
وقتی صحبت از روانکاوی میشود و رنجی که این فرآیند خواه ناخواه دربر دارد، پرسش مهمی مطرح میشود: چرا باید از ابتدا وارد شد؟ چرا باید دردش را به جان خرید؟ آیا میارزد؟
در واقعیت گرچه این فرآیند پر از فراز و نشیب است و طبعا گاهی در ساحل آرام و گاهی میان امواج هائل دریای ناآگاهی، هزینهی روانی و مالی آن قابل توجه است. شاید آنچه پس از آن رمزگشایی میگردد آن را از نظر اقتصادی هم به صرفه کند اما این پرسش به خصوص در ابتدای کار فوقالعاده مهم است.
پاسخ آن را باید در واپسرانی یا سرکوبی (repression) جستجو کرد. فهم این مکانیزم مشخص میکند که چرا روانکاوی حداقل برای سوژهی مشتاق دغدغهمند تا این حد حیاتی است و چگونه روانکاوی زندگی فرد را دگرگون میکند و کیفیت جدیدی میآفریند.
با بروز اولین زمینههای ناکامی رابطهی بینقص و کامل نوزاد-مادر شروع به تیره و تار شدن میکند. نوزاد در نیازمندترین حالتش ناکام و خشمگین است و ابژهی خشم هم مادر است. در چنین حالتی باید با چنین خشمی چه کند؟ خشمی که در آن برهه با مرگخواهی و نابودی برابر است معطوف به فردی شده که حیات نوزاد به او وابسته است. خشم برای نوزاد هم برابر با مرگ است، اینها ابتداییترین فرمهای تعارض برای فرد هستند. تعارض با واقعیت و تعارض با ابژه. در چنین حالتی که برای حل تعارض ابزاری در دست ایگوی بدوی نوزاد نیست او از یک مکانیزم کلیدی استفاده میکند، واپسرانی نخستین. این مکانیزم ابزار بقای کودک در این برهه است و همانطور که فروید از شاهکار «گوته» یعنی «فاوست» نقل میکند: «آنهایی که در یک عصر همچون خدایگانی تصور میشدند در عصری دیگر بدل به شیاطین گشتند.»
در پاسخ به تعارضها که شامل دو یا چند نیروی ناآگاه هستند که هنگام ورود به آگاهی یا با قواعد آن یا با یکدیگر ناهمخوان هستند مکانیزم واپسرانی یکی یا تمام این نیروها را منع میکند. بدین ترتیب ایده یا تکانهای دسترسیاش به آگاهی بریده میشود و مثلا هیجانی که متصل به آن است بصورت سرگردان درمیآید، مدام در جستجوی ایدهای دیگر است که در آگاهی ناهمخوان نیست و اجازهی ورود دارد و ما در این شرایط با لشگری از هیجاناتی روبرو هستیم که با ایدههایی بیربط پیوند خوردهاند، هیجاناتی گنگ و غیرقابل فهم برای سوژه.
اما این بزرگترین هزینهای نیست که واپسرانی برای دستگاه روان و خود فرد دارد. بزرگترین هزینه برای او در مقولهی جبرگرایی روانی قرار دارد. یعنی ناآگاه سرنوشت یک سوژه را تا پایان عمرش از پیش محتوم میکند.
با هر ایده یا تکانهای که در روان سرکوب میشود ارتباط آن با بخشی از واقعیت قطع میشود. بدین ترتیب با ازدیاد این بخشهای سرکوبشده در ناآگاه عملا ارتباط هر چیز مرتبط با این بخشها با واقعیت قطع است و یک سری نقاط کور روانی را ایجاد میکنند که زیست سوژه را در دنیای واقعی به شدت محدود میکنند. تصمیمات، ترجیحات و انتخابهای هر فرد بدین ترتیب به شدت محدود میشود و در دنیایی که فرصتهای هر انسانی بصورت ذاتی شدیدا محدودیت دارد این محدودیتهای ناآگاه سبب محرومیت او میگردد. اینجاست که جبر روانی واضح میشود، وقتی از بین مسیرهای ممکن زندگی یکی یا تعداد اندکی قابل دیدن و انتخاب باشند، از پیش، سرنوشت فرد مشخص خواهد بود مگر اینکه به ترتیبی این نقاط کور قابل دیدن شوند و ارتباط روان با بخشهایی از واقعیت که گسسته بوده بازسازی شود.