
فرض کن میخوای یک گوشی جدید بخری.
دو هفته درباره مدلها تحقیق کردی.
مشخصات فنی رو خوندی.
قیمتها رو مقایسه کردی.
و حتی برای خودت یه جدول درست کردی که کدوم گزینه «منطقیتره».
بعد وارد فروشگاه میشی، یکی از گوشیها رو دستت میگیری و با خودت میگی:
«همینه.»
چند دقیقه بعد هم ذهنت شروع میکنه به جمع کردن دلیل:
دوربینش بهتره.
احتمالاً عمر بیشتری داره.
فروش دستدومش راحتتره.
رنگش هم اتفاقاً کاربردیتره!
شاید همه این دلایل درست باشن.
اما سؤال اینه:
آیا این دلایل تصمیم رو ساختن، یا بخشی از اونها بعد از شکل گرفتن ترجیح وارد ماجرا شدن؟
اینجا به یکی از جذابترین بخشهای تصمیمگیری انسانی میرسیم:
احساس فقط مزاحم منطق نیست؛ خودش یکی از ورودیهای اصلی تصمیمه.
و خیلی وقتها بعد از اینکه ترجیحی شکل گرفت، ذهن منطقی ما وارد میشه تا اون انتخاب رو توضیح بده، توجیه کنه و با تصویری که از خودمون داریم هماهنگ نگهش داره.
وقتی میگیم «احساس قبل از منطق رأی میده»، نباید این رو خیلی تحتاللفظی برداشت کنیم.
مغز یه اتاق رأیگیری نداره که اول بخش احساس رأی بده و پنج دقیقه بعد بخش منطق وارد بشه.
پژوهشهای امروزی بیشتر نشون میدن که شناخت و هیجان بهشدت درهمتنیدهان و احساسات میتونن روی توجه، ارزیابی ریسک، ارزشگذاری گزینهها و حتی نوع اطلاعاتی که پردازش میکنیم اثر بذارن.
مرور گسترده جنیفر لرنر و همکارانش بر چند دهه پژوهش درباره هیجان و تصمیمگیری هم نتیجه مشابهی داره: احساسات میتونن بهشکل منظم و قابلپیشبینی بر قضاوت و انتخاب اثر بذارن؛ گاهی این اثر کمککنندهست و گاهی باعث خطا میشه.
پس شاید تعبیر دقیقتر این باشه:
منطق گزینهها رو بررسی میکنه؛ احساس به اونها وزن میده.
فرض کن بین دو ماشین انتخاب میکنی.
یکی مصرف سوخت کمتر، هزینه نگهداری پایینتر و خدمات پس از فروش گستردهتری داره.
دومی از نظر عددی شاید کمی ضعیفتر باشه، ولی وقتی پشت فرمونش میشینی حس بهتری داری.
حالا چه اتفاقی میافته؟
تصمیم فقط بین مجموعهای از ویژگیها نیست.
بخشی از مغزت داره میپرسه:
«من نسبت به این گزینه چه حسی دارم؟»
میشل فام در پژوهشی در Journal of Consumer Research همین موضوع رو بررسی کرده و نشون داده وقتی احساس نسبت به گزینه برای تصمیم مرتبط تلقی بشه، افراد بیشتر از چیزی شبیه سؤال «چه حسی نسبت بهش دارم؟» برای ارزیابی استفاده میکنن.
این الزاماً غیرمنطقی نیست.
گاهی احساس خلاصه حجم بزرگی از تجربه قبلیه.
ممکنه نتونی دقیقاً توضیح بدی چرا به یک فروشنده اعتماد نداری، ولی حالت چهره، نوع پاسخ دادن، تناقض در حرفها یا تجربههای مشابه قبلی در شکل دادن اون حس نقش داشته باشن.
احساس بعضی وقتها اطلاعات فشردهشده است.
مشکل زمانی شروع میشه که نمیدونیم این احساس از کجا اومده.
