اگرچه هنوز در کوران کرونا هستیم و ابعاد احتمالی آن در همه زمینه‌ها برایمان تا حد زیادی نامشخص است، می‌بینیم و می‌شنویم که اشخاص، خانوارها، بنگاهها و کسب و کارها، جامعه و دولت طیف متنوعی از برخوردها را با این مسئله دارند. تفاوت دیدگاه در نحوه برخورد در بین اعضای خانواده تا بدنه دولت مشهود است و به قول انشای جوانان دهه ۶۰، پر بیراه نیست اگر بگوییم هر کسی ساز خود را می‌زند. یکی از همان سازها (شما بخوانید رویکرد، نگرش و ...) نحوه برخورد با کرونا در مقیاس و چارچوب محیط کاری است. ورای اینکه نوع کسب و کار چیست و ابعادش چگونه است، با تقریب خوبی می‌توان ادعا کرد حتی یک فرد و یا واحد صنفی و شرکتی وجود ندارد که به این مسئله بی‌تفاوت باشد و تحلیلی برای خود از مسئله نداشته باشد. متعدد افراد انکار کننده مسئله را شاهدیم، اما کسی که به این بحران اصلا فکر نکند و آن را در حد و اندازه دغدغه‌هایش نبیند، وجود خارجی ندارد. پس در این طیف، طبیعی است که از رشد میزان ساعت کار در مدت بحران اخیر تا تعطیل شدن موقت اما کامل کسب و کار (بخوانید پایین کشیدن کرکره برای همیشه) را داشته باشیم.
مابین این دو سر طیف، حالتهایی معتدل‌تر چون کم کردن ساعت کار، رفت و آمد اختصاصی و استرلیزه! پرسنل به محل کار، کار کردن ضمن انجام انواع ضد عفونی و تست‌های مختلف، کار از راه دور و یا از سمت دیگر عدم توقف و حتی افزایش ساعات کار، با رمز هر که درد دهد درمان دهد، را شاهد باشیم. (فکر کنم قبلا هر که دندان دهد، نان دهد بود، اما در این شلوغی هر چیزی را می‌شود گفت و زیاد هم نگران منابع و مصارفش نبود!!).
اگر یادمان باشد که در ایران زندگی می‌کنیم (یا نظاره‌گر گذر عمر هستیم)، که البته با توجه انتظارات اروپایی و کانادایی گونه عجیب مردم از دولت همچون مدیریت صحیح و کارآمد بحران، پاسخگویی و اطلاع‌رسانی دقیق، صداقت در گفتار، اعمال قرنطینه‌های احتمالی، فدا نکردن جان ارزشمند کادر درمان و معرفی برنامه‌های حمایتی برای اقشار ضعیف و ... زیاد به یاد داشتن زندگی در ایران مشهود نیست، اما لاجرم باید قبول کنیم که در ابعاد اقتصادی و اجتماعی این مملکت در حال زیستن هستیم. باید بپذیریم چارچوب‌ها و قواعد فضای خرد و کلان این کشور چه دلمان بخواهد و چه نخواهد در مورد ساکنان آن جاری و ساری است.
در مملکتی که هنوز بسیاری از کسب و کارها سنتی‌اند، بهره‌وری به طرز محسوسی پایین است، سرمایه‌گذاری اتفاق نمی‌افتد، کسب و کارهای کوچک و متوسط درست شکل نگرفته و گذار به اقتصادی مدرن، دیجیتال و نوآور راهی دراز در پیش دارد، بحث و بررسی کرونا هم متاسفانه و الزاما در این فضا اتفاق می‌افتد. برای مثال چند وب‌سایت و صفحات متعدد فروش آنلاین، جایگزین بازار سنتی نخواهد شد. زنجیره تامین کالاها، براحتی متحول نمی‌شود و ترجیح مشتریان از برخورد مستقیم و رو در رو به سامانه‌های مدیریت مشتریان منتقل نمی‌شود. شبکه توزیع با چند کلیک و فرستادن پهپاد به داد بحران ایجاد شده به واسطه کرونا نخواهد رسید و برای ما با سابقه نسبتا ضعیف کار تیمی و گروهی (با توجه عوامل متعدد از جمله فرهنگ و تایید علما و زعمای عرصه)، امکان دورکاری اگر شوخی نباشد زیاد کاربردی نیست و چیزی هم نیست که یک شبه به پیشرفت‌های شگرفی دست پیدا کرد و اصل کار کردن بیشتر به محاق فرو می‌رود. اقتصاد ایران، هنوز اقتصاد به قول معروف کف بازار است و وجود چند پلتفرم آنلاین هرچند خوشایند و مایه امید است، اما حداقل در میان مدت چشم انداز مناسب و قابل اتکایی از تغییر پارادیم سنتی به مدرن به دست نمی‌دهد.
موانع گذار به اقتصادی مدرن و شرکتی متعدد و ریشه‌ای است و از توان و سرمایه جامعه و حاکمیت خارج است. چه بسا حتی نیروی کار با این سطح از مهارت و با این ترجیح‌ها اصلا علاقه‌ای به گذار نداشته باشد و منافع خود را در حفظ شرایط موجود ببیند.
با این اوصاف اگر در این بحران با پیچیدگی‌های نه چندان قابل توجه، توانستید کسب و کار خودتان را به خانه منتقل کنید (آنهایی که قبلا خانگی بودند بحث دیگری لازم دارند)، از راه دور هماهنگ شوید و کار کنید، از راه دور کسب و کار خود را مدیریت کنید و یا در شدید‌ترین حالت کسب و کار خود را تعطیل کنید، می‌توان گفت که اساسا فعالیت بسیار ضروری و نیازی واقعی را هدف قرار نمی‌دهید. در نتیجه می‌توان متاسفانه قدوم شما را به زمره بیکاران خیر مقدم عرض کرد. بیکارانی که قبل از بحران هم نسبتا بیکار بودند، کار خاصی انجام نمی‌دادند و با برخورد اولین موج بحران، وضعیت‌شان نمایان شد. همچنین بیکارانی که با طولانی شدن زمان این بحران (که به نظر حتمی است)، کل ساختار کسب و کارشان به هم خورده و از تغییرات الگوهای تقاضا در بازار و عملا عدم نیاز آتی مشتریان به آن محصول و خدمات، جایگاه خود را از دست می‌دهند. تغییراتی که در صورت تبدیل کرونا از بحران به یک مهمان دائمی و مخرب، یقینا اجتناب ناپذیر خواهد بود . به جای اصرار بر روندهای پیش، سعی کنیم در این فضای جدید اما کوچک‌تر و کم رونق‌‌تر، مسیر جدیدی را برای رشد و حفظ موقعیت طراحی و یا امتحان کنیم.
امیدوارم که این بحران به سرعت تمام شود و به نقطه‌ای نرسیم که مانند سربازان جنگی، به حال مرده‌ها غبطه بخوریم، چرا که از غم‌های بیشمار رها شدند.
