
دکتر پزشکیان، پیش از آنکه به ریاستجمهوری برسند، در مقام نمایندۀ مجلس بهعنوان چهرهای دغدغهمند و اخلاقمحور شناخته میشدند و سیاستورزیشان متأثر از حساسیت نسبت به رنج مردم، عدالت اجتماعی و ضرورت پرهیز از فشارهای ساختاری بر اقشار ضعیف بود. اما با ورود به دولت و در مواجهه با محیط کارشناسیای که منطق آن بر کارآمدی فنی، مصلحتسنجی ساختاری و اقتضائات نهادی استوار است، بخشی از آن روحیۀ اخلاقی ناگزیر به عقبنشینی شد. اکنون، هرچند هنوز کورسویی از آن منش اخلاقگرایانه در رفتار و گفتار او باقی است، اما این منش در معرض فرسایش مستمر قرار دارد. این وضعیت، ما را به پرسشی بنیادیتر رهنمون میسازد: اخلاق در حکمرانی دقیقاً به چه معناست و نسبت آن با سیاستورزی و تصمیمگیری چیست؟
اخلاق در حکمرانی
اخلاق در حکمرانی را نباید به سطح توصیههای فردی یا آموزههای دینی تقلیل داد؛ اینکه حکمران دروغ نگوید، رشوه نگیرد یا شخصاً متواضع باشد، هرچند ضروری، اما برای تبیین اخلاق حکمرانی کافی نیست. آنچه در اینجا موضوعیت دارد، اخلاق بهمثابه یک منطق درونی برای مواجهه با قدرت، تصمیمگیری و نسبت آن با جامعه است. در این معنا، اخلاق حکمرانی در مفاهیمی چون عدالت، انصاف، قانونمداری، درک و فهم گروههای اجتماعی، تواضع ساختاری و پرهیز از تحمیل رنج غیرضرور بر مردم معنا مییابد.
اخلاق در حکمرانی زمانی محقق میشود که حاکم، جامعه را نه صرفاً بهمثابه «گروههای هدف سیاستگذاری»، بلکه بهعنوان کنشگران دارای شأن، تجربه و حق درک شدن ببیند. در این چارچوب، سیاستگذاری نه صرفاً فرایند تخصیص منابع یا طراحی ابزار، بلکه کنشی اخلاقی است که باید با حساسیت به پیامدهای انسانی، اجتماعی و روانی تصمیمات همراه باشد. روایت حضرت امیر در باب مالیاتستانی، که در آن مأمور حکومت موظف است تنها در صورت رضایت و بدون تهدید یا تحمیل، مالیات را دریافت کند، نمونهای از این منطق اخلاقی در حکمرانی است؛ منطقی که در آن قدرت، نه ابزار تحمیل، بلکه مسئولیت درک و رعایت است. با این حال، باید میان اخلاق و عوامگرایی تمایز قائل شد. اخلاق در حکمرانی به معنای تسلیم در برابر خواست عمومی یا پرهیز از تصمیمات سخت نیست، بلکه به معنای اتخاذ تصمیماتی است که در سختترین شرایط، با شأن انسانی، عدالت رویهای و احترام به کرامت اجتماعی سازگار باشد. همچنین باید توجه داشت که اخلاق نه جایگزین تحلیل کارشناسی است و نه بدیلی برای ساختارهای نهادی، اما بدون آن، سیاستگذاری به فرایندی سرد، بیروح و گاه بیرحم بدل میشود. در این معنا اخلاق، علاوه بر ارزش و اهمیت ماهوی آن، تسهیلگر تصمیمگیری انسانی است، نیرویی که میتواند میان ضرورتهای فنی و حساسیتهای انسانی پل بزند. بر این اساس، تهدید همیشگی در این میان، نه ناکارآمدی فنی، بلکه بیاخلاقی سیاستی است که در آن تصمیمگیر، جامعه را نه در مقام «مخاطب»، بلکه در مقام «مفعول» سیاست میبیند. چنین وضعیتی، نهتنها مشروعیت حکمرانی را تضعیف میکند، بلکه امکان اصلاح و یادگیری را نیز از میان میبرد.
بیاخلاقی سیاستی؛ تهدیدی در لباس عقلانیت
بیاخلاقی سیاستی، تهدیدی خزنده و ماندگار در ساحت حکمرانی است که نه در قالب فساد مالی یا لابیگری آشکار، بلکه در توجیه مسیر بهواسطۀ هدف، خود را بازتولید میکند. مسئله، صرفاً نقض قواعد رفتاری نیست، بلکه نادیدهگرفتن شأن انسانی در فرآیند تصمیمگیری است. پرسشهایی از این دست، عمق مسئله را روشن میسازند: آیا میتوان توسعۀ کشور را به بهای فلاکت، اقلیتی از مردم، موجه دانست؟ یا آیا قطع آب یک شهروند، صرفاً بهدلیل مشاهدۀ مستقیم یک وزیر و با نیت مبارزه با اسراف، مصداقی از عدالت است یا سوءاستفاده از قدرت؟ مرز میان اخلاق و بیاخلاقی در سیاست، ظریف و لغزنده است. گاه تصمیمی که در ظاهر عقلانی و هدفمند مینماید، در باطن حامل خشونتی ساختاری و بیتوجهی به کرامت انسانی است. اینجاست که بیاخلاقی سیاستی، نه در هیئت فساد، بلکه در پوشش تکنوکراسی، تخصصگرایی و کارآمدی ظاهر میشود. از این رو، خطر اصلی آنجاست که این بیاخلاقی، بهجای آنکه بهعنوان انحرافی از مسیر تلقی شود، بهمثابه ضرورتی عقلانی و اجتنابناپذیر پذیرفته میشود.
در چنین وضعیتی، اخلاق نه در برابر سیاست، بلکه در درون آن معنا مییابد و بهعنوان نیرویی که مانع از آن میشود که هدف، هر وسیلهای، بهنام توسعه، نظم یا کارآمدی، را توجیه کند. بیاخلاقی سیاستی، زمانی خطرناکتر میشود که در لباس عقلانیت ظاهر شود و از نقد مصون بماند. از همین رو، حتی حداقلهای این بیاخلاقی، اگر در قالبهای جدید و مشروعیتیافته بازتولید شوند، باید با حساسیت و هشیاری مورد پرسش قرار گیرند.