اگر هنوز مخاطبت رو با چندتا عدد و یه پرسونای خیالی تعریف میکنی، این مقاله نشان میدهد چرا محتوایت به آدم درست نمیرسد.

تقریباً همه تیمهای محتوا میگویند مخاطبشان را میشناسند.
اما وقتی میپرسیم «مخاطب دقیقاً کیست؟»، معمولاً به جوابی شبیه این میرسیم:
خانمها و آقایان ۲۵ تا ۴۵ ساله، ساکن شهرهای بزرگ، علاقهمند به کسبوکار و فعال در اینستاگرام.
این اطلاعات شاید غلط نباشند، اما هنوز نمیگویند چه محتوایی باید تولید کنیم.
نمیدانیم این آدم چرا باید حرف ما را بشنود، درگیر چه مسئلهای است، چه چیزی او را به جستوجو واداشته و موقع تصمیمگیری واقعاً چه رفتاری نشان میدهد.
برای حل این مشکل معمولاً سریع سراغ «پرسونا» میرویم:
اسمش امیر است، ۳۴ سال دارد، مدیر بازاریابی است، قهوه میخورد، پادکست گوش میدهد و از جلسههای طولانی خوشش نمیآید.
حالا انگار مخاطب را شناختهایم.
اما علاقه امیر به قهوه دقیقاً چه کمکی به انتخاب موضوع مقاله، زاویه ریلز یا پیشنهاد فروش ما میکند؟
مشکل از پرسونا نیست. مشکل این است که گاهی از آن انتظار داریم جای تمام شناخت مخاطب را بگیرد.
پرسونا باید خلاصهای از شناخت واقعی ما باشد؛ نه شخصیتی که پشت میز جلسه اختراع کردهایم.
برای اینکه بفهمیم واقعاً برای چه کسی حرف میزنیم، بهتر است مخاطب را از سه زاویه ببینیم:
سگمنتیشن یا بخشبندی بازار
Jobs to Be Done یا کاری که مخاطب میخواهد انجام دهد
رفتار واقعی مخاطب
این سه لنز، سه سؤال متفاوت را جواب میدهند و پرسونا جای هیچکدام را کامل نمیگیرد.
پرسونا قرار است یک گروه مخاطب را برای تیم ملموستر کند.
Nielsen Norman Group پرسونا را شخصیتی خیالی اما واقعگرایانه میداند که باید براساس تحقیق درباره کاربران واقعی ساخته شود، نه براساس حدس و سلیقه اعضای تیم. هدف آن هم کمک به همدلی، یادآوری نیازهای مخاطب و تصمیمگیری بهتر است. (Nielsen Norman Group)
پس پرسونا ذاتاً ابزار بدی نیست.
مسئله از جایی شروع میشود که یک تصویر از سایتهای استوک انتخاب میکنیم، چند ویژگی شخصیتی کنارش مینویسیم و بعد تصور میکنیم بازار ایران هم دقیقاً مطابق همان برگه رفتار میکند.
برای یک پرسونای کاربردی، باید بدانیم:
این فرد عضو کدام بخش بازار است؟
در چه موقعیتی به محصول یا محتوای ما نیاز پیدا میکند؟
دنبال ایجاد چه تغییری است؟
چه چیزی باعث شروع جستوجوی او میشود؟
در عمل از چه کانالها و نشانههایی استفاده میکند؟
چه موانعی تصمیمش را عقب میاندازد؟
این اطلاعات از سه لنز اصلی به دست میآیند.
بازار یک جمعیت یکدست نیست.
حتی آدمهایی که از نظر سن، درآمد یا شغل شبیه یکدیگرند، ممکن است نیاز، قدرت خرید، میزان آگاهی و روش تصمیمگیری متفاوتی داشته باشند.
سگمنتیشن یعنی بازار را براساس تفاوتهایی تقسیم کنیم که واقعاً تصمیم بازاریابی ما را تغییر میدهند.
مثلاً «صاحبان کسبوکار» یک سگمنت کاربردی برای تولید محتوا نیست.
صاحب فروشگاهی که تازه پیج اینستاگرام ساخته با مدیر یک فروشگاه آنلاین چندساله، مسئله یکسانی ندارد. یکی هنوز دنبال جذب اولین مشتریهاست و دیگری ممکن است درگیر افزایش هزینه تبلیغات، کاهش نرخ تبدیل یا حفظ مشتریان فعلی باشد.
در بازار ایران، بخشبندی فقط براساس سن و جنسیت معمولاً کافی نیست. گاهی این متغیرها اطلاعات بیشتری به ما میدهند:
سطح آگاهی مخاطب
اندازه و بلوغ کسبوکار
حساسیت به قیمت
فوریت نیاز
تجربه قبلی از خرید یا همکاری
میزان اعتماد به برند
کانال ورود
مرحله تصمیمگیری
شیوه پرداخت و خرید
شهر یا محدوده ارائه خدمت
مثلاً دو نفر ممکن است هر دو دنبال خرید یک دوره آموزشی باشند.
نفر اول هنوز مطمئن نیست اصلاً این مهارت برایش کاربردی است یا نه. نفر دوم مدرسها را مقایسه کرده، سرفصلها را دیده و فقط میخواهد مطمئن شود این دوره ارزش هزینهکردن دارد.
برای نفر اول باید مسئله را توضیح داد.
برای نفر دوم باید تفاوت، اعتبار و نتیجه را نشان داد.
سگمنتیشن به ما میگوید:
از میان تمام کسانی که ممکن است مخاطب ما باشند، الان کدام گروه برای ما مهمتر است؟
اما هنوز نمیگوید این گروه دقیقاً برای چه کاری سراغ ما میآید.
Jobs to Be Done یا JTBD بهجای اینکه فقط بپرسد «مخاطب کیست؟»، میپرسد:
این آدم در یک موقعیت مشخص میخواهد چه پیشرفتی ایجاد کند؟
کلیتون کریستنسن و همکارانش در مقاله معروف HBR توضیح میدهند که مشتریان محصولات و خدمات را «استخدام» میکنند تا کاری را برایشان انجام دهند. (Harvard Business Review)
یعنی آدمها لزوماً یک محصول را فقط بهخاطر ویژگیهایش نمیخرند؛ میخواهند از وضعیت فعلی به وضعیت بهتری برسند.
مثلاً یک مدیر ایرانی ممکن است سراغ محتوای بازاریابی بیاید چون:
میخواهد برای جلسه مدیرعامل آماده شود؛
میخواهد بودجه تبلیغات را توجیه کند؛
میخواهد بفهمد چرا پیج شرکت رشد نمیکند؛
میخواهد تیم محتوا را از حالت پراکنده خارج کند؛
یا میخواهد بدون استخدام نیروی جدید، خروجی بیشتری بگیرد.
همه این افراد ممکن است «مدیر بازاریابی» باشند، اما Job یکسانی ندارند.
فرض کنیم مخاطب ما مدیر بازاریابی یک شرکت متوسط است.
این تعریف هنوز کلی است. اما Job میتواند چنین باشد:
وقتی مدیرعامل از من میپرسد هزینه محتوا چه نتیجهای داشته، کمکم کن عملکرد تیم را با چند شاخص قابلفهم توضیح بدهم تا بتوانم از بودجه و برنامهام دفاع کنم.
حالا موضوعهای محتوا روشنتر میشوند:
چطور گزارش عملکرد محتوا را برای مدیرعامل بنویسیم؟
کدام KPIها واقعاً مهماند؟
چرا تعداد پست معیار عملکرد نیست؟
چطور محتوا را به لید و فروش وصل کنیم؟
چه زمانی باید تولید یک قالب را متوقف کنیم؟
JTBD به ما کمک میکند از موضوعهای کلی به مسئلههای واقعی برسیم.
بهجای اینکه بگوییم «درباره بازاریابی محتوا بنویسیم»، میفهمیم مخاطب در چه موقعیتی به چه پاسخی نیاز دارد.
مخاطب همیشه فقط دنبال انجام یک کار فنی نیست.
Job ممکن است سه بعد داشته باشد:
کارکردی:
میخواهم گزارش بهتری آماده کنم.
احساسی:
نمیخواهم در جلسه احساس کنم روی اعداد و نتایج تسلط ندارم.
اجتماعی:
میخواهم بهعنوان مدیری حرفهای و قابلاعتماد دیده شوم.
این ابعاد در بازار ایران اهمیت زیادی پیدا میکنند؛ چون بسیاری از تصمیمها فقط درباره محصول نیستند. مسئله اعتماد، ریسک، ترس از انتخاب اشتباه و پاسخگویی به مدیر، خانواده یا شریک تجاری هم در تصمیم حضور دارد.
اما حتی شناخت Job هم کافی نیست.
چون آدمها همیشه همان کاری را انجام نمیدهند که میگویند.
ممکن است مخاطب بگوید مقالههای عمیق دوست دارد، اما در عمل فقط تیترها را بخواند.
ممکن است بگوید قیمت مهمترین عامل نیست، اما قبل از خرید چند فروشگاه، پیج یا نتیجه ترب را مقایسه کند.
ممکن است بگوید تبلیغات روی او اثر ندارد، اما برندی را انتخاب کند که بیشتر دیده و نامش برایش آشناتر است.
این به معنای دروغگویی مخاطب نیست. آدمها همیشه نمیتوانند رفتار آینده یا علت انتخابشان را دقیق توضیح دهند.
برای همین، باید گفتههای مخاطب را کنار رفتار واقعی او بگذاریم.
رفتار واقعی یعنی بررسی کنیم:
چه چیزی جستوجو میکند؟
از کدام کانال وارد میشود؟
روی چه عنوانی کلیک میکند؟
چه محتوایی را ذخیره یا ارسال میکند؟
قبل از خرید چه صفحاتی را میبیند؟
چه زمانی سراغ قیمت میرود؟
چه سؤالهایی از فروش میپرسد؟
کجا از ادامه مسیر منصرف میشود؟
چند بار قبل از خرید برمیگردد؟
چه چیزی او را به تماس یا ثبت سفارش میرساند؟
در بازار ایران، مسیر مخاطب معمولاً میان چند کانال پخش میشود.
ممکن است محصول را در اینستاگرام ببیند، نام برند را در گوگل جستوجو کند، قیمت را در ترب مقایسه کند، نظرات کاربران را بخواند، در واتساپ یا دایرکت سؤال بپرسد و چند روز بعد تصمیم بگیرد.
پس قیف خرید همیشه آن مسیر تمیز و مستقیمی نیست که در اسلایدهای بازاریابی میکشیم.
پژوهش «Messy Middle» گوگل هم نشان میدهد افراد در مسیر تصمیمگیری بین جستوجو و ارزیابی رفتوبرگشت میکنند و الزاماً از یک مسیر خطی عبور نمیکنند. (Think with Google)
برای تولید محتوا، این یعنی ممکن است مخاطب ابتدا محتوای مقایسهای بخواند، بعد به یک مقاله آموزشی برگردد، نمونهکارها را ببیند، قیمت را بررسی کند و دوباره چند روز بعد با جستوجوی نام برند وارد شود.
شناخت این رفتارها کمک میکند بفهمیم:
کدام محتوا برای ورود مخاطب مناسب است؛
کدام محتوا اعتماد میسازد؛
کدام محتوا تردید را کم میکند؛
در چه مرحلهای باید قیمت، نمونه یا مدرک ارائه کنیم؛
کدام کانال برای کدام نقش مناسبتر است.
سگمنتیشن میگوید:
کدام گروه را انتخاب کردهایم؟
JTBD میگوید:
این گروه در یک موقعیت مشخص دنبال انجام چه کاری است؟
رفتار واقعی میگوید:
برای رسیدن به آن نتیجه، عملاً چه مسیری را طی میکند؟
پرسونا در نهایت باید این شناخت را برای تیم خلاصه و قابلاستفاده کند.
یعنی یک پرسونای خوب بهتر است بهجای جزئیات تزئینی، شامل این موارد باشد:
سگمنت مخاطب
موقعیت و محرک شروع
Job اصلی
سطح آگاهی
نگرانیها و موانع
رفتارهای قابلمشاهده
کانالهای مورد استفاده
معیارهای تصمیم
محتوای موردنیاز
اقدام بعدی مطلوب
اسم، عکس، سن و علایق شخصی فقط وقتی ارزش دارند که به تصمیم تیم کمک کنند.
فرض کنیم دو نفر هر دو مدیر یک فروشگاه آنلایناند.
هر دو در اینستاگرام فعالاند، تبلیغات انجام میدهند و برای سایت محتوا تولید میکنند.
از نظر یک پرسونای سطحی، تقریباً شبیه هماند.
اما نفر اول هنوز فروش باثباتی ندارد و Job او این است:
کمکم کن بفهمم چه محتوایی تولید کنم که مخاطب فقط لایک نکند و به خرید نزدیک شود.
نفر دوم فروش دارد، اما هزینه جذب مشتری بالا رفته و Job او این است:
کمکم کن از مشتریان و محتوای قبلی بهتر استفاده کنم تا وابستگیام به تبلیغات کمتر شود.
برای نفر اول باید درباره پیشنهاد، اعتماد، معرفی محصول، اعتراضات مشتری و CTA حرف بزنیم.
برای نفر دوم موضوعاتی مثل حفظ مشتری، بازتوزیع محتوا، CRM، خرید مجدد و ارزش طول عمر مشتری مهمترند.
حالا رفتارشان را هم اضافه کنیم.
نفر اول بیشتر چکلیست، نمونه کپشن و ایده اجرایی ذخیره میکند. نفر دوم مقاله تحلیلی، داشبورد و کیساستادی میخواند.
پس حتی قالب محتوا هم نباید برای هر دو یکسان باشد.
لازم نیست از همان ابتدا پروژه تحقیقاتی بزرگی راه بیندازیم. میتوانیم با چند قدم ساده شروع کنیم.
بهجای اینکه بگوییم «میخواهیم مخاطب را بشناسیم»، بگوییم:
میخواهیم بدانیم مقاله بعدی را برای کدام گروه، درباره کدام مسئله و با چه زاویهای بنویسیم.
ببینیم کدام تفاوتها محتوا را تغییر میدهند:
سطح آگاهی
اندازه کسبوکار
فوریت نیاز
تجربه قبلی
بودجه
مرحله خرید
نوع مسئله
کانال ورود
بهجای پرسیدن «چه محتوایی دوست دارید؟»، بپرسیم:
آخرین بار چه زمانی با این مسئله روبهرو شدید؟
چه چیزی باعث شد دنبال راهحل بگردید؟
قبلش چه کاری میکردید؟
چرا آن راه دیگر جواب نداد؟
چه گزینههایی را بررسی کردید؟
چه چیزی باعث شد تصمیم را عقب بیندازید؟
سرنخها معمولاً همین حالا در کسبوکار وجود دارند:
سرچهای سایت
دادههای گوگل و شبکههای اجتماعی
پیامهای دایرکت و واتساپ
کامنتها
مکالمات فروش
سؤالهای پرتکرار
گزارش CRM
صفحات قبل از خرید
محتواهای ذخیره و ارسالشده
بهجای اینکه بگوییم:
مدیران ایرانی محتوای آموزشی دوست دارند.
بگوییم:
احتمال میدهیم مدیرانی که برای اثبات عملکرد محتوا تحت فشارند، به محتوایی درباره گزارشدهی و اتصال KPI به فروش واکنش بهتری نشان دهند.
حالا میتوانیم نتیجه را بسنجیم و شناخت خود را اصلاح کنیم.
قبل از تولید محتوا باید سه چیز را بدانیم:
سگمنتیشن مشخص میکند برای کدام گروه حرف میزنیم.
JTBD نشان میدهد آن گروه در یک موقعیت مشخص دنبال چه پیشرفتی است.
رفتار واقعی میگوید مخاطب در عمل چگونه جستوجو، مقایسه و انتخاب میکند.
پرسونا میتواند این شناخت را برای تیم ساده و ملموس کند، اما جای تحقیق و مشاهده را نمیگیرد.
پرسونا نباید مخاطب را بسازد؛ باید چیزی را که درباره مخاطب واقعی فهمیدهایم، قابلاستفاده کند.
پس قبل از اینکه بپرسیم «این هفته چه محتوایی منتشر کنیم؟»، بهتر است بپرسیم:
برای کدام گروه؟
در چه موقعیتی؟
برای انجام چه کاری؟
و براساس کدام رفتار واقعی؟
وقتی این چهار سؤال جواب داشته باشند، محتوا دیگر فقط چیزی برای پرکردن تقویم نیست؛ پاسخی است به یک مسئله واقعی.