اینجا ماجرا عجیبتر میشه.
فرض کن امروز خبر خوبی شنیدی و حالت خوبه.
چند دقیقه بعد وارد یک سایت میشی و باید بین دو سرویس انتخاب کنی.
در ظاهر، حال خوبت هیچ ارتباطی با این محصول نداره.
ولی پژوهشها نشون دادهاند که حتی احساسات اتفاقی و نامرتبط هم میتونن روی انتخاب اثر بذارن.
مطالعات منتشرشده در Journal of Consumer Research نشان دادهاند خشم، غم و حالتهای عاطفی مختلف میتونن شیوه مواجهه مصرفکننده با انتخاب رو تغییر بدن؛ حتی وقتی منشأ اون احساس مستقیماً به محصول مربوط نیست.
جالبتر اینکه یک پژوهش دیگه نشون داده حتی حال خوب همیشه باعث تصمیم سریعتر نمیشه.
وقتی انتخاب نیازمند بدهبستان بین ویژگیهای مهم باشه، حال مثبت در بعضی شرایط میتونه باعث بشه فرد تصمیم رو عقب بندازه.
پس جمله سادهای مثل:
«احساس مثبت = خرید بیشتر»
هم زیادی سادهانگارانهست.
نوع احساس، نوع تصمیم و موقعیت با هم مهماند.
این بخش برای بازار ایران مهمه.
یکی از پژوهشهای Journal of Consumer Research در شش مطالعه نشون داد وقتی افراد در وضعیت نااطمینانی قرار میگیرن، وزن بیشتری به اطلاعات عاطفی در قضاوت و تصمیم خودشون میدن؛ از جذابیت تصویر گرفته تا حال روحی و حتی احساس انزجار نامرتبط.
حالا این یافته رو بذار کنار محیطی که مخاطب ایرانی در بسیاری از تصمیمهای اقتصادی تجربه میکنه:
قیمت ماه بعد معلوم نیست.
قدرت خرید ثابتی وجود نداره.
هزینه جایگزینی ممکنه ناگهان تغییر کنه.
دسترسی به بعضی کالاها یا خدمات قابل پیشبینی نیست.
و خود بانک جهانی هم در ارزیابی اخیر اقتصاد ایران از نااطمینانی بسیار بالا، تورم بالا و کاهش درآمد واقعی صحبت میکنه.
در چنین فضایی، تصمیم خرید فقط سؤال «کدوم محصول بهتره؟» نیست.
سؤالهای دیگری هم وارد ذهن میشن:
اگه گرونتر بشه چی؟
اگه بعداً نتونم پیداش کنم چی؟
اگه پولم بیشتر بیارزش بشه چی؟
اگه الان بخرم و هفته بعد ارزون بشه چی؟
یعنی بخشی از ارزشگذاری محصول با ترس، اضطراب، امید و پشیمانی احتمالی ترکیب میشه.
برای همین خیلی از مدلهای رفتار مصرفکننده رو نمیشه بدون توجه به محیط اقتصادی مستقیماً وارد ایران کرد.
گاهی چیزی رو نمیخریم چون دوستش داریم.
میخریم چون نمیخوایم بعداً از نخریدنش پشیمون بشیم.
این تفاوت کوچیکی نیست.
مثلاً:
«اگه الان نخرم و گرون بشه چی؟»
این جمله رو احتمالاً خیلی از ما در بازار ایران شنیدیم یا گفتیم.
در چنین موقعیتی محصول فقط با گزینههای دیگه رقابت نمیکنه.
با یک احساس آینده هم رقابت میکنه:
پشیمانی.
جالب اینکه پژوهشی مقایسهای روی مصرفکنندگان ایران و آلمان به نقش «پشیمانی پیشبینیشده» در تصمیمهای مصرفی پرداخته و نشون داده این احساس میتونه قبل از تصمیم روی ارزیابی خرید اثر بذاره و رفتارهای لذتمحور و فایدهمحور رو به شکل متفاوتی تحت تأثیر قرار بده.
