
فرض کن وارد یک سایت شدی و سه پلن میبینی:
پلن اول: ۴۹۰ هزار تومان
پلن دوم: ۸۹۰ هزار تومان
پلن سوم: ۱ میلیون و ۹۰ هزار تومان
احتمالاً فکر میکنی انتخابت نتیجه یک مقایسه منطقی بین قیمت، امکانات و نیازته.
حالا اگر ترتیب قیمتها عوض شود چه؟
اگر کنار پلن ۸۹۰ هزار تومانی بنویسند «پیشنهاد ما»؟
اگر قبل از دیدن این قیمتها، عدد ۲ میلیون تومان جلوی چشمت آمده باشد؟
یا اگر یک پلن ۱ میلیون و ۵۰ هزار تومانی اضافه شود که تقریباً همان امکانات پلن سوم را دارد، اما کمی بدتر است؟
ممکن است همان آدم، با همان نیاز و همان بودجه، انتخاب دیگری انجام دهد.
این یعنی ذهن انسان کاملاً غیرمنطقی است؟
نه دقیقاً.
نکته جالبتر این است:
رفتار ما همیشه منطقی نیست، اما خیلی وقتها بیقاعده هم نیست.
بعضی خطاها و میانبرهای ذهنی آنقدر منظم تکرار میشوند که میتوانیم تا حدی پیشبینی کنیم تغییر محیط تصمیم، چطور احتمال انتخاب یک گزینه را تغییر میدهد.
و این دقیقاً همان جایی است که اقتصاد رفتاری برای بازاریابی جذاب میشود.
اقتصاد کلاسیک معمولاً فرض سادهای دارد:
اگر من گزینه A را به B ترجیح بدهم، تغییر رنگ صفحه، ترتیب گزینهها یا اضافه شدن یک گزینه ضعیف نباید ترجیح بنیادی من را عوض کند.
اما رفتار واقعی آدمها همیشه اینطور نیست.
منبع Behavioral Economics توضیح میدهد که ظرفیت پردازش، اطلاعات و زمان ما محدود است و همین «عقلانیت محدود» باعث میشود برای تصمیمگیری از میانبرهای ذهنی استفاده کنیم. این میانبرها معمولاً کمک میکنند سریعتر تصمیم بگیریم، اما گاهی هم خطاهای نسبتاً منظم ایجاد میکنند.
پس مسئله فقط این نیست که:
چه گزینههایی جلوی مشتری گذاشتهایم؟
باید بپرسیم:
این گزینهها را در چه محیطی جلوی او گذاشتهایم؟
به این محیط، «معماری انتخاب» میگویند؛ یعنی نحوه سازماندهی زمینهای که تصمیم در آن اتفاق میافتد.
چهار مثال معروفش را ببینیم.
فرض کن میخواهی یک کت بخری.
اولین قیمتی که میبینی:
۱۲ میلیون تومان
بعد یک کت ۷ میلیون تومانی میبینی.
ممکن است ۷ میلیون ناگهان «معقول» به نظر برسد.
حالا همان کت ۷ میلیونی را در فروشگاهی ببین که اولین محصولش ۳ میلیون تومان است.
احساس قیمت دیگر همان نیست.
کالا تغییر نکرده.
قیمت هم همان است.
نقطه مقایسه عوض شده.
تورِسکی و کانمن در پژوهش کلاسیک خود درباره قضاوت در شرایط عدمقطعیت نشان دادند که وقتی یک عدد اولیه در اختیار ما قرار میگیرد، ارزیابیهای بعدی میتوانند به آن عدد متمایل شوند؛ حتی زمانی که آن نقطه شروع کاملاً معیار ایدهآلی برای تصمیم نیست.
به این اتفاق اثر لنگر میگوییم.
ذهن برای قضاوت به یک نقطه شروع نیاز دارد و اولین اطلاعات میتواند تبدیل به همان نقطه شود.
به همین دلیل در بازاریابی چیزهایی مثل این اهمیت پیدا میکنند:
«قیمت قبلی: ۳ میلیون»
«قیمت امروز: ۱ میلیون و ۹۹۰»
یا:
«پکیج کامل: ۲۵ میلیون»
در کنار:
«پکیج پایه: ۹ میلیون»
پکیج گرانتر الزاماً فقط برای فروخته شدن آنجا نیست.
