انچه را که اقای لیلاز وملت شریف ایران باید درمورد لرها بدانند

بااینکه تعداد زیادی از لرزبانان جوابهای مقتضی را به جناب لیلاز داده اند ولی باز جای سخن بسیار است

اول علاوه بر مفهوم مستقیم توهین کلامی ایشان

اگر به نحوه بیان شان دقت فرمایید نوعی لودگی والقای هیچ نفهمی لرها دران لحن مستتر است که حتی ازتوهین مستقیم هم موهن تر است دوم جای بسی سوال است که ان جناب بنا به چه ضرورتی چنین شکر پراکنی فرمودند اما ازجهتی این فرمایش فرصتی برای معرفی اجمالی قوم لر فراهم کرد که بنده نه ازمنظر یک لرتبار متعصب بلکه بعنوان یک پژوهشگر مبتدی تاریخ به خلاصه ترین شکل فهرستی از سوابق ونقش لرها در سرنوشت ایران را عرض میکنم ازهمه خوانندگان خواهش میکنم اگردسترسی دارند انرا در گروههای سایر لر تباران استانهای دیگر نشر دهند

-لرها یکی ازاصیل ترین واصلی ترین اقوام برخاسته ازایران زمین وممزوجی ازعیلامیان کهن واریایی ها هستند ودرروزگاران گذشته بااطمینان نصفی ازجمعیت ایران راتشکیل میداده اند ولی بعلل مختلف وحوادث بی شماری که جای ان نیست بتدریج زبان وهویت خودرا ازدست داده وبه جمعیت امروزی رسیده اند ولی باتوجه به پژوهش دکترامان الهی وتحقیقات این حقیر علاوه براستانهای شناخته شده مثل لرستان ایلام بختیاری همدان کهگلیویه وبویراحمد وفارس در استانهای اذربایجان گیلان مازندران خراسان سیستان وبلوچستان کرمان هرمزگان یزد واصفهان والبته سراسر بوشهر وقم وقزوین واراک وکرمانشاه ازجمعیتی نسبتا زیاد تا تعدادی خانواده لر وجود دارند درکشورهای عراق وافغانستان نیز جمعیت قابل توجهی لرتبار موجود است

لرها ازابتدای تاریخ ایران ازسلحشورترین ومیهن پرست ترین مدافعان ایران زمین بوده اند

باتوجه به استنادات تاریخی دکتر افشار سیستانی درصفحه۵۲۳ کتاب ایلها وچادرنشینان ایران می نویسد

اقوام کهگیلویه درمشرق ومغرب ارتفاعات دربند پارس زندگی میکرده اند وازگذشته های دور انزانی وانشانی نامیده شده اند ودرتمام سلسله های عیلامی نقش جنگ صلح یاری ودشمنی داشته اند وچون سفرای بابل وسومر واکاد ازبین النهرین به سرزمین خوزستان ایلامی رسیده اند ازقلل این کوهستانها وازجنگلها وبویژه ازمردان جنگی ودلیر ان درگزارشها والواح خود یاد کرده اند

احمد اقتداری درحدود پانصد صفحه ازاثرفاخر خود خوزستان کهگیلویه وممسنی را به شرح دلاوری های لرها ازدفاع از میهن طی دوران عیلامی هخامنشی اشکانی وساسانی ودوران بعد ازاسلام اختصاص میدهد که دران میان دفاع وفداکاری اریوبرزن درمقابل اسکندر در خاک کهگیلویه وبویراحمد حماسه ای بزرگ وبرگ زرینی ازتاریخ ایران را به وجود می اورد

بعد ازاسکندر هم لر تباران در۱۴۸ قبل ازمیلاد لرها دربخشهایی از کهگیلویه وبختیاری وخوزستان حکومت الیما یید را بوجوداوردند ودرزمان اشکانیان هم دولت خودمختار بازرنگیان را در بویراحمد وبخشی ازشهرستانهای لرنشین سپیدان وبیضا وپادنا تشکیل دادند و

ودرحمله اعراب بازمانده همین دولت در بویراحمد وغرب فارس به سرداری گیلویه تا ۲۱۰ قمری درمقابل اعراب مقاومت واسقلال داشت وپس از شکست موقت بعد از پنجاه سال مجددا اسقلال خودرا ازاعراب به کمک یقوب لیث پس گرفتند این مردم ال بویه را به رسیدن قدرت کمکی موثر دادند ونشانه هایی ازخودمختاری انها در دوران سلجوقی وخوارزمشاهی وجود دارد

واز سال ۳۰۰ ه ق اتابکان لر درسراسر لرستان بزرگ یعنی بختیاری کهگیلویه وبویراحمد وممسنی ولرستان کوچک یعنی لرستان فعلی وکلیه منااطق غرب رود دزفول تاایلام وشمال خوزستان حکومت اتابکان لر را بوجوداوردند که اتابکان لرکوچک تا۸۲۷ ولر کوچک تا۱۰۰۶ ادامه داشت لرها ازحمله مغول مصون ماندند اما درمقابل تیمور شدید ترین وسرسختانه ترین مقاومت رابخرج دادندن

درمقابل صفویان بیش از پنج بار ