درود بر هم‌وندان گرامی.
جهت اطلاع، بنده قبلاً طی مقاله مبسوطی اشتباهات فاحش آقای دکتر زیباکلام را در این خصوص نگاشتم که به دلایلی منتشر نشد؛ اما اکنون که این بحث پیش کشیده شده، برای اجتناب از بدآموزی و رسوب اشتباهات تاریخی، به‌صورت بسیار خلاصه رئوس مهم آن را به عرض می‌رسانم:
🔹 مغز کلام دکتر زیباکلام:
ایشان معتقدند که انگلیسی‌ها در برآمدن رضاشاه هیچ نقشی نداشتند و او صرفاً به لحاظ شرایط داخلی و جنم شخصی‌اش به قدرت رسید. تنها مدرک او نیز بررسی اسناد دکتر غنی و وزارت خارجه انگلیس است که در آن‌ها اشاره‌ای به دخالت آن کشور نشده است.
درحالی‌که در تاریخ، زوایای ظریفی وجود دارد که گاه از دید برخی مورخین پنهان می‌ماند. جناب زیباکلام نیز دچار چنین مشکلی شده است. او درست می‌گوید که در اسناد وزارت خارجه انگلیس چنین ردپایی نیست، اما متوجه نیست که به قول مورخین بزرگ، گاهی دولت‌ها عمداً ردپایی از دخالت‌های خود در آرشیوهای قابل‌دسترس نمی‌گذارند یا حتی اطلاعات گمراه‌کننده باقی می‌گذارند!
🔹 واقعیت ماجرا (اقدام خودسرانه ژنرال‌ها):
در این مورد خاص، استثنائاً دولت و وزارت خارجه انگلیس واقعاً در جریان نبودند؛ بلکه این تصمیم به‌وسیله «ژنرال‌های میدانی» و بنا به ضرورت و اضطرار، بدون اطلاع دولت متبوعشان گرفته شد تا رضاشاه را بر اریکه قدرت بنشانند.
🔹 پیش‌زمینه تاریخی:
طی جنگ جهانی اول، با وقوع انقلاب بلشویکی (۱۹۱۷) و جنگ داخلی در روسیه، «لرد کرزن» وزیر خارجه مغرور و متوهم انگلیس، فرصت را طلایی دید تا ایران را به مستعمره خود درآورد. بر این اساس، قرارداد ننگین ۱۹۱۹ را با دولت وثوق‌الدوله بر ایران تحمیل کرد که با مخالفت شدید روشنفکران، علمای داخل و حوزه نجف مواجه شد.
🔹 احساس خطر بریتانیا:
با قدرت گرفتن بلشویک‌ها در سال ۱۹۲۰ (۱۲۹۹ خورشیدی)، نیروهای انگلیسیِ حاضر در ایران به‌شدت احساس خطر کردند. لرد کرزن حاضر به تجدیدنظر در سیاست‌هایش نبود (با اینکه وزیر مختار بریتانیا صراحتاً نوشته بود: "در آتشی که در ایران برپا کرده‌ایم خواهیم سوخت").
لذا فرماندهی انگلیس در هند (ژنرال دیکسون) و فرماندهی در بین‌النهرین (ژنرال آیرونساید) تصمیم گرفتند رأساً و بدون اطلاع وزارت خارجه، یک دولت مقتدر مرکزی در ایران تشکیل دهند تا در سایه آن، نیروهای خود را از دهان گرگ (بلشویک‌ها) خارج کنند.
🔹 برکشیدن رضاخان:
بریتانیا که یک سال قبل فرماندهی «بریگاد قزاق» (منظم‌ترین واحد نظامی ایران) را از روس‌ها گرفته بود، رضاخان را مورد توجه قرار داد. ژنرال آیرونساید که جنم و استعداد او را تشخیص داده بود، وی را از سرهنگی به سرتیپی ارتقا داد، تمام تدارکات را در اختیارش گذاشت و سید ضیاءالدین طباطبایی را به‌عنوان مغز متفکر سیاسی در کنارش قرار داد و آن‌ها را روانه فتح تهران کرد؛ با این شرط که به خروج سالم نیروهای بریتانیا کمک کرده و احمدشاه را نیز حفظ کنند.
🔹 سرانجام کار:
رضاخان بلافاصله پس از تسلط بر تهران، با بلشویک‌ها توافقاتی انجام داد و پس از سه ماه سید ضیاء را برکنار کرد. رضاشاهِ بعدی، نه روی خوشی به انگلیس نشان داد و نه به شوروی. او ایران را از آستانه تجزیه و فلاکت نجات داد و ایران مدرن را ساخت؛ اما در زمانی که احتیاج به خشونت نداشت، مهره‌های کلیدی و خدوم مملکت را از بین برد و ثابت کرد دیکتاتوری در همه‌جا و همه‌زمان‌ها یعنی همین.
📚 منبع: تاریخ ایران مدرن (صص ۱۱۵-۱۳۰) - با تلخیص
