
یکی از رایجترین تمرینها در پروژههای برند این است که چند صفت روی میز میگذاریم و میگوییم:
برند ما «صمیمی» است، «حرفهای» است، «باهوش» است، «جسور» است یا «قابل اعتماد» است.
این نقطه شروع بدی نیست، اما معمولاً کافی هم نیست.
چون صدای برند از چند صفت کلی ساخته نمیشود. اگر واقعاً بخواهیم بفهمیم یک برند چطور باید حرف بزند، باید سؤال دقیقتری بپرسیم:
اگر این برند یک انسان بود، در چه موقعیتی، با چه کسی، از چه جایگاهی و برای چه رابطهای حرف میزد؟
همینجا تفاوت اصلی شکل میگیرد.
ما در زندگی واقعی هم فقط با «صفت» حرف نمیزنیم. یک انسان ممکن است همزمان مهربان، جدی و باهوش باشد، اما لحن او در گفتوگو با دوست، مشتری، کودک، مدیر یا کسی که از او ناراضی است، یکسان نخواهد بود. پس اگر بخواهیم صدای برند را درست طراحی کنیم، باید آن را از شخصیت، موقعیت و رابطه بیرون بکشیم؛ نه از فهرستی از واژههای خوشظاهر.
Harvard Business Review در مقاله Companies Have Split Personalities به همین مسئله از زاویهای دیگر اشاره میکند: بسیاری از شرکتها در هر واحد، کانال و بخش با «یک شخصیت متفاوت» ظاهر میشوند و چون ارزشهای محوری در سراسر ارتباطاتشان یکدست بازتاب پیدا نمیکند، صدای واحدی هم شکل نمیگیرد. این همان مشکلی است که باعث میشود برند در اینستاگرام یک جور به نظر برسد، در وبسایت جور دیگر و در پشتیبانی جور سوم. 【turn711607view1†L92-L94】
خیلی وقتها وقتی از صدای برند حرف میزنیم، ذهن سریع میرود سمت کپشن، متن سایت یا شعار تبلیغاتی. اما صدای برند فقط مسئله کلمات نیست. صدای برند در واقع شیوه حضور برند در ارتباط است.
یعنی برند:
چقدر مستقیم حرف میزند؟
چقدر توضیح میدهد؟
چقدر فاصله نگه میدارد؟
چقدر همدلانه است؟
چقدر مطمئن یا محتاط به نظر میرسد؟
چطور سلام میکند؟
چطور عذرخواهی میکند؟
چطور وعده میدهد؟
و حتی چطور «نه» میگوید؟
Harvard Business Review در مقاله What Does Your Brand Sound Like? با تمرکز بر بُعد شنیداری برند، یادآوری میکند که برند فقط دیده نمیشود؛ شنیده هم میشود. همین یادآوری مهم است، چون ما را از نگاه صرفاً بصری به برند دور میکند و وادارمان میکند به این فکر کنیم که برند در تجربه واقعی مخاطب چه «صدایی» دارد. 【turn711607view0†L65-L70】【turn711607view0†L93-L97】
پس وقتی میپرسیم «اگر برند انسان بود، چطور حرف میزد؟» در واقع داریم درباره یک الگوی ارتباطی حرف میزنیم، نه فقط انتخاب چند واژه.
بعضی برندها در تعیین صدا اینجا گیر میکنند که میخواهند برای همیشه به یک برچسب بچسبند:
ما صمیمی هستیم.
ما رسمی هستیم.
ما جوان هستیم.
ما شوخ هستیم.
اما انسانها فقط با یک برچسب زندگی نمیکنند.
یک پزشک ممکن است مهربان باشد، اما هنگام توضیح نتیجه آزمایش جدی حرف بزند.
یک دوست صمیمی ممکن است شوخطبع باشد، اما وقتی از تو عذرخواهی میکند، لحنش عوض میشود.
برای برند هم همینطور است.
شخصیت، ستون اصلی صداست؛ اما موقعیت تعیین میکند این شخصیت چطور بروز پیدا کند.
مثلاً یک برند مالی ممکن است بخواهد انسانی، قابل فهم و نزدیک باشد. این خوب است. اما اگر در لحظه بروز خطا یا تأخیر، همان لحن بیش از حد شوخ یا بیش از حد سبک را حفظ کند، احتمالاً اعتماد را از بین میبرد.
یا یک برند جوان و پرانرژی ممکن است در شبکه اجتماعی خیلی سرزنده حرف بزند، اما در قرارداد، خدمات پس از فروش یا پاسخ به شکایت، به دقت و وضوح بیشتری نیاز دارد.
پس سؤال درست فقط این نیست که:
«برند ما چه شخصیتی دارد؟»
بلکه باید بپرسیم:
«این شخصیت در موقعیتهای مختلف، چطور خودش را نشان میدهد؟»
اگر همان جمله معروف را جدی بگیریم که «برند انسان است»، باید یک نتیجه دیگرش را هم بپذیریم:
انسان واحد، در موقعیتهای مختلف یک جور حرف نمیزند.
او بیثبات نیست؛ فقط بافت موقعیت را میفهمد.
یک برند هم باید همین کار را بکند.
این یعنی صدای برند باید ثابت در ریشه و منعطف در اجرا باشد.
ریشه ثابت یعنی اینکه مخاطب در همه کانالها و نقاط تماس، یک حس کلی یکسان بگیرد:
این برند روشن حرف میزند.
تحقیر نمیکند.
زیادی از بالا حرف نمیزند.
گیجکننده نیست.
یا برعکس: خشک، مبهم و دور از دسترس هم نیست.
اما اجرای منعطف یعنی اینکه برند بداند:
در صفحه معرفی محصول باید شفاف و مطمئن باشد.
در شبکه اجتماعی میتواند زندهتر و نزدیکتر باشد.
در پاسخ به خطا باید مسئولانه و دقیق باشد.
در پیام خوشآمدگویی میتواند گرمتر باشد.
و در لحظه بحران باید ساده، محترمانه و بیحاشیه حرف بزند.
اینجا دقیقاً همان جایی است که خیلی از برندها بهجای داشتن صدا، فقط «حال و هوا» دارند.
یعنی تا وقتی اوضاع عادی است، لحنشان قابل تحمل است؛ اما وقتی موقعیت تغییر میکند، ناگهان شخصیت ارتباطیشان فرو میریزد.
این بخش خیلی مهم است و معمولاً کمتر به آن توجه میشود.
وقتی میگویی برند اگر انسان بود، چطور حرف میزد، باید یک سؤال دیگر هم اضافه کنی:
این انسان دقیقاً چه نسبتی با مخاطب دارد؟
دوست است؟
راهنماست؟
متخصص است؟
همراه است؟
همکار است؟
مربی است؟
یا یک فروشنده پرحرف است که فقط میخواهد چیزی بفروشد؟
صدای برند فقط از درون خود برند نمیآید؛ از نوع رابطهای که میخواهد با مخاطب بسازد هم بیرون میآید.
اگر یک برند میخواهد جایگاه «راهنمای مطمئن» داشته باشد، احتمالاً نباید مثل رفیقی رفتار کند که به همهچیز شوخی میکند.
اگر میخواهد «همراه روزمره» باشد، احتمالاً نباید آنقدر خشک و از بالا حرف بزند که هر تماس با او شبیه مکاتبه اداری شود.
اگر میخواهد «متخصص قابل اعتماد» باشد، باید بین سادگی و دقت تعادل برقرار کند؛ نه آنقدر تخصصی که مخاطب حذف شود، نه آنقدر سبک که اعتبارش از بین برود.
HBR در مقاله How to Get Empathetic Marketing Right بر این نکته تأکید میکند که همدلی، پایه بازاریابی مؤثر است، اما اگر بد و سطحی اجرا شود، توخالی به نظر میرسد. این برای صدای برند هم مهم است: رابطه مطلوب با مخاطب را نمیشود فقط با چند واژه احساسی جعل کرد؛ باید واقعاً فهمید مخاطب در چه وضعیتی است و برند در آن وضعیت با چه لحنی حق دارد وارد گفتوگو شود. 【turn711607view2†L86-L88】【turn711607view2†L101-L102】
یکی از اشتباهات رایج برندها، مخصوصاً در شبکههای اجتماعی، این است که فکر میکنند صمیمی شدن یعنی رها کردن مرزها.
