غربت

نگارنده : آرمان خادمی

معلم درس فلسفه با یکی از شاگردهایش که حدود 16 سال داشت در حال قدم زدن در جنگل بود. معلم سنش حدود 40 بود، اندامی نسبتاً لاغر داشت، لباس اتو کشیده‌­ی مرتب با رنگ روشن، موهای بور با یک عینک ظریف. ظاهر مرتب و فرهیخته­‌ی او کاملاً شغلش را بازگو بود. او همراه شاگرد باهوشِ نوجوان خودش آمده بود بیرون شهر کمی قدم بزند، از آنجایی که هر دوی آن‌­ها پیاده­‌روی و طبیعت را دوست داشتند گاهی این کار را می­‌کردند و با یکدیگر در مورد فلسفه هم صحبت می­‌کردند. البته اینکه شاگردش از یک خانواده­‌ی طبقه­‌ی بالا بود و پدر و مادرش گاهی برای تدریس خصوصی به معلم پول زیادی می­‌دادند هم در رابطه­‌ی معلم با شاگردش بی‌­تاثیر نبود، ولی این موضوع غیر قابل انکار بود که او یکی از بهترین معلم‌­های شهر بود.

این دفعه علاوه بر اینکه یک جای جدید آمده بودند که شناختی از آن نداشتند، آنقدر گرم صحبت بودند که خیلی از جاده و ماشین دور شده بودند، تقریباً وسط یک جنگل ناشناخته. آن­‌ها بدون اینکه از صحبت دست بکشند متوقف شدند و در حالت ایستاده به صحبت خود ادامه دادند. یک چاردیواری کوچک قدیمی با ظاهر سیمانی کمی آنورتر آن­‌ها بود، پنجره­‌ها­ی بزرگی داشت با درهای فلزی بدون هیچ شیشه­‌ای و حصار­های عمودی فولادی روی پنجره.

معلم: " آره درسته، همونطور که گفتم از نظر اسپینوزا خدا همون طبیعت بود، این تفکر اون، از نظر بعضی‌­ها نوعی بی­‌خدایی و از نظر بعضی دیگه نوعی خداباوری محسوب می‌شه. از نظر من هم این نوع تفکر یک نوع خداباوری محسوب می‌شه"

شاگرد: " درسته، اگر این اسمو بذاریم روش معقولتره"

معلم: " خب یک ساعتی می‌شه که در مورد اسپینوزا صحبت می­‌کنیم و تقریباً اسپینوزا رو خوب مرور کردیم. بحثو عوض می­‌کنیم، توی این جنگل و آب و هوا حیفه از زیبایی حرف نزنیم."

شاگرد: " موافقم"

معلم: " از نظر من انسان گرایش به زیبایی داره، ازین رو حقیقت باید زیبایی مطلق باشه. از طرفی همونطور که قبلاً گفتم چیزی که هست زیباییه، زشتی و شر یک عدمه، عدم زیبایی، و خودش موجودیت نداره، در نتیجه حقیقت باید زیبایی مطلق باشه. علاوه بر این، شدیداً باشکوه باید باشه"

صدایی از اطراف آمد : " تا حالا به این فکر کردی که حقیقت یک چیز پَست و ساده باشه؟"

بعد از این صدا یک مرد جوان با ریش مشکی و موهای تراشیده، لباس مشکی آستین کوتاه، قد و اندامی متوسط از پشت پنجره ظاهر شد و به آن­ها نگاه کرد، ادامه داد : "ها؟ فکر کردی؟"

معلم که جا خورده بود، برگشت او را دید و گفت: " نه، چرا باید به همچین مزخرفی فکر کنم؟"

مرد مشکی: " ببین انسان معمولاً چیزیو که نمی­‌شناسه و مبهمه براش خیلی باشکوه فرض می­‌کنه و وقتی شناخته می‌شه دیگه اون شکوه رو نداره، درواقع هرچه درجه‌­ی ابهام چیزی بیشتر باشه جذابتر و با شکوه­تر می‌شه. این اتفاق در عشق هم ممکنه بیوفته، دو نفر تا وقتی که همدیگرو خوب نشناختند خیلی برای هم جذاب‌ترند و هرچقدر شناختشون از هم بیشتر بشه از اون اُبهت عشق کاسته می‌شه، در موارد غیر عشق هم همینطوره و مثال­‌های زیادی می‌شه زد که هممون این اُفت اُبهت و شکوه، ساده شدن تدریجی و کاسته شدن ذوق رو تجربه کردیم. ممکنه درمورد حقیقت هم همین طور باشه. نظرت چیه؟"

معلم : " با چیزی که در مورد شکوه و ویژگی عشق و آدم­ها گفتی موافقم، ولی چه ربطی داره به نتیجه‌ای که گرفتی؟ با نتیجت در مورد حقیقت اصلاً موافق نیستم"

مرد مشکی: " هیچ ربطی نداره"

معلم که نمی­‌دانست چه باید بگوید و از جواب عجیب مرد سردرگم بود گفت : " حالت خوبه؟ خودت یک نتیجه‌گیری می­‌کنی بعد خودت می‌گی ربطی نداره؟"

مرد مشکی: " این نتیجه­‌گیری من نبود، و من هم اصلاً باهاش موافق نیستم. از نظر من این نتیجه‌گیری با حرف­‌ها و نتیجه­‌گیری­‌های تو درمورد زیبایی و شکوه حقیقت هر دو مزخرفند. و هر دو به یک اندازه سست هستند. درواقع حرف تو با حرف من نوع نتیجه‌گیریشون فرقی نداشت، از ویژگی‌­های انسانی و امیال خودمون یک نتیجه راجع به حقیقت می­گیریم یا صفاتی که برای خودمون کاربرد داره رو می­‌چسبونیم به حقیقت. بر چه اساسی این کار رو می­‌کنیم؟ "

معلم بعد از یک دقیقه سکوت گفت : " خب شناخت ما از حقیقت " یک­‌دفعه مرد مشکی با صدای بلند توی حرفش پرید و درحالی که محکم با دو دستش میله‌­های فولادی را گرفت و زل زد به معلم گفت : " شناخت ما از حقیقت؟ چطور فکر می­کنی ما شناختی از حقیقت داریم؟"

معلم : " به هر حال شناختی که توسط علما و بزرگان ما به تدریج در طول تاریخ حاصل شده قابل چشم‌پوشی نیست و دید نسبی به ما میده، من نمی­گم که ما چیز زیادی می­دونیم و شناخت کامل داریم، اصلاً این با حرف اولمون در تضاده. اما یک چیزایی می‌دونیم هرچند ناچیز ، ما انسان­‌ها عقل داریم و نسبت به این موضوع فکر می­‌کنیم و می­‌تونیم به یک درک حداقلی برسیم، و این درک در طول تاریخ هر روز کامل­‌تر می‌شه تا جایی که امیدوارم به شناخت کامل برسه. جدای از این، عرفا و بزرگانی هستند به نظرم که به شناخت کاملی رسیدند."

مرد مشکی گفت: " لازمه‌­ی شناخت، وجود یک مُدرِک و یک مُدرَک هست. درسته؟ بدون یک شناسنده شناخت معنی نداره. درسته؟"

معلم : "درسته"

مرد مشکی: "منظور ما از حقیقت، همه چیزه. حقیقت همه چیز، کُل، بدون استثناء. درسته؟"

معلم: " درسته"

مرد مشکی : " پس چطور می‌شه از حقیقت شناختی حتی جزئی داشت؟ شناخت برای حقیقت معنی‌ای نداره چون مُدرِک مجزایی نمی­تونه وجود داشت باشه برای شناخت. فهمیدی حروم‌زاده؟"

چند لحظه­‌ سکوتی ناشی از تعجب و ترس بر فضا حاکم شد. مرد مشکی میله‌­ها را ول کرد و چندبار روی یک خط صاف سریع و با استرس رفت و برگشت، در حالی که زیر زبان چیزهایی می­گفت. زمزمه­‌هایش بلندتر شد : "شما همتون درگیر قالب و اخبارید، شما فقط تاریخ فلسفه رو بلدید، خوب هم بلدید، فقط بلدید تفکرات رو حفظ کنید، درگیر اسم تفکراتید." در این حین دست‌هایش را باز محکم از میله گرفت، زل زد به معلم و مجدداً گفت ": همتون درگیر اخبارید، فقط حفظ می­‌کنید." شاگرد ترسید و به پشت معلم گریخت، معلم که خودش هم ترسیده بود ولی تا حد امکان سعی می­‌کرد نشان ندهد کمی صدایش را بلند کرد و گفت: " حرف دهنتو بفهم، مشخصه که شعور نداری. نه خیر، ما درگیر قالب نیستیم، ما خودمون هم فکر می‌­کنیم و حس می‌­کنیم، فکر کردی چرا الان اومدیم وسط جنگل و داریم ازین صحبت‌­ها می‌­کنیم؟ چون که این فضا ما رو به فکر عمیق‌­تری می­‌بره، می‌­تونیم طبیعتو حس کنیم. می‌­تونیم به عظمت طبیعت نگاه کنیم و ازش به وجد بیایم، و لذت می­‌بریم، ما از این حیرت لذت می­‌بریم."

