مقدمه‌ای کوتاه بر تاریخ پزشکی ایران و جهان

داستان پزشکی تاریخی بسیار طولانی دارد. در اینجا، تا حد فرصت، فقط به سرخط مطالب می‌پردازم.

پزشکی از نظر تاریخ تمدنِ ویل دورانت، در نخستین تولد خود، از شیادی متولد شد.

در اسطوره‌های ایران، نخستین بار در دوره جمشید به اوج رسید و در داستان تولد رستم، به شکلی نیمه‌اسطوره‌ای، تا حدی به یک واقعیت تاریخی متجلی شد؛ چرا که بیهوش کردن مادر رستم با مقدار زیاد شراب و شکافتن شکم زایمان، امری حقیقی به ذهن متبادر می‌کند و شایسته بود این عمل که امروزه سزارین نامیده می‌شود، به نام متقدمِ آن، «رستمی» یا «رستمینه» خوانده شود.

در مرگ سهراب نیز از دارویی معجزه‌گر به نام «نوش‌دارو» یاد می‌شود، و در زمان شاپور ساسانی، پزشکی از اسطوره به موضوعی علمی تبدیل شد و به ایجاد نخستین دانشکده پزشکی جهان، به نام «گندی‌شاپور» (معرّب آن: جندی‌شاپور)، انجامید. معالجه خون‌دماغ‌های یزدگرد اول به‌دست پزشکان صورت می‌گرفت، و در زمان انوشیروان، نخستین کنگره پزشکی در ایران تشکیل شد.

بر اساس کتاب تاریخ پزشکی ایران، تألیف الگود، شراب نیز به‌عنوان دارو در زمان جمشید کشف شد، و قباد ساسانی نیز در فارس بیمارستانی بنا کرد.

۲. تاریخ پزشکی از نظر اوستا

نقل است که علت گرویدن گشتاسب به زرتشت، معالجه اسب محبوب او به دست زرتشت بوده است. اما اوستا به‌طور مشروح به موضوع پزشکی پرداخته، به‌طوری‌که الگود نوشته است بهداشت عمومی در ایران زرتشتی به مرتبه‌ای بسیار والا رسیده بود. در دین زرتشتی، مادر بیماری‌ها اژدهایی است به نام «اژی‌دهاک» و در برابر آن، نیرویی به نام «ترتونا»، پدر علم پزشکی به شمار می‌رود. از این جهت، پزشکان را «اتروان» می‌گفتند که به سه دسته تقسیم می‌شدند: شفادهندگان با تقدس، شفادهندگان با قانون، و شفادهندگان با چاقو.

چون در ابتدا پزشکی و مسائل روحانی ارتباط بسیار تنگاتنگی داشتند، آموزش گروه اول مفصل‌تر، جامع‌تر و مهم‌تر بود. گروه دوم در واقع گیاه‌پزشکان بودند که خود به سه دسته تقسیم می‌شدند: جن‌گیرها، درمانگران جسمی -شامل برطرف‌کنندگان علل و زمینه بیماری- و پزشکان بالینی. چاقوبه‌دستان از میان صنعتگران انتخاب می‌شدند و چون در آن زمان اعمال جراحی چندان مؤثر نبود، اهمیت کمتری نسبت به دو گروه دیگر داشتند. شاگردان بیشتر از طبقه روحانی و باسواد انتخاب می‌شدند و مراکز آموزشی در همدان، ری و تخت‌جمشید بود.

در آیین زرتشتی توجه خاصی به آلوده نکردن آب، خاک، محیط‌زیست، هوا و آتش داشتند و سقط جنین را معادل قتل عمد به حساب می‌آوردند. حتی درباره سگ‌ها نیز بسیار سخت‌گیر بودند و مراقبت از زن حامله و سایر حیوانات باردار را واجب می‌شمردند و متخلفان را به‌سختی مجازات می‌کردند. نزدیکی با زنی را که دچار خونریزی بود، تازه زایمان کرده بود، یا دارای ترشحات مهبلی بود، ممنوع و حرام می‌دانستند.

شرایط و اخلاق پزشکی در ایران باستان

مهم‌ترین و اساسی‌ترین شرط پرداختن به پزشکی این بود که شخص، علم پزشکی را دقیقاً فراگرفته باشد. او می‌بایست مردی باشد اهل مطالعه، خوش‌حافظه، علاقه‌مند به حرفه پزشکی و دارای اندوخته تجربی فراوان در این حرفه، و بتواند سخنان بیمارش را با حوصله فراوان گوش کند؛ از دردی که بیمارش می‌کشد آگاهی داشته باشد و آگاهانه به درمان بپردازد؛ خوش‌زبان، ملایم و مهربان باشد، به بهبودی بیمارش علاقه‌مند باشد و به شرافت حرفه خود مؤمن باشد.

او باید برای پول و نفع مادی کار نکند و از خداترسان باشد. یک پزشک خوب کسی است که صرفاً به‌خاطر نجات بیمارش از درد و رنجی که می‌کشد، به درمان او بپردازد؛ این دسته از پزشکان محترم‌ترین بودند. گروهی که در ازای کار، مزد می‌گرفتند در درجه دوم قرار داشتند، و کسانی که صرفاً برای کسب درآمد پزشکی می‌کردند، در پایین‌ترین سطح به حساب می‌آمدند. وظیفه پزشک بود که هر روز از اثرات درمان خود آگاهی یابد و هر روز در موعد معین به دیدن مریض خود بشتابد و با دلسوزی با بیماریِ بیمارش به مبارزه برخیزد، چنان‌که گویی با دشمنان خصوصی خود به مبارزه پرداخته است.

به‌طوری‌که می‌بینیم، بدون هیچ تعصبی، سوگندنامه پزشکی ایران باستان بر سوگندنامه فعلی یونانی برتری و جامعیت دارد.

ادامه دارد...... دکتر سید ساعد حسینی