پس حتی احساساتی که هنوز تجربه نکردیم هم ممکنه وزن گزینههای امروز رو تغییر بدن.
این مسئله فقط نتیجه آزمایشهایی در آمریکا یا اروپا نیست.
مطالعهای که مشخصاً در بازار گوشی هوشمند ایران انجام شده، نقش احساسات مثبت و منفی رو در فرایند تصمیمگیری مصرفکننده بررسی کرده.
یکی از نکات جالب این پژوهش اینه که احساس منفی الزاماً فقط مانع تصمیم نیست؛ میتونه در بعضی شرایط بخشی از فرایندی باشه که فرد رو به سمت پردازش، ارزیابی و نهایتاً تصمیم حرکت میده.
این برای مارکتینگ یه نکته مهم داره:
همیشه قرار نیست مخاطب رو «شاد» کنیم.
گاهی:
نگرانی،
ترس از اشتباه،
احساس از دست دادن،
پشیمانی احتمالی،
یا حتی نارضایتی از وضع موجود
میتونن محرک حرکت باشن.
مسئله اینه که برند با این احساس چه کار میکنه.
کمک میکنه مخاطب تصمیم بهتری بگیره یا صرفاً از اضطرابش برای فروش استفاده میکنه؟
این دو تا خیلی با هم فرق دارن.
اینجا میرسیم به نیمه دوم ماجرا.
فرض کن یه لپتاپ گرون خریدی.
فرداش یه بررسی میبینی که میگه مدل رقیب با قیمت کمتر، عملکرد بهتری داره.
یه تضاد ایجاد میشه:
«من آدمی هستم که منطقی خرید میکنم.»
ولی:
«شاید انتخاب بهتری هم وجود داشته.»
این تضاد خوشایند نیست.
اینجاست که مفهوم معروف ناسازگاری شناختی وارد میشه.
لئون فستینگر این نظریه رو در دهه ۱۹۵۰ مطرح کرد: وقتی باور، رفتار یا تصمیم ما با اطلاعات دیگه در تضاد قرار میگیره، نوعی ناراحتی روانی ایجاد میشه و ما انگیزه پیدا میکنیم اون ناسازگاری رو کم کنیم.
چطور؟
گاهی رفتارمون رو تغییر میدیم.
اما همیشه نه.
خیلی وقتها توضیحمون رو تغییر میدیم.
فرض کن بین A و B مردد بودی و در نهایت A رو خریدی.
قبل از خرید:
A یه سری مزیت داشت.
B هم یه سری مزیت.
بعد از خرید ممکنه اتفاق جالبی بیفته.
مزایای A کمی مهمتر به نظر بیان.
مشکلاتش کمتر جدی به نظر برسن.
و ویژگیهای B که قبلاً برات جذاب بودن، ناگهان کماهمیت بشن.
چرا؟
چون پذیرفتن اینکه شاید انتخابمون اشتباه بوده، هزینه روانی داره.
یکی از راههای کاهش ناسازگاری اینه که:
انتخاب انجامشده رو ارزشمندتر و گزینه ردشده رو کمارزشتر ببینیم.
تحقیقات مربوط به ناسازگاری پس از انتخاب دقیقاً همین سازوکار رو بررسی کردهاند.
Psychology Today هم در توضیح این پدیده اشاره میکنه که افراد برای کاهش تنش ناشی از تضاد، ممکنه باورهاشون رو تغییر بدن، اطلاعات ناسازگار رو کنار بذارن یا رفتار خودشون رو توجیه کنن.
یعنی منطق گاهی قاضی بیطرف تصمیم نیست.
گاهی وکیل مدافع انتخابیه که قبلاً انجام دادیم.
به رفتار آدمها بعد از خرید بعضی محصولات نگاه کن.
