
یکی از علل اصلی شکست سیاستها، شیوههای نادرست در اجرای آنها است. ابزارهای متعددی برای اجراسازی سیاستها وجود دارد که هر یک کارکردی متفاوت دارند. برخی از این ابزارها بهمنزله سازوکارهایی برای مهیا ساختن شرایط محیطی جهت اجرای سیاست محسوب میشوند؛ برخی دیگر مستقیماً در فرایند اجرا نقش ایفا میکنند؛ و دستهای نیز پس از اجرا، با هدف رفع موانع و تضمین صحت عملکرد سیاست به کار گرفته میشوند. اهمیت این ابزارها بهگونهای است که هرگونه خطا در انتخاب یا شیوه استفاده از آنها میتواند به شکست سیاستی و بروز پیامدهای معکوس منجر شود. بر همین اساس، یک ساختار کارآمد نه تنها باید بر مرحله سیاستگذاری تمرکز داشته باشد، بلکه باید به کیفیت اجرا نیز توجه کند. پرسش اساسی آن است که چه عواملی موجب ناکارآمدی ابزارها میشوند. در برخی موارد، ابزارهای انتخابشده با مبانی نظری سیاست اتخاذی همخوانی ندارند؛ نمونه بارز آن استفاده از ابزارهای سلبی در سیاستهای اجتماعی یا فرهنگی است. در موارد دیگر، ابزارها در جایگاه نامناسبی به کار گرفته میشوند. برای مثال، ابزار رسانهای و اقناع مخاطبان که بهعنوان ابزاری نرم برای آمادهسازی ذهنی جامعه پیش از اجرای سیاست طراحی شده است، اگر پس از اجرا مورد استفاده قرار گیرد، تا حد زیادی ناکارآمد خواهد بود و حتی میتواند پیامدهای منفی به همراه داشته باشد. افزون بر این، زمان استفاده از هر ابزار، مدتزمان بهکارگیری آن و نیز صلاحیت نهادی یا فردی مجریان، از جمله عوامل تعیینکننده در موفقیت یا شکست سیاستها به شمار میروند. بر این اساس، در این نوشتار، سعی شده است که به یکی از ابزار منسوخ در سیاستگذاری کشور و دو روش اجراسازی آن، اشاره شود.
عادیسازی سیاستی و فرسایش اعتماد اجتماعی
یکی از ابزارهای رایج در فرایند اجراسازی سیاستها، بهرهگیری از تکنیکهای عادیسازی است. این ابزار که در زمره ابزارهای پیش از اجرای سیاست قرار میگیرد، معمولاً با دو هدف به کار گرفته میشود: نخست، آمادهسازی ذهنیت عمومی جامعه برای پذیرش سیاست؛ دوم، ارزیابی واکنشهای گروههای مختلف اجتماعی نسبت به اجرای آن. ۱) یکی از شیوههای متداول در این زمینه، طرح اظهارنظرهای متناقض از سوی سیاستمداران درباره یک سیاست خاص است؛ تجربهای که جامعه بارها با آن مواجه بوده است. برای نمونه، در موضوع افزایش قیمت بنزین، همزمان یک نماینده مجلس از سهنرخی شدن بنزین سخن گفت، در حالی که وزیر نفت اعلام کرد هیچ تصمیمی برای افزایش قیمت وجود ندارد. این تضاد در گفتار، در واقع بخشی از فرایند نرمالسازی سیاست به شمار میرود.
۲) روش دیگر، شایعهپراکنی پیرامون تصویب یا اجرای یک سیاست و انتشار اظهارنظرهای غیررسمی درباره آن است. در این حالت، برخلاف نمونه پیشین، سیاستمداران یا نهادهای رسمی مستقیماً موضعگیری نمیکنند، بلکه شایعات بهطور غیررسمی در جامعه شکل میگیرد تا واکنش و نگرش ذینفعان مختلف نسبت به سیاست مورد نظر سنجیده شود.
بیتردید، بهرهگیری از این دو شیوه در استفاده از ابزارهای آمادهسازی سیاستی، همواره کارآمد و پاسخگو نیست. بهویژه، تکرار و استمرار در بهکارگیری این ابزارها میتواند پیامدهای منفی قابل توجهی مانند کاهش اعتماد عمومی نسبت به سیاستها و نهاد دولت را بههمراه داشته باشد. افزون بر آن، استفاده مکرر از این روشها ممکن است به شکلگیری نوعی «سرشدگی اجتماعی» در قبال سیاستهای دولتی بینجامد. در چنین وضعیتی، برخلاف انتظار سیاستگذار مبنی بر شکلدهی به ذهنیت اجتماعی یا دریافت بازخورد از ذینفعان پیش از اجرای سیاست، جامعه با نوعی بیاعتمادی و بیتفاوتی نسبت به اقدامات دولت مواجه میشود که در پی آن، واکنشی نسبت به ابزارهای آمادهسازی نشان نمیدهد. در این شرایط، تنها پس از اجرای سیاست، واکنشهای واقعی و نهفته بروز مییابند. این امر موجب میشود ابزارهای مورد استفاده فاقد کارایی لازم باشند، چرا که هیچ بازخوردی از سوی جامعه دریافت نمیشود و در نتیجه، امکان پیشبینیپذیری اجتماعی از میان میرود. بنابراین، استفاده بیش از حد از این ابزارها، ظرفیت دولت در پیشبینی واکنشهای اجتماعی را بهشدت محدود میسازد. علاوه بر اهمیت تعداد دفعات استفاده، زمینه و شرایط اجرای این روشها نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است. در شرایطی که رابطه میان جامعه و دولت دچار کدورت، اصطکاک یا تنش شده باشد، بهرهگیری از این ابزارها میتواند دولت را در معرض دام بیاعتمادی اجتماعی قرار دهد، وضعیتی که خود به تشدید مسائل و بحرانهای موجود منجر میشود.
همچنین باید توجه داشت که این ابزارها قابلیت اجرا در تمامی موضوعات سیاستی را ندارند. بهویژه، در مواردی که موضوعات سیاستی از منظر جامعه حساس، حیاتی یا حیثیتی تلقی میشوند، آزمون و خطا یا طرح دیدگاههای متناقض پیرامون آنها، نهتنها موجب خدشهدار شدن روح جمعی جامعه میشود، بلکه در ذهنیت مشترک اجتماعی، نوعی احساس سوءاستفاده و بازی با خطوط قرمز شکل میگیرد که اعتماد عمومی را بیش از پیش تضعیف میکند.