مثلاً ناگهان برند شروع میکند به استفاده از اصطلاحات خیلی کوچهبازاری، شوخیهای بیربط یا واکنشهایی که شاید برای یک فرد بامزه باشند، اما برای یک کسبوکار اعتمادساز نیستند.
مسئله این نیست که برند حتماً باید رسمی حرف بزند.
مسئله این است که صمیمیت هم باید متناسب با شخصیت و رابطه تعریف شود.
Adweek در یکی از مطالبش درباره توسعه tone of voice تأکید میکند که اگر ندانید دقیقاً برای چه مخاطبی حرف میزنید، صدای برندتان در ذهن مصرفکننده تثبیت نمیشود. در گزارش دیگری درباره brand voice در شبکههای اجتماعی هم به این اشاره میشود که صدا باید چارچوب محتوای اجتماعی را بسازد و بهصورت یکپارچه در پستها و پلتفرمهای مختلف برای مخاطب قابل تشخیص باشد. 【turn932949search0】 【turn932949search2】
به زبان ساده:
صمیمی بودن وقتی جواب میدهد که بدانی با چه کسی حرف میزنی، چقدر نزدیکی مجاز است و برندت کجا باید شوخی را قطع کند.
خیلی از تیمها در جلسات برند مینویسند:
صمیمی، متخصص، الهامبخش، شفاف.
این خوب است، اما اینها هنوز «تعریف اجرایی» نیستند.
برای اینکه این صفات واقعاً به صدای برند تبدیل شوند، باید آنها را به رفتار زبانی ترجمه کرد.
مثلاً اگر میگویی برند «شفاف» است، این یعنی چه؟
یعنی کوتاه مینویسد؟
یا دقیق و بیابهام توضیح میدهد؟
یعنی قول مبهم نمیدهد؟
یعنی قیمت را روشن میگوید؟
یعنی از اصطلاحات پیچیده دوری میکند؟
یعنی اگر اشتباه کند، واضح عذرخواهی میکند؟
اگر میگویی «صمیمی» است، یعنی چه؟
یعنی اسم کوچک مخاطب را به کار میبرد؟
یعنی جملهها کوتاهترند؟
یعنی فعلهای محاورهای دارد؟
یعنی پر از ایموجی است؟
یا صرفاً لحنی گرم و نزدیک دارد، بدون اینکه سبک و بیقاعده شود؟
اگر میگویی «متخصص» است، یعنی چه؟
یعنی دانش عمیق دارد؟
یعنی سادهسازی میکند بدون اینکه سطحی شود؟
یعنی در پاسخها مطمئن است؟
یعنی شواهد و استدلال میآورد؟
برند تا وقتی این ترجمه را انجام نداده، هنوز «صدای برند» ندارد؛ فقط یک فهرست صفت دارد.
یکی از نشانههای بلوغ برند این است که مخاطب وقتی در چند نقطه با آن روبهرو میشود، احساس نمیکند با چند شخصیت متفاوت طرف است.
وبسایت یک لحن دارد.
اینستاگرام یک لحن دیگر.
پیامکها یک لحن دیگر.
تیم فروش یک لحن دیگر.
پشتیبانی هم اصلاً شبیه هیچکدام نیست.
نتیجه این میشود که برند قابل پیشبینی نیست.
و وقتی برند قابل پیشبینی نباشد، رابطه هم سختتر شکل میگیرد.
همانطور که HBR در Companies Have Split Personalities میگوید، وقتی هر بخش و کانال با شخصیت خودش ظاهر شود و بازتاب ثابتی از ارزشهای محوری وجود نداشته باشد، عملاً شرکت چند شخصیت پیدا میکند. 【turn711607view1†L92-L94】
این به این معنی نیست که همهجا باید یک متن یکسان داشته باشیم.
