
واپسرانی بیشک مهمترین مکانیزم روانی است که سرنوشت ساختار روان را رقم میزند، کل بنای ساختار نوروتیک بر این اساس ساخته شده و بالا میرود. با این حال واپسرانیمفهومی سرراست نیست و ابهاماتی در کارکرد آن وجود دارد. بطور مثال «آلفرد آدلر» پس از جدایی از فروید و روانکاوی، تضادی را در این مفهوم نشان داد: چگونه از طرفی واپسرانیدر روان تدریجا به وجود میآید و از طرف دیگر از همان بدو تولد وجودداشته؟
پاسخی که فروید داد وجود دو نوع واپسرانی با کارکرد و سازمانی متفاوت بود. فروید در مقاله مهم «واپسرانی» (۱۹۱۵) بیان کرد: «ما به دلایلی فکر میکنیم یکواپسرانی نخستین (primalrepression/Urverdrängung)وجود دارد، یک مرحلهی ابتدایی برای واپسرانی که شامل پس زدن ورود بازنمایی ایدهپردازی سائقبه آگاهی است. با توجه به این یک تثبیت به وجود میآید، بازنمایی مورد بحث بدون تغییر تداوم مییابد و از آن لحظه به بعد، سائق در اتصال با آن باقی میماند.»
این لحظهای کلیدی برای ساختار روانی است که در آن هستهی اولیه ناآگاه شکل میگیرد. همین هسته است که همانند قطبنما مکانی برای رانده شدن تمام متریالی میشود که جایی در آگاهی ندارند. نکته مهم در این نوع از واپسرانی این است که آنچه که سرکوب شده هرگز در آگاهی وارد نشده است.
فروید در ادامهی همان مقاله مینویسد: «دومین مرحله از واپسرانی که واپسرانی کنونی(repression proper/ eigentlicheVerdrängung) نامیده میشود، بر مشتقات بازنماییهایسرکوب شده، یا آنچه رشتهیافکار نامیده میشود و از جایی دیگر نشات گرفته و بصورت یک اتصال تداعیگر با آن قرار میگیرد اثر میگذارد. به دلیل این تداعی، این افکار همان سرنوشتی را تجربه میکنند که آنچه در ابتدا واپسرانده شده تجربه کرده است. بنابراین،واپسرانی کنونی در واقع یک فشار ماندگار afterpressure(̈nachdrangen) است.»
در این مرحله آنچه وارد نظام ادراکی و یا آگاهی میشود توسط دستگاه سانسورگر واپسرانده میشود و به ناآگاه تبعید میگردد. فروید با ظرافت از یک اصطلاح پزشکی برای این نوع از واپسرانی استفاده میکند. After-pressure زمانی استفاده میشود که با وجود از بین رفتن عامل فشار، فشار هنوز وجود دارد و حس میشود. این دقیقا اتفاقی است که در روان میافتدو در حالیکه ما تصور میکنیم چون آنرا نمیبینیم اثری هم از آن نیست متریال واپسرانده شده در ناآگاه روان را درگیر و انرژی آنرا میربایند.
فروید مینویسد: «ضمن این فرآیند ما مشاهده میکنیم که بیمار آنقدر به بافتن تاری از تداعیهاادامه میدهد که بالاخره باافکاری مواجه میشود که ارتباطشان با آنچه واپسراندهشده انقدر واضح است که مجبور میشود تلاشش برای سرکوبی را دوباره تکرار کند.»
همچنین مینویسد: «فرآیند واپسرانیرا نمیتوان رویدادی دید که تنها یکبار رخ میدهد و نتیجهاش دائمی است مثل زمانی که جانداری کشته میشودو از آن به بعد در حالت مردگی است. واپسرانی نیازمند خرج دائمی نیرو است.»
آنچه رخ میدهد و سوژهی نوروتیک تازمانی که فشار سمپتومها او را در همنشکسته باشد بدان توجهی نشاننمیدهد این است که متریال سرکوب شده از دید پنهانند ولی اولا اثرشان را در هر صورت بر زندگی ما میگذارند و دوما بخش زیادی از انرژی روانی ما را قبضه کرده و از اختیار ما خارج میکنند. پس عجیب نیست که افراد نوروتیک اغلب از خستگی و کمبود انرژی مینالند.
لکان در سمینار سوم اشاره میکند: «چیزی که تحت اثر واپسرانیقرار گیرد بازخواهد گشت، زیرا واپسرانی و بازگشت آنچه واپسرانده شده دو روی یک سکه هستند. آنچه واپسرانده شده همواره آنجاست و بشکلی کامل در سمپتومها و یا میزبانی سایر پدیدهها بیان میشود»