به محض شنیدن کلمه­‌ی "حیرت" چشمان مرد مشکی دو برابر باز شد، داد زد : " حروم زاده این حیرت نیست" صدای دادش از دفعه­‌ی قبل خیلی بیشتر بود و خشونت دو چندانی داشت، شروع کرد به میله‌­ها ضربه می­زد و می‌گفت : " این حیرت نیست، حیرت درد داره نه لذت، شما کنجکاوی خودتونو اسمشو حیرت می­‌گذارید". مرد مشکی از پنجره دور شد و این‌دفعه به دیوار مشت می­زد، مشت­‌هایش آنقدر محکم بودند که دیوارها می­‌لرزیدند، در حین مشت زدن حالتش از خشونت به گریه تبدیل شد و با گریه تکرار می­‌کرد : "حیرت درد داره". معلم این‌بار واقعاً ترسیده بود و هول کرد، بعد از چند قدم عقب عقب آمدن دست شاگردش را گرفت و رویش را برگرداند که از آنجا دور بشوند، چشمش افتاد به یک پیر مرد که داشت از روبرو لنگان لنگان و با عجله می­آمد، پیرمردی نسبتاً هیکلی، با سیبیل و کله­‌ای طاس، وقتی به آن­ها رسید با عجله گفت : "صبر کنید، نرید لطفاً، الان میام." و مستقیم به سمت اتاق مرد مشکی رفت، کلیدی درآورد، قفل بزرگی که به در چاردیواری آویزان بود را باز کرد، داخل رفت و در را پشت سرش بست. معلم که کنجکاو شده بود جلو رفت که از پنجره ببیند چه خبر است. دید مرد مشکی یک کنج اتاق نشسته، زانوی خودش را محکم گرفته و در خودش چنبره زده، جوری می‌­لرزید که انگار سرما تا عمق وجودش نفوذ کرده و زیر لب با صدای لرزان هذیان می­گفت : " من به جرم نگاه کردن به کُل با همه­‌ی اجزاء غریبه‌ام. من خودم را فراموش کرده‌­ام. من به جرم نگاه کردن به خود، خودم را از دست دادم. چه غربتی غریبانه‌تر از از دست دادن خود؟ من با من غریبه ام." پیر مرد محکم در آغوشش گرفت و می­‌گفت: " آروم باش پسرم آروم، امشب هم مثل همیشه ماه درمیاد، چیزی نمونده به نمایان شدن ماه." معلم دیگر شک نداشت که او یک دیوانه است اما همچنان در تعجب و حیرت بود، تغییر حالت صحبت کردن مرد مشکی از عامیانه به ادبی برایش عجیب بود و ترسناک.

پیر مرد از اتاق بیرون زد و به سمت معلم و شاگرد آمد، گفت : " ببخشید اگر ترسیدید، نگران نباشید مشکلی پیش نمیاد، همونطور که دیدید اون داخل یک چاردیواریه که درش قفله. به علاوه اگر بیرون هم بود پسرم به کسی صدمه نمی­زد، اونقدر خطر نداره. جای نگرانی نیست"

معلم : "چند وقته که اینطوری شده و اینجاست؟"

پیرمرد: "دوسالی می‌شه که اینجاست. تغییرش به این حالت که می‌­بینید چون خیلی تدریجی بوده نمی­تونم مبدأ زمانی براش بیارم ولی چند سالی هست حدوداً."

معلم: "کمی بیشتر از حالتش توضیح می­‌دید؟ "

پیرمرد: " خودم هم به قدر کافی نمی­‌دونم، یک چیز خیلی اون‌رو آروم می­‌کنه، اون هم ماهه، وقتی که ماه رو می‌بینه انگار که مسحور اون می‌شه، انگار چیزی جز اون رو نمی­بینه، آرومتر از همیشه می‌شه، و اون لحظه فقط و فقط ماه رو نگاه می‌­کنه. چیزی هم که بیشتر از همه اون‌رو دیوونه می­کنه آینست، آینه اون رو به اوج جنون می‌رسونه، الان دو ساله که هیچ آینه‌­ای بهش ندادیم و خودش رو ندیده، حتی هیچ گونه شیشه هم که بتونه توش خودش رو ببینه دور و برش نذاشتیم ".

معلم: "چرا نمی­‌گذاریش آسایشگاه که خودت هم راحت باشی؟"

پیر مرد: "آسایشگاه؟ نه اصلاً. اونجا پسرم اذیت می‌شه. اون اوایل یک مدت اونجا بود، خیلی بهش سخت می‌گذشت، به کمک یکی از پزشک‌­ها از اونجا دراوردمش. اینجا خودم مراقبشم، به هیچ کس هم آزاری نمی­رسه." پیر مرد زد زیر گریه و با حالت گریان ادامه داد : " به خدا پسرم به کسی صدمه نمی‌­زنه، اون دیوونه نیست، نمی‌دونم چرا اینطوری شده، اون اینجوری نبود. خواهش می­کنم راجع بهش به کسی چیزی نگید، اون به شما هیچ صدمه­‌ای نمی­‌زنه ، به آسایشگاه یا پلیس هیچی نگید"

معلم : "نه چیزی نمی­‌گیم مطمئن باش، اون به ما صدمه‌­ای نزده که شکایتی بکنیم. ما هم چند ساعتی همین اطراف کمی استراحت می‌­کنیم، بعد برمی­‌گردیم شهر"

پیر مرد تشکر کرد و کمی دورتر رفت نشست.

معلم و شاگرد قبل از دور شدن، کنار پنجره‌­ی چاردیواری رفتند تا نگاهی دیگر به مرد مشکی بیندازند، او همچنان داشت هذیان می­گفت : " من جنونِ زیرِ پوستِ عشقم، عشق کَنده شد و من عریان ماندم ."

معلم و شاگرد از چاردیواری دور شدند و گوشه­‌ای همان اطراف برای استراحت نشستند. شاگرد از معلم پرسید : " تعریف انسان سالم از نظر روانی چیه؟"

معلم: " من خیلی علم روانشناسی ندارم ولی خب انسانی که طبیعی باشه و اختلالات روانی نداشته باشه"

شاگرد: " خب چه چیزهایی می‌شه اسمشو اختلال گذاشت؟ همین طبیعی که گفتید یعنی چجوری؟"

معلم: "یعنی مثل اکثریت مردم"

شاگرد : "پس یعنی روانی کسیه که رفتار و افکارش شبیه به اکثر مردم نیست؟"

معلم: " آره دیگه" دراز کشید و ادامه داد:" راه زیادی اومدیم من خیلی خسته­‌ام کمی می­‌خوابم، تو هم بخواب، بعد بیدار می‌­شیم و برمی‌­گردیم"

بعد از چند ساعتی خواب، شاگرد بیدار شد، معلم همچنان خواب بود. هوا تاریک شده بود، شاگرد بدون معلم به سمت چاردیواری رفت تا از روی کنجکاوی سرکی دیگر بکشد، دید مرد مشکی پشت پنجره روی یک صندلی نشسته و مستقیم به ماه خیره شده است، انگار که جز ماه هیچ چیز در این جهان نیست، تنها حرکتش پلک زدن بود، آن هم بسیار دیر به دیر، سکوتی کرده بود که گویی دیگر تا ابد قصد حرف زدن ندارد، گه گاهی قطره اشکی از کنار گونه­‌هایش به پایین سر می­خورد بدون اینکه حالت چهره­‌اش بهم بریزد و از ماه چشم بردارد و سکوتش بهم بریزد. ابر به جلوی ماه آمد و بیشتر آن را پوشاند، در همان حالت خیره به گوشه‌­ی باقی مانده­‌ی ماه زیر لب گفت " منم خونِ چرکینِ زخمِ شمشیرِ محبتِ مشروط، با نقابِ عشقِ بی‌­قید و شرط. بیرون زده از گرمای وجود، در برابر سرمای نفوذ، غریب و سرسخت".