بعد از فروش، ورودی سفر بعدی است.
مشتری راضی دفعه بعد از صفر شروع نمیکند.
همانطور که مشتری ناراضی هم دفعه بعد با ذهن خالی وارد بازار نمیشود.
اینجا دقیقاً همان جایی است که داشبوردها میتوانند ما را گول بزنند.
فرض کنید مخاطبی:
روز اول مقاله میخواند.
روز سوم صفحه قیمت را باز میکند.
روز پنجم فرم را نیمهکاره رها میکند.
دو هفته بعد از طریق گوگل دوباره وارد سایت میشود.
بعد یک ویدئو میبیند.
یک ماه بعد مستقیم وارد سایت میشود و خرید میکند.
کدام کانال فروش را ساخته؟
گوگل؟
مقاله؟
ویدئو؟
ورود مستقیم؟
احتمالاً همه آنها سهمی داشتهاند.
اما اگر سفر را فقط به آخرین کلیک تقلیل بدهیم، بخش بزرگی از فرایند تصمیم را نمیبینیم.
مشتری یک نقطه روی نمودار نیست.
حافظه دارد. تجربههای قبلی را حمل میکند. مقایسه میکند. شک میکند. برمیگردد.
نه.
بهتر است کار هر ابزار را درست بفهمیم.
قیف برای مدیریت جریان خوب است.
سفر مشتری برای فهم تصمیم.
قیف میتواند بگوید:
۱۰۰ هزار نفر دیدند.
۱۰ هزار نفر وارد سایت شدند.
هزار نفر سرنخ شدند.
۱۰۰ نفر خرید کردند.
اطلاعات مهمی است.
اما سفر مشتری سؤال دیگری میپرسد:
آن ۹۰۰ نفری که سرنخ شدند ولی نخریدند، چه اتفاقی برایشان افتاد؟
چه چیزی باعث تردید شد؟
بعد از خروج کجا رفتند؟
چه چیزی را مقایسه کردند؟
کدام سؤال بیجواب ماند؟
چرا بعضیها برگشتند؟
و چه چیزی در نهایت تصمیم را تغییر داد؟
قیف میگوید کجا ریزش داریم؛ سفر مشتری کمک میکند بفهمیم چرا.
بهجای اینکه اول پنج خانه بکشیم و بنویسیم:
آگاهی
علاقه
بررسی
خرید
وفاداری
میتوانیم برای هر موقعیت از خودمان بپرسیم:
مخاطب الان دنبال فهمیدن چیه؟
چه چیزی باعث تردیدش شده؟
چه ریسکی حس میکند؟
دارد ما را با چه گزینهای مقایسه میکند؟
چه مدرکی برای اعتماد کردن لازم دارد؟
چه چیزی ممکن است تصمیمش را عقب بیندازد؟
اگر برگردد، احتمالاً با چه سؤال تازهای برمیگردد؟
این سؤالات خیلی بیشتر از یک نمودار مرتب، ما را به رفتار واقعی نزدیک میکنند.
ما به مدلهای ساده نیاز داریم.
بدون مدل نمیتوانیم بودجه بدهیم، گزارش بگیریم، کانالها را مدیریت کنیم یا عملکرد را بسنجیم.
اما باید یادمان باشد:
سادگی مدل نباید باعث سادهانگاری انسان شود.
گوگل در توصیف «میانه آشفته» دقیقاً به همین واقعیت اشاره میکند: وفور اطلاعات و انتخابهای آنلاین باعث شده مشتری بین کشف گزینهها و ارزیابی آنها بارها حرکت کند و این چرخه بسته به نوع خرید میتواند بسیار کوتاه یا بسیار طولانی باشد.
برای همین شاید سفر واقعی مشتری بیشتر شبیه این باشد:
میبینم → کنجکاو میشوم → جستوجو میکنم → شک میکنم → مقایسه میکنم → فراموش میکنم → دوباره میبینم → اعتماد میکنم → عقب میاندازم → برمیگردم → میخرم → تجربه میکنم → دوباره تصمیم میگیرم.
خیلی مرتب نیست.
ولی احتمالاً به زندگی واقعی نزدیکتر است.
گاهی تیمهای بازاریابی آنقدر روی ساختار داخلی خودشان متمرکز میشوند که ناخودآگاه انتظار دارند مشتری هم طبق همان ساختار رفتار کند.
بالای قیف این محتوا.
وسط قیف آن محتوا.
پایین قیف پیشنهاد فروش.
اما مخاطب از این دستهبندیها خبر ندارد.
ممکن است با یک محتوای «پایین قیف» شما را کشف کند.
بعد برود محتوای آموزشی بخواند.
بعد شش هفته هیچ کاری نکند.
و روزی که تصمیم گرفت، مستقیم سراغ خرید بیاید.
بنابراین شاید مسئله اصلی این نباشد که:
«چطور مشتری را در قیف جلو ببریم؟»
بلکه این باشد:
«چطور در لحظههای مختلف تصمیم، آن چیزی باشیم که مخاطب برای حرکت بعدی نیاز دارد؟»
قیف هنوز برای مدیریت بازاریابی مفید است.
اما مشتری در قیف زندگی نمیکند.
او در دنیایی از اطلاعات، مقایسه، تجربه، تردید، اعتماد و تعویق تصمیم میگیرد.
اگر قرار است سفر مشتری را بفهمیم، باید کمی از نمودارهای مرتب فاصله بگیریم و به همان چیزی نگاه کنیم که همیشه نامرتبتر است:
رفتار واقعی انسان.