
در ادبیات سیاستگذاری، شکست سیاست معمولاً از سه منشأ اصلی ناشی میشود: ضعف در تعریف مسئله، ناکامی در روایتسازی و ناتوانی در اجرا. تشخیص اینکه کدام یک از این عوامل نقش غالب را در شکست ایفا کرده است، دشوار است؛ زیرا اغلب این سه عامل در هم تنیدهاند و شکست در یکی، بهطور همزمان با دیگری رخ میدهد. در یادداشتهای پیشین، بر اهمیت تعریف دقیق مسئله و نیز برخی ابعاد شکست در اجرا تأکید شد. در این یادداشت اما تمرکز بر شکست روایتهای سیاستی قرار گرفتهاست.
روایت بهمثابه ابزاری سیاستی پیشینی و پسینی
روایت در سیاستگذاری چه جایگاهی دارد و تا چه حد در ایران بهعنوان یک ابزار رایج و مؤثر به کار گرفته میشود؟ پاسخ به این پرسشها ضرورت پرداختن به موضوع روایت را روشنتر میسازد. فلسفه وجودی روایتها، همراهسازی ذینفعان و مخاطبان با یک سیاست است. روایتهای پیشینی تلاش دارند افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند و مسیر اجرای سیاست را هموار سازند. در مقابل، روایتهای پسینی کارکردی درمانگر دارند. بر این اساس، آنها میکوشند آثار منفی یا تنشهای ناشی از یک سیاست یا پدیده اجتماعی را کاهش دهند و نوعی التیام جمعی ایجاد کنند. از این منظر، اهمیت روایت در سیاستگذاری نهتنها قابل توضیح بلکه بدیهی است.
با این حال، روایتسازی در ایران چه وضعیتی دارد؟ باید توجه داشت که جمهوری اسلامی ایران بر پایه یک آرمان متعالی شکل گرفته است. در نظامهای ارزشمحور، روایتها یکی از ابزارهای اصلی و پرکاربرد در حوزههای مختلف سیاستی محسوب میشوند. روایتهای درست و همسو با ارزشها، ضامن پایداری و بقای چنین نظامهایی هستند. این پیشینه تاریخی و فرهنگی سبب شده است که روایت بهعنوان عنصری جداییناپذیر در سیاستهای کشور جای گیرد. به بیان دیگر، به دلیل این زمینه تاریخی و فرهنگ سیاسی جامعه، روایتها همواره بهعنوان پیوستهای همراه سیاستهای دولتهای مختلف عمل کردهاند و بخش مهمی از سازوکار سیاستگذاری در ایران را تشکیل دادهاند. در شرایط کنونی، تجربههای سیاستی نشان میدهد که روایتها در بسیاری از موارد با شکست مواجه میشوند. این ناکامی به آن معناست که سیاستها به دلیل ناتوانی در اقناع جامعه یا اساساً اجرا نمیشوند، یا در صورت اجرا، بهطور ناقص و غیرکامل پیش میروند. به بیان دیگر، شکست در روایتسازی نهایتاً به شکست در اجرای سیاست منجر میشود.
چهار علت مهم در بیاعتباری روایتهای رسمی در کشور
با این تفاسیر، سوال اصلی این جاست که علت چنین وضعیتی چیست؟ چرا شکست روایتها به امری رایج در کشور تبدیل شده است؟ برخی از این علل را می توان به شرح زیر دانست:
۱) یکی از مهمترین دلایل را میتوان در روایتهایی جستوجو کرد که طی دهه اخیر با انگیزه رقابتهای سیاسی شکل گرفتهاند. بسیاری از این روایتها نه تنها به نقد گروههای مخالف سیاسی محدود نشدند، بلکه به کاهش اعتماد عمومی نسبت به کل حاکمیت، ورای گروههای سیاسی، انجامیدند. افشاگریهای مکرر و روایتهای مبتنی بر رقابت جناحی، اعتماد جامعه را از سطح یک دولت یا جریان خاص فراتر برده و به کل نظام سیاسی تسری دادهاند.
۲) عامل دیگر، ظهور روایتهای متناقض و گاه متضاد است که هم در سطح رسمی و هم غیررسمی توسط سیاستمداران و چهرههای شناختهشده سیاسی ارائه شدهاند. این وضعیت، در کنار روایتهای رسمی نادرست، موجب کاهش اعتبار روایتهای حکومتی و تضعیف جایگاه روایت بهعنوان ابزاری برای تبیین سیاستها شده است. رشد شبکههای ارتباطی و فضای مجازی، همراه با عوامل روانشناختی و اجتماعی، بهعنوان شتابدهندههایی عمل کردهاند که انتشار و تکثیر روایتهای متنوع را تسریع کردهاند. در چنین فضایی، جامعه با انبوهی از روایتهای پراکنده و گاه بیپایه مواجه است و همین امر به بیاعتمادی عمومی نسبت به روایتها و بیاعتباری این ابزار سیاستگذاری منجر شده است. در نتیجه، بسیاری از افراد نیز برای عقب نماندن از جریان عمومی، به تولید روایتهایی دست میزنند که اغلب فاقد مبنا و انسجام هستند.
۳) در کنار این عوامل، ضعف رسانهها و بهویژه رسانه ملی در روایتسازی نیز نقش مهمی در تضعیف این ابزار ایفا کرده است. روایتسازی نیازمند واقعگرایی و اتصال میان شرایط و حقیقت موجود با اهداف مورد نظر است. اما روایتهای رسمی غالباً از واقعیتهای اجتماعی و زمینههای عینی فاصله دارند و صرفاً بر اهداف آرمانی تمرکز میکنند. این نوع روایتگری که در خلأ و بهصورت آرمانی ارائه میشود، نه تنها توان اقناع جامعه را ندارد، بلکه موجب فاصله گرفتن مخاطبان از روایتهای رسمی و کاهش کارآمدی آنها در عرصه سیاستگذاری میشود.
4) در ایران، یکی از چالشهای مهم در عرصه سیاستگذاری آن است که روایتها بهاشتباه بهعنوان پیوست سیاستها تلقی شدهاند. تغییر دولتها و در پی آن تغییر سیاستها، سبب تولید روایتهای متعدد و متنوع برای هر سیاست شده و این روند به نوعی «روایتزدگی» در ساختار حکمرانی و جامعه انجامیده است که این امر پیامدهای منفی قابل توجهی بر جای گذاشته است.
بهطور کلی، این چهار عامل، که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، در کنار عواملی چون شکستهای مکرر سیاستها، ناکارآمدی بخش عمومی و افزایش آگاهی جامعه نسبت به پیامدهای سیاستها، موجب شدهاند که حتی روایتهای صحیح و مستند رسمی نیز از سوی جامعه پذیرفته نشوند. نمونه بارز این وضعیت در مسئله کمآبی کشور مشاهده میشود. بر این اساس، هرچند بخشی از بحران آب ناشی از تغییرات اقلیمی است، اما به دلیل خطاهای روایتی و تمرکز بیش از حد روایتهای رسمی بر عوامل بیرونی، همراه با تلاش برای سلب مسئولیت از ساختار حکمرانی در مدیریت منابع آبی، جامعه دیگر تغییر اقلیم را بهعنوان یکی از عوامل کمآبی باور ندارد.
دولت چهاردهم چه کند؟
بر این اساس، روایتها نباید صرفاً ابزارهایی بالقوه برای پیشبرد سیاستها تلقی شوند، بلکه باید بهعنوان شمشیری دو لبه فهم شوند؛ چرا که کوچکترین خطا در استفاده از آنها میتواند به تشدید بحرانها و ناکارآمدی سیاستی منجر شود. در شرایط کنونی که دولت چهاردهم در نقطه تلاقی بحرانهای گوناگون قرار دارد، راهکار اصلی در تحدید روایتها به تعداد محدودی روایت هدفمند و دقیق است. این روایتها باید بهصورت مستقیم و ترجیحاً توسط عالیترین مقام دولت ارائه شوند تا از بروز روایتهای متناقض جلوگیری شود. نکته حائز اهمیت آن است که دیگر سخنگوی دولت نیز از اعتبار در روایتگری برخوردار نیست. در چنین چارچوبی، پرهیز از روایتسازی پراکنده و تمرکز بر روایتهای محدود و معتبر، میتواند از تشدید روند بیاعتمادی عمومی بکاهد و شانس موفقیت سیاستها را افزایش دهد.