ممکن است تعریف مخاطب از «گران» و «ارزان» را هم تغییر دهد.
فرض کنیم پزشکی بگوید:
«این درمان در ۹۰ درصد موارد موفق است.»
حالا بگوید:
«این درمان در ۱۰ درصد موارد شکست میخورد.»
از نظر ریاضی تفاوتی ندارند.
اما از نظر ذهنی ممکن است یکسان احساس نشوند.
تورِسکی و کانمن در مقاله معروف سال ۱۹۸۱ نشان دادند که ارائه همان مسئله در قالبهای مختلف میتواند ترجیح افراد را تغییر دهد؛ یعنی تغییر نحوه بیان سود و زیان، بدون تغییر اطلاعات بنیادی، ممکن است روی انتخاب اثر بگذارد.
Behavioral Economics نیز اثر قاببندی را همینطور توضیح میدهد: برجسته کردن جنبه مثبت یا منفی یک تصمیم میتواند جذابیت نسبی گزینهها را تغییر دهد.
در بازاریابی دائماً با این مسئله مواجهیم.
«۹۵٪ مشتریان راضی بودهاند»
با:
«۵٪ مشتریان ناراضی بودهاند»
اطلاعات یکسانی دارند.
اما حس یکسانی ایجاد نمیکنند.
یا در بازار ایران:
«ماهانه ۳۰۰ هزار تومان»
در برابر:
«سالانه ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان»
جمع یکی است، ولی شکل تجربه کردن هزینه فرق میکند.
پس گاهی محصول را عوض نکردهایم؛
قابی را عوض کردهایم که مخاطب از داخل آن محصول را میبیند.
تا حالا شده هنگام نصب برنامه یا ثبتنام در یک سرویس، چند گزینه از قبل انتخاب شده باشند؟
ممکن است اصلاً دستشان نزنی.
نه چون ساعتها بررسی کردی و به این نتیجه رسیدی که بهترین انتخاباند.
فقط چون:
همانجا بودند.
گزینه پیشفرض انتخابی است که اگر فرد هیچ کاری نکند، همان اجرا میشود. پژوهشهای اقتصاد رفتاری نشان دادهاند که این نقطه شروع میتواند اثر بزرگی بر رفتار داشته باشد.
یکی از معروفترین نمونهها پژوهش اریک جانسون و دنیل گلدشتاین درباره اهدای عضو بود. آنها نشان دادند اینکه سیستم مشارکت را بهصورت پیشفرض چگونه طراحی کند، میتواند با تفاوت بزرگی در انتخاب همراه شود.
چرا؟
چند دلیل ممکن است وجود داشته باشد.
تغییر گزینه زحمت دارد.
فرد ممکن است مطمئن نباشد کدام انتخاب بهتر است.
یا پیشفرض را نوعی پیشنهاد ضمنی از طرف سیستم تلقی کند.
در تجارت هم همین منطق حضور دارد:
تمدید خودکار اشتراک،
ارسال استاندارد از پیش انتخابشده،
مقدار پیشفرض سفارش،
روش پرداخت پیشنهادی،
یا حتی گزینهای که در فرم از قبل فعال شده.
بعضی وقتها چیزی که ما «ترجیح مشتری» مینامیم، تا حدی محصول طراحی نقطه شروع است.
حالا برسیم به یکی از جذابترین مثالها برای بازاریابی.
فرض کن بین دو اشتراک مرددی:
A: ماهانه ۲۰۰ هزار تومان با امکانات پایه
B: ماهانه ۴۰۰ هزار تومان با امکانات کامل
انتخاب خیلی واضح نیست.
حالا گزینه سومی اضافه میشود:
C: ماهانه ۳۸۰ هزار تومان، ولی امکاناتش کمتر از B است.
چه اتفاقی افتاد؟
ناگهان B خیلی بهتر به نظر میرسد.
فقط ۲۰ هزار تومان بیشتر میدهی و امکانات کامل میگیری.
گزینه C شاید اصلاً برای انتخاب شدن طراحی نشده باشد.
کارش این است که B را جذابتر کند.
این همان «اثر طعمه» است.
در پژوهش کلاسیک Huber، Payne و Puto نشان داده شد که اضافه کردن گزینهای که نسبت به یکی از گزینهها آشکارا ضعیفتر است، میتواند احتمال انتخاب همان گزینه برتر را بالا ببرد.
The Decision Lab نیز اثر طعمه را همین تغییر ترجیح در اثر اضافه شدن گزینه سوم ضعیفتر توضیح میدهد.
این منطق را در خیلی از جاها میبینیم:
منوهای رستوران،
حجمهای مختلف محصول،
پلنهای نرمافزاری،
اشتراک باشگاه،
دورههای آموزشی،
بستههای اینترنت،
و انواع مدلهای قیمتگذاری.
یعنی ما همیشه ارزش یک گزینه را بهصورت مستقل حساب نمیکنیم.
گاهی میپرسیم:
«نسبت به بغلدستیاش چطور است؟»
این بخش از نظر بازاریابی مهمتر از خود چهار اثر است.
ما معمولاً طوری حرف میزنیم که انگار مشتری از خانه بیرون میآید و یک ترجیح کامل و آماده در جیبش دارد:
من دقیقاً این محصول را میخواهم.
این مقدار حاضرم پرداخت کنم.
این ویژگی برایم مهمتر است.
بعد برندها فقط باید آن ترجیح را کشف کنند.
اما خیلی وقتها ترجیح در همان لحظه تصمیم ساخته یا حداقل تعدیل میشود.
مخاطب به گزینهها نگاه میکند.
مقایسه میکند.
یک قیمت را مبنا میگیرد.
از روی نحوه ارائه معنا میسازد.
به پیشفرض اعتماد میکند.
و ارزش هر گزینه را در کنار گزینههای دیگر میسنجد.
برای همین Behavioral Economics درباره اثر طعمه صریحاً اشاره میکند که انتخابها اغلب نسبت به چیزهایی که در مجموعه پیشنهاد شدهاند شکل میگیرند، نه صرفاً براساس یک ترجیح مطلق از قبل موجود.
محیط تصمیم فقط ظرف تصمیم نیست؛ بخشی از خود تصمیم است.
در اقتصادی که قیمتها سریع تغییر میکنند، قدرت خرید تحت فشار است و مخاطب مرتب با اعداد بزرگ و متغیر روبهروست، نقطه مقایسه اهمیت بیشتری در تجربه قیمت پیدا میکند.
مثلاً مشتری ایرانی ممکن است ارزش یک کالای ۸ میلیونی را فقط با «ارزش ذاتی» آن نسنجد.
با قیمت ماه قبل مقایسه کند.
با نرخ ارز مقایسه کند.
با قیمت رقیب مقایسه کند.
با هزینه قسط ماهانه مقایسه کند.
یا حتی با این سؤال:
«اگه ماه بعد گرونتر بشه چی؟»
در چنین محیطی، قاب تصمیم فقط خود محصول نیست.
تورم، انتظارات، قیمتهای قبلی و عدمقطعیت هم وارد معماری تصمیم میشوند.
برای همین یک جمله مثل:
«فقط ماهی ۲ میلیون تومان»
ممکن است تجربهای کاملاً متفاوت از:
«۲۴ میلیون تومان»
بسازد، حتی اگر در نهایت مبلغ یکی باشد.
این به معنی فریب خوردن مشتری ایرانی نیست.
یعنی نحوه ارائه هزینه، نقطه مرجع و شرایط محیطی در ادراک تصمیم نقش دارند.
اینجا ممکن است وسوسه شویم که بگوییم:
پس کافی است چند تکنیک رفتاری یاد بگیریم و هر تصمیمی را که خواستیم از مشتری بگیریم.
این هم اشتباه است.
اول اینکه این اثرها احتمال رفتار را تغییر میدهند؛ قرار نیست همه آدمها در همه شرایط دقیقاً یک واکنش نشان دهند.
دانش فرد، تجربه قبلی، اهمیت تصمیم، میزان درگیری، فرهنگ، اعتماد، قیمت و شرایط محیطی میتوانند شدت اثر را تغییر دهند.
دوم اینکه بسیاری از این ابزارها مرز اخلاقی دارند.
اگر گزینه پیشفرض را طوری طراحی کنیم که تصمیم را آسانتر کند، یک موضوع است.
اگر آن را عمداً جایی پنهان کنیم تا مخاطب ناخواسته هزینه بیشتری پرداخت کند، موضوع دیگری است.
مرور پژوهشهای مربوط به گزینههای پیشفرض هم نشان میدهد که طراحی آنها هم از نظر اثربخشی و هم از نظر استقلال و رفاه فرد، پیامدهای اخلاقی دارد.
به زبان ساده:
معماری انتخاب با دستکاری یکی نیست؛ اما خیلی راحت میتواند تبدیل به آن شود.
قبل از استفاده از این ابزارها، بد نیست یک سؤال بپرسیم:
اگر مخاطب بفهمد من محیط تصمیم را چطور طراحی کردهام، باز هم احساس میکند منصفانه با او رفتار شده؟
مثلاً:
نمایش یک گزینه پیشنهادی که واقعاً برای بیشتر مشتریان مناسب است؟
قابل دفاع.
اضافه کردن مقایسهای که تفاوت گزینهها را واضحتر میکند؟
میتواند مفید باشد.
پنهان کردن هزینه واقعی پشت پرداختهای کوچک؟
مشکوکتر است.
فعال کردن خودکار خدمتی که مخاطب احتمالاً متوجه آن نمیشود؟
اینجا وارد قلمرو دیگری میشویم.
اقتصاد رفتاری فقط به ما یاد نمیدهد چطور انتخاب را تغییر دهیم.
باید کمک کند بفهمیم:
چقدر طراحی محیط میتواند روی انتخاب قدرت داشته باشد.
و وقتی قدرت داریم، مسئولیت هم داریم.
اگر صفحه محصول، قیمتگذاری یا پیشنهاد فروشت را باز کنی، این چهار سؤال میتوانند جالب باشند:
۱. لنگر کجاست؟
اولین عدد یا اطلاعاتی که مخاطب میبیند چیست؟
۲. قاب چیست؟
همان پیشنهاد را بهعنوان سود، صرفهجویی، هزینه یا زیان معرفی کردهای؟
۳. پیشفرض چیست؟
اگر مشتری هیچ کاری نکند، چه اتفاقی میافتد؟
۴. گزینهها چطور روی هم اثر میگذارند؟
آیا هر محصول بهتنهایی ارزیابی میشود یا وجود یکی، دیگری را جذابتر نشان میدهد؟
فقط همین چهار سؤال ممکن است نشان دهد بخش زیادی از «تصمیم مشتری» قبل از اینکه خودش شروع به مقایسه کند، توسط محیط شکل گرفته است.
شاید عبارت «انسان غیرمنطقی است» خودش کمی گمراهکننده باشد.
ما برای هر تصمیم نمیتوانیم صدها متغیر را پردازش کنیم.
وقت محدود داریم.
اطلاعات کامل نداریم.
توجه محدود است.
و برای همین از میانبرهایی استفاده میکنیم که خیلی وقتها زندگی را سادهتر میکنند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که همین میانبرها باعث شوند دو گزینه یکسان را فقط بهخاطر نحوه ارائه متفاوت ببینیم.
اثر لنگر، قاببندی، پیشفرض و طعمه چهار مثال از یک مفهوم بزرگترند:
انتخاب فقط حاصل ویژگی گزینهها نیست؛ حاصل معماری محیطی است که گزینهها در آن دیده میشوند.
برای همین اگر میخواهیم رفتار مخاطب را بفهمیم، فقط نباید بپرسیم:
«مشتری چه میخواهد؟»
باید یک سؤال دیگر هم اضافه کنیم:
«محیطی که برای تصمیمش ساختهایم، چه چیزی را به او آسانتر، جذابتر یا طبیعیتر نشان میدهد؟»
ذهن شاید آن ماشین حساب کاملاً منطقی اقتصاد کلاسیک نباشد.
اما تصادفی هم عمل نمیکند.
و دقیقاً همین بیقاعده نبودنِ رفتار انسان است که مطالعه تصمیمگیری را اینقدر جذاب میکند.