یک تندیسِ رومی: پایین تنهی این تندیس در حفاریهای باستان شناسان در ناحیه «پِرگا» در ترکیه کشف شد اما بالا تنهی این تندیس غارت شد و از موزه هنرهای زیبای بوستون سر درآورد.

از ابتدای دهه هشتاد میلادی بحثهایی پیرامونِ اصالت این تندیس که متعلق به دوران «آنتونین»* است در بین اهالی هنر برپا شد. این تندیس «هرکولِ خسته» نام گذاری شده بود و نمونههای بسیاری از این دست مجسمهها در آن دوران و بعد از آن و با تقلید از این اثر که متعلق به «لوسیپوس» است ساخته شده بود. لوسیپوس، معمار و مجسمهساز مشهور یونانی، این اثر را در قرن چهارم پیش از میلاد مسیح تولید کرده بود و نسخههای کپی سالهای بعدی از ارزش چندانی برخوردار نبودند.
در سال ۱۹۸۰ کاوشهای انجام شده در پرگا در جنوب ترکیه از نیمه پایینی مجسمه «هرکول خسته» پرده برداشت. در عین حال شایعات بسیاری مبنی بر غارت مجسمه سنگی بزرگی از درون همین منطقه شکل گرفت که به باور بسیاری قسمت بالا تنهی تندیس هرکول خسته بود. در واقع، در زمان حفاریها بود که «ژاله اینان»، مدیر حفاری، از شایعات مبنی بر غارت یک جسم مهم در این منطقه با خبر شد.
فقط یک سال بعد و در ۱۹۸۱ موزه هنرهای زیبای بوستون با همکاری پنجاه درصدی با دو کلکسیونر به نامهای شِلبی وایت (Shelby White) و لئون لِوی (Leon Levy) موفق شد مالکیت تندیس سنگی، که بعداً اثبات شد نیمی از مجسمه «هرکول خسته» است، را بدست آورد. این تندیس که بالا تنهی «هرکول خسته» بود در همان سال و برای اولین بار در موزه مِتروپولیتن نیویورک به نمایش درآمد. در توافقی که بین موزه هنرهای زیبا بوستون با زن و شوهر کلکسیونر ساکن نیویورک انجام گرفته بود مالکیت تام تندیس پس از مرگ لئون لِوی به موزه واگذار میشد.

همزمان با این رویدادها قسمت پایین تنه مجسمه برای نمایش عموم در موزه آنتالیا قرار گرفت. به همراه این تندیس و بر روی دیوار مجاور عکسهایی از قسمت بالا تنهی آن که در آن زمان در موزه هنرهای زیبای بوستون بود نصب شد. اما با گذشت زمان تکههای کُلاژ از روزنامهها که اخبار مربوط به تندیس و اختلاف نظرها با موزه هنرهای زیبای بوستون را بازگو میکردند در کنار عکسهای بالا تنهی مجسمه بر روی دیوار قرار گرفتند.
تلاشهای اولیه در حالی که عکسهای موجود از دو نیمه مجسمه بسیار به هم شبیه بودند، و با توجه به تایید خبر سرقت از سایت باستانشناسی در پرگا و درست قبل از رونمایی نیم تنه بالایی در موزه هنرهای زیبا بوستون بی ثمر بودند. علاوه بر این، کورنلیوس وِرمول (Cornelius C. Vermeule III)، رئیس بخش موزه هنرهای زیبای بوستون، با استناد به اینکه از این مدل تندیسها در طول دوران و در سراسر جهان به وفور تولید شده ربط این دو نیمه با یکدیگر را منتفی میدانست. با این حال سه بار تلاش با استفاده از انواع قالبهای گچی برای اثبات ارتباط بین دو نیمه صورت گرفت. سرانجام در سال ۱۹۹۲ قالبی گچی از قسمت پایین تنه مجسمه از موزه آنتالیا به بوستون فرستاده شد که همین امر باعث شگفتی مقامات ترکیه و همچنین دانشمندان از جمله توماس هُووینگ (Thomas Hoving)، مدیر سابق موزه متروپولیتن شد. حالا ارتباط بین دو نیم تنه به وضوح ثابت شده بود که این امر باعث رضایت ناظران هم بود. هرچند که این شواهد هنوز موزه هنرهای زیبای بوستون را در برگرداندن تندیس به ترکیه قانع نمیکرد. موزه هنرهای زیبا اعتقاد داشت که نیمهی بالایی یا بصورت تصادفی یا عمدی شکسته یا جدا شده و قبل از تصویب قانون جلوگیری از صادرات آثار باستانی در ترکیه به خاک آمریکا آورده شده است. ماجرا تا جایی ادامه پیدا کرد که در سال ۱۹۹۴ مدیر وقت روابط عمومی موزه هنرهای زیبا در مصاحبهای به لوس آنجلس تایمز گفت:
