
شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام به زیرساختهایی ذهنی و عاطفی بدل شده که همزمان دو فرایند متضاد را پیش میبرد. از یک سو، این شبکهها همه را به الگویی مشترک از دیدن، نشان دادن، سنجیدن و اندیشیدن عادت میدهد و از سوی دیگر، هر فرد و گروه را در جهانی تفسیری و متفاوت قرار میدهد که در آن افراد میخواهند متفاوت باشند، اما متفاوت بودن خود به ترندی قالببندیشده تبدیل میشود.
از تقسیم کار تا قبیلههای الگوریتمی
در تحلیل کلاسیک جامعهشناسی، تقسیم کار فقط اقتصادی نیست و معرفتی و هویتی نیز هست. دورکیم نشان داد هرچه تقسیم کار پیچیدهتر میشود، وجدان جمعی ساده ضعیفتر و فردیتها متمایزتر میشوند. مارکس بر بیگانگی و جزئی شدن انسان تأکید کرد. زیمل و بوردیو نشان دادند تخصص، عادات و سبکهای فکری گروهی میسازد. بنابراین وقتی دو انسان شبیه به هم باشند اما نوع فکر، سطح تحلیل و مواجههشان با مسئله متفاوت باشد، امری غیرمنتظره نیست؛ چراکه آنها در دو جهان اجتماعی-شناختی متفاوت زندگی میکنند. شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام این تقسیم کار را به تقسیم کار هویتی، عاطفی و توجهی تبدیل میکند. در سطح فرم، بهشدت همگونکننده است: گرید، استوری، ریلز، فیلتر، کپشن کوتاه، هشتگ و لحن خاص. حتی اعتراض و تفاوت نیز قالب میگیرد. اما در سطح محتوا و هویت، تمایز را تشویق میکند که در آن هرکس محتوای خود را اعم از عرفان، فمینیسم، طنز سیاه، تحلیل سیاسی، سلامت روان، توطئهباوری، سبک زندگی و ... میسازد.
سه سازوکار اصلی این وضعیت را تقویت میکنند. 1) الگوریتم که محتوای هیجانی، قطبی، سریعفهم و ترندشده را پاداش میدهد. 2) فروپاشی زمینه که مخاطب مشخص را از میان برمیدارد و فرد را به ساختن نسخهای عامپسند و بیخطر وامیدارد. 3) اقتصاد توجه که دیده شدن را به لایک، ویو و فالوور و نه به شناخته شدن عمیق گره میزند. نتیجه این روند، شکلگیری «قبیلههای الگوریتمی» است که در آن گروههایی که در ظاهر در یک پلتفرم مشترکاند، اما در عمل جهانهای تفسیری جداگانهای دارند، ایجاد میشود. در این راستا، هنگامی که هر قبیله شواهد، زبان، معیار حقیقت و حتی معنای کلمات خود را دارد، اجماع و توافق عمومی دشوار میشود. افراد کمتر به گفتوگوی عمیق تن میدهند، زیرا از پیش گمان میکنند طرف مقابل «نمیفهمد» یا «قصد فهمیدن ندارد». اگر گفتوگویی نیز آغاز شود، بهسرعت به دعوا، تحقیر و مجادله تبدیل میشود. گفتوگو پاداش نمیگیرد، طرف مقابل از پیش دشمن معرفتی فرض میشود، اعتماد به نهادهای معرفتی، علم، رسانه، دانشگاه، فرو میریزد و هویت فرد به موضع او گره میخورد. پس تغییر نظر به فروپاشی خود تعبیر معنا مییابد.
نابرابری معرفتی و سه مسیر نسبیگرایی
یکی از ریشههای اصلی بحران معرفتی امروز، صرفاً اختلاف نگاه به مسائل نیست و شامل نابرابری در دسترسی به اطلاعات و ابزارهای تحلیل نیز میشود. فردی که به دنبال معرفت حقیقی است، اگر به دادههای ناقص، منابع جهتدار، تاریخ تحریفشده، آمار دستکاریشده یا تحلیلهای نیمهکاره دسترسی داشته باشد، حتی با نیت صادقانه نیز نمیتواند به قضاوت درست برسد. همچنین برخی نابرابریهای ساختاری نیز بر اشتباه معرفتی اثر میگذار. هنگامی که دسترسی به اطلاعات، آموزش، زمان، سرمایه، زبان، اینترنت آزاد و شبکههای معتبر بهطور نظاممند میان گروهها توزیع نابرابر شده باشد، جستوجوگر حقیقت نیز در عمل خلع سلاح میشود. این همان چیزی است که فیلسوفانی چون میراندا فریکر آن را بیعدالتی معرفتی مینامند که شامل سلب توانایی شنیدن، فهمیدن و باور شدن از گروههای خاص میشود. دو شکل مهم این بیعدالتی، بیعدالتی شهادتی است (که در آن صدای فرد یا گروهی به دلیل پیشداوری کمتر باور میشود، حتی اگر شواهدش معتبر باشد) و بیعدالتی تفسیری، (که در آن ابزارهای مفهومی و زبانی برای فهم تجربه یک گروه در جامعه وجود ندارد یا نادیده گرفته شده است و آن گروه نمیتواند تجربهاش را حتی برای خودش روشن و بیان کند). به اینها باید ساختار خود پلتفرم را افزود که در آن الگوریتم اطلاعات را نه بر اساس صدق، بلکه بر اساس تعامل توزیع میکند. بنابراین، محتوای هیجانی، ساده، قطبی و ترندشده بیشتر دیده میشود و محتوای عمیق، پیچیده، مستند و کند، کمتر.
در چنین وضعیتی، فرد آگاه معمولاً یکی از سه مسیر را طی میکند. در نسبیگرایی بدبینانه، هیچ حقیقتی وجود ندارد یا اگر هست، دستنیافتنی است؛ پس معرفت صرفاً پوششی برای قدرت تلقی میشود و هر قبیله حقیقت خود را میسازد. پیامد روانی و اجتماعی این نگاه، بدگمانی رادیکال است که هر ادعای معرفتی توطئه یا منفعت پنهان فرض میشود. علاوه بر این، پوچگرایی عملی نیز ایجاد میشود، زیرا رد معتقد است که هیچ داوری ممکن نیست و تلاش برای فهم و اصلاح بیمعنا است که در نهایت خشونت نمادین، بهدلیل نقش تعیینکننده قدرت در پیروزی هر نگاه، ایجاد میشود.
مسییر دوم، نسبیگرایی تسلیمگرایانه است که در آن، فرد به وجود حقیقت باور دارد اما تسلیم میشود و عنوان میکند که «همه نظرها را باید محترم شمرد»، «نمیشود قضاوت کرد»، «بیطرف باشیم بهتر است». این نگاه در ظاهر مداراگراست، اما در عمل به فرار از مسئولیت معرفتی میانجامد و فرد را در فلج تحلیلی فرو میبرد و در نهایت بهطور ناخواسته به نفع وضع موجود تمام میشود؛ زیرا بیطرفی مطلق اجازه نمیدهد در برابر اشتباه و بیعدالتی موضع گرفته شود. این نگاه، برخلاف ظاهرش، نه اخلاقی است و نه معرفتی؛ بلکه نوعی بیمسئولیتی نقابدار است.
مسیر سوم، کثرتگرایی انتقادی است که هم خطر بدبینی را رد میکند و هم خطر تسلیمگرایی. فرض اصلیاش آن است که حقیقت هست، اما ما هیچگاه به آن دسترسی کامل و مطلق نداریم؛ پس باید با فروتنی معرفتی جستوجو کرد، نه با جزمگرایی. در این راستا، روش (شفافیت، آزمونپذیری، نقدپذیری، اصلاحپذیری) مهمتر از نتیجه است. گفتوگو نه برای اثبات خود، بلکه برای نزدیک شدن به فهم بهتر انجام میشود. کثرت آرا یک ثروت است، نه یک فاجعه. کثرتگرایی انتقادی میپذیرد که ما در جهانهای تفسیری متفاوت زندگی میکنیم، اما انکار میکند که این جهانها کاملاً بسته و نافذناپذیر باشند.
مجادله مغالطهآمیز
در فضای قبیلهای، افراد و حتی کارشناسان یک حوزه برای اثبات نگاه خود، تحلیلهای علّی متناسب با نظرشان ارائه میدهند. این از نظر روانشناختی طبیعی است که در آن انسان موجودی است که برای توجیه باورهایش استدلال میکند، نه فقط برای کشف حقیقت. اما تبیین علّی معقول با مغالطه فرق دارد. گلچین کردن شواهد، نادیده گرفتن علتهای رقیب و حمله به شخص مغالطهاند. اینکه تبیینی برای یک قبیله قانعکننده باشد، آن را معرفتاً موجه نمیکند و هنگامی که دسترسی به اطلاعات نابرابر باشد، حتی فرد صادق نیز ممکن است ناخواسته بهدلیل فقر معرفتی ساختاری به مغالطه بیفتد.
بنابراین، باید توجه داشت که اینستاگرام علت یگانه قبیلهای شدن، تعصب گروهی، مغالطه و نسبیگرایی نیست. رسانههای جمعی، احزاب، ایدئولوژیها و... نیز چنین کارهایی میکردند. بنابراین، اینستاگرام شتابدهنده و مقیاسپذیرکننده است. همچنین قبیلهای شدن به معنای ناتوانی مطلق در فهم دیگری نیست. انسانها همچنان زبان مشترک، تجربه زیسته مشترک و توانایی همدلی دارند. مشکل اصلی آن است که انگیزه و اعتماد به فهم دیگری از میان میرود و شرایط ساختاری اجازه نمیدهد این انگیزه بازسازی شود. شبکههای اجتماعی همزمان مخاطبان خود را تودهای و قبیلهای میکند، جهانهای تفسیری را متمایز میسازد، اجماع و گفتوگوی عمیق را دشوار میکند و زمینه نسبیگرایی و مجادله مغالطهآمیز را گسترش میدهد. اما این وضعیت اجتنابناپذیر نیست و همه تبیینها همارز نیستند. راه برونرفت، بازگشت به یک حقیقت واحد نیست؛ بلکه بازسازی فضیلتهای معرفتی مشترک (فروتنی، گفتوگو، نقدپذیری، عدالت معرفتی و تفکیک کثرتگرایی از نسبیگرایی) و کاهش نابرابریهای ساختاری در دسترسی به اطلاعات است.