نه.
به این معنی است که در همهجا باید حس کنیم:
همان آدم است؛ فقط در موقعیت متفاوتی حرف میزند.
این فرق مهمی است.
خیلی وقتها کسبوکارها مستقیم میروند سراغ این سؤال:
«برای کپشنها چه لحن و کلماتی استفاده کنیم؟»
اما قبل از آن باید چند سؤال پایهتر روشن شود:
این برند از چه جایگاهی حرف میزند؟
از موضع دانای کل؟
یا همراهی که مسئله را میفهمد؟
میخواهد چه نسبتی با مخاطب داشته باشد؟
فاصله رسمی؟
یا نزدیکی حرفهای؟
در لحظههای حساس چطور رفتار میکند؟
توجیه میکند؟
پنهانکاری میکند؟
یا شفاف و مسئولانه پاسخ میدهد؟
در گفتوگوی فروش چقدر فشار میآورد؟
چقدر توضیح میدهد؟
چقدر به تصمیم مخاطب احترام میگذارد؟
وقتی جواب این سؤالها روشن نباشد، حتی بهترین نویسنده هم نهایتاً یک متن خوب مینویسد؛ نه یک صدای منسجم برای برند.
اگر بخواهی صدای برند را واقعاً طراحی کنی، این تمرین از لیست صفتها مفیدتر است:
فرض کن برندت یک انسان است. حالا دربارهاش این پنج سؤال را جواب بده:
۱. این آدم چه شخصیتی دارد؟
آرام است یا پرانرژی؟
تحلیلی است یا شهودی؟
رسمی است یا خودمانی؟
مطمئن است یا محتاط؟
۲. این آدم در چه موقعیتهایی بیشتر با مخاطب روبهرو میشود؟
لحظه خرید؟
لحظه آموزش؟
لحظه خطا؟
لحظه پشتیبانی؟
لحظه الهامبخشی؟
۳. این آدم چه نسبتی با مخاطب دارد؟
مشاور؟
همراه؟
متخصص؟
همکار؟
دوست حرفهای؟
۴. این آدم چه کارهایی را در حرف زدن انجام نمیدهد؟
تحقیر نمیکند؟
شوخی بیجا نمیکند؟
قول مبهم نمیدهد؟
از اصطلاحات پیچیده استفاده نمیکند؟
دروغِ بیش از حد تبلیغاتی نمیگوید؟
۵. اگر این آدم مجبور شود عذرخواهی کند، بفروشد، آموزش بدهد و استقبال کند، در هرکدام چه تفاوتی در لحنش ایجاد میشود؟
همین تمرین، صدای برند را از سطح «دو سه صفت کلی» به سطح «رفتار ارتباطی» میبرد.
یک آدم واقعی فقط ویژگی ندارد؛ الگو دارد.
رفتارش در موقعیتهای مختلف قابل فهم است.
میشود حدس زد در برابر مسئلهها چطور واکنش نشان میدهد.
تعارفش، توضیح دادنش، عذرخواهیاش، هیجانش و سکوتش معنا دارد.
صدای برند هم باید همینطور باشد.
نه آنقدر مکانیکی که همهجا یک لحن یخزده تکرار شود.
نه آنقدر بیقاعده که هر کانال یک شخصیت تازه بسازد.
اگر بخواهیم پاسخ کوتاهی به سؤال عنوان مقاله بدهیم، شاید این باشد:
اگر برند انسان بود، خوب حرف زدنش از این نمیآمد که فقط «صمیمی» یا «حرفهای» است. خوب حرف زدنش از این میآمد که میدانست کیست، با چه کسی حرف میزند، در چه موقعیتی قرار دارد و چه رابطهای میخواهد بسازد.
و این دقیقاً همان چیزی است که صدای برند را از چند صفت تزئینی جدا میکند.
صدای برند، متننویسی نیست.
ترجمه شخصیت برند به رفتار ارتباطی است.