کسی ۱۰۰ میلیون تومان برای یک محصول هزینه کرده.
بعد ساعتها در اینترنت دنبال بررسیهایی میگرده که انتخابش رو تأیید میکنن.
ویدئوهایی رو میبینه که میگن محصولش بهتره.
در بحثها از برند دفاع میکنه.
اشکالات محصول رو کوچک میشمره.
آیا همه این رفتارها صرفاً نتیجه کیفیت محصوله؟
نه لزوماً.
بخشی از آن میتونه تلاش برای حفظ هماهنگی درونی باشه.
هرچه تصمیم:
گرانتر،
شخصیتر،
برگشتناپذیرتر،
یا هویتیتر باشه،
پذیرفتن اینکه «شاید انتخاب خوبی نکردم» سختتر میشه.
برای همین خریدهایی مثل:
خودرو،
موبایل گران،
مهاجرت،
دانشگاه،
سرمایهگذاری،
و حتی انتخاب شغل
میتونن زمینه مناسبی برای ناسازگاری بعد از تصمیم ایجاد کنن.
خیلی از تیمهای بازاریابی بعد از خرید تقریباً مشتری رو رها میکنن.
ماموریت انجام شده.
تبدیل اتفاق افتاده.
فروش ثبت شده.
ولی از نظر روانشناسی مشتری، شاید دقیقاً همینجا یکی از حساسترین بخشهای سفر شروع بشه.
مشتری میپرسه:
انتخاب خوبی کردم؟
زیاد پول ندادم؟
بقیه چی خریدن؟
محصول رقیب بهتر نبود؟
اگر در همین نقطه برند بتونه:
آموزش درست بده،
ارزش محصول رو یادآوری کنه،
شروع استفاده رو راحت کنه،
درباره انتظارات شفاف باشه،
و موفقیتهای اولیه برای مشتری بسازه،
میتونه بخشی از اضطراب بعد از خرید رو کم کنه.
نه با فریب.
بلکه با کمک به مشتری برای اینکه ارزش واقعی انتخابش رو تجربه کنه.
وقتی بفهمیم احساس روی تصمیم اثر داره، خیلی راحت میشه به این نتیجه رسید:
«پس منطق مهم نیست؛ فقط احساس بساز.»
این نتیجه هم غلطه.
پژوهشی در Journal of Consumer Research نشون داده حتی در تصمیمهایی که افراد با دقت زیادی اطلاعات رو پردازش میکردن، احساس همچنان روی انتخاب اثر داشت؛ اما در عین حال پردازش منطقی هم حضور داشت. حتی در برخی خریدهای مهم، انتخابهایی که مؤلفه عاطفی داشتند با رضایت بلندمدت بیشتری همراه بودند.
پس ما با مسابقه:
احساس در برابر منطق
طرف نیستیم.
سؤال بهتر اینه:
احساس و منطق چطور با هم ارزش گزینه رو میسازن؟
حتی یک پژوهش دیگر در JCR نشان داده روش تصمیمگیری میتونه ترجیح رو تغییر بده: وقتی افراد مستقیماً بین کالاها انتخاب میکنند، کالاهای لذتبخشتر وزن بیشتری میگیرند، اما هنگام تعیین «مبلغی که حاضرند بپردازند» پردازش سنجیدهتر میتونه کالاهای کاربردیتر رو برجسته کنه.
یعنی حتی سؤال ما از مخاطب میتونه مشخص کنه احساس یا تحلیل چه سهمی در پاسخ پیدا کنه.
اینجا شاید به یه فرمول کاربردی برسیم.
برند فقط نباید کاری کنه که مخاطب بگه:
«این رو میخوام.»
باید کمک کنه بتونه به خودش و دیگران هم بگه:
«این رو به این دلیل انتخاب کردم.»
برای همین بسیاری از خریدهای قوی دو لایه دارن.
یک لایه عاطفی:
این محصول حس امنیت میده.