«این موزه ادعای ترکیه در مورد مالکیت را تأیید نمی کند. هیچ شواهدی مبنی بر سرقت مجسمه وجود نداشته است و ادعاهایی این چنینی کاملاً بدون مدرک است ... در حقیقت، به نظر می رسد که شکستگی بین نیمه های بالا و پایین مجسمه باستانی است، به گونه ای که نیمه بالا می توانست مدت ها پیش از قلمرویی که اکنون به عنوان ترکیه شناخته می شود خارج شده باشد. در صورتی که بحث های حل و فصل فعلی موفقیت آمیز نباشند، طرح دعوی ضروری است. چنین موردی سؤالات مهمی را ایجاد می کند.»
اما ماجرا از جایی شروع شده بود که فروشنده تندیس «هرکول خسته» برای انتشار اطلاعات اصالتی تحت فشار قرار گرفت. او در جواب به موزه گفت که این اثر متعلق به مادر او بوده و به همین علت سندی برای ارائه ندارد. او اضافه کرد که بعد از جنگ جهانی دوم یک فروشنده آلمانیِ آثار هنری در عوض بدهی سنگینی که به مادر او داشته تعدادی از آثار هنری خود را به اجبار و بر خلاف میل مادرش به او داده است. این ماجرا شامل حال تندیس هرکول هم میشد. زمانی که موزه هنرهای زیبا برای استعلام گرفتن اقدام کرد، او گفت که مادرش فوت کرده و تمامی اوراق و مدارک او را مسئولین در ایران ضبط کردهاند.
در سال ۲۰۰۳ لئون لِوی درگذشت و در سال ۲۰۰۴ مالکیت تام بالاتنه «هرکول خسته» در اختیار موزه هنرهای زیبای بوستون قرار گرفت. درست در همین زمان بود که موزه مذاکرات خود با مقامات ترکیه را بر سر این موضوع دوباره از سر گرفت؛ اما اینبار بدون حضور اهدا کنندگان.
در نهایت در سال ۲۰۱۱ توافقی بین موزه هنرهای زیبا و ترکیه صورت گرفت که به موجب آن نیم تنهی بالایی به خاک ترکیه منتقل شد. برخی از ناظران ابراز تعجب کرده اند که این روند چقدر طول کشیده است. همچنین مقالهای در روزنامه بوستون گلوب چاپ شد که درباره عدم اعتراض موزه هنرهای زیبا به این جابجایی بود که به باور برخی نوعی پذیرش اشتباه از طرف موزه هنرهای زیبا را بازگو میکرد.
پس از این ماجرا موزه هنرهای زیبای بوستون برای اولین بار شخصی را با عنوان «متصدی اصالت یابی» در یک موزه آمریکایی استخدام کرد که بطور متمرکز بر روی آثاری که در اروپا، در طول جنگ و دوران نازیها به غارت رفته بودند تحقیق کند تا مانع تکرار چنین مواردی شود. علاوه بر این، بازگشت تندیس «هرکول خسته» به خاک ترکیه اعتماد به نفس مسئولین این کشور را برای بازگرداندن آثار هنری به سرقت رفته بیشتر کرد تا جایی که دولت ترکیه در برنامههای خود ساخت موزهی ملی آنکارا را برای نگهداری از این آثار در اولویت قرار داد. موزهای که به باور مقامات ترکیه در آیندهای نه چندان دور قابلیت رقابت با موزههای لُوور و بریتانیا را خواهد داشت.
برای خواندن مطالب بیشتر پیرامون دنیای هنر به وبسایت artunity.art مراجعه کنید.
گردآوری و ترجمه: علیرضا محسنی