باعث میشه بهتر دیده بشم.
حس حرفهای بودن میده.
هیجانانگیزه.
آرامش میده.
و یک لایه قابل توضیح:
کیفیت بهتر.
ضمانت.
قیمت مناسب.
ویژگی مشخص.
خدمات پس از فروش.
بازده اقتصادی.
اولی میتونه انتخاب رو جذاب کنه.
دومی کمک میکنه انتخاب قابل دفاع بشه.
وقتی قدرت خرید تحت فشار باشه، خرید اشتباه هزینه بیشتری داره.
برای همین ممکنه فکر کنیم مصرفکننده ایرانی صرفاً «منطقیتر» میشه.
تا حدی ممکنه بررسی قیمت و فایده واقعاً بیشتر بشه.
اما از طرف دیگه، نااطمینانی میتونه وزن احساسات رو هم بالا ببره. پژوهش JCR درباره نااطمینانی دقیقاً همین افزایش اتکا به ورودیهای عاطفی رو گزارش کرده.
یعنی مشتری ممکنه همزمان:
بیشتر حساب کنه،
بیشتر مقایسه کنه،
و بیشتر هم نگران باشه.
پس مارکتر ایرانی نمیتونه فقط با دوگانه ساده «احساسی یا منطقی» کار کنه.
مثلاً برای فروش یک کالای گرانقیمت، شاید لازم باشه همزمان:
احساس اطمینان بسازی،
ریسک رو کاهش بدی،
عدد و مدرک ارائه کنی،
و به مشتری کمک کنی بعد از خرید هم احساس نکنه اشتباه کرده.
برای یکی از محصولاتت دو سؤال رو جدا جواب بده.
مخاطب باید چه حسی پیدا کنه تا بخواد این محصول رو انتخاب کنه؟
امنیت؟
هیجان؟
تعلق؟
آرامش؟
اعتماد؟
ترس از دست دادن؟
حس پیشرفت؟
بعد از اینکه تصمیم گرفت، چه دلایلی داره که انتخابش رو برای خودش منطقی بدونه؟
قیمت؟
کیفیت؟
گارانتی؟
بازگشت سرمایه؟
تجربه دیگران؟
ویژگی محصول؟
اگر فقط سؤال اول رو جواب داده باشی، ممکنه هیجان بسازی ولی اعتماد کافی برای خرید نداشته باشی.
اگر فقط سؤال دوم رو جواب داده باشی، شاید محصولت کاملاً منطقی باشه ولی کسی واقعاً نخوادش.
دوست داریم داستان تصمیمهامون مرتب باشه.
اطلاعات جمع کردم.
گزینهها رو بررسی کردم.
بهترین گزینه رو پیدا کردم.
تصمیم گرفتم.
ولی واقعیت اغلب شلوغتره.
احساسات بعضی گزینهها رو برجسته میکنن.
نااطمینانی وزن بعضی احساسات رو بیشتر میکنه.
پشیمانی آینده روی انتخاب امروز اثر میذاره.
و بعد از تصمیم هم ذهن تلاش میکنه انتخاب انجامشده رو با باورها و تصویری که از خودمون داریم هماهنگ نگه داره.
پس شاید عنوان این مقاله رو بشه کمی دقیقتر اینطور ترجمه کرد:
احساس همیشه قبل از منطق تصمیم نمیگیرد؛ اما خیلی وقتها قبل از اینکه منطق شروع به توضیح دادن کند، زمین بازی را تغییر داده است.
منطق مهمه.
اطلاعات مهمه.
مقایسه مهمه.
اما آدمها فقط ماشین پردازش اطلاعات نیستن.
ما احساس میکنیم، انتخاب میکنیم، شک میکنیم و بعد برای انتخابهامون داستان میسازیم.
و برای مارکتری که میخواد رفتار انسان رو بفهمه، احتمالاً خودِ همین داستان بهاندازه محصول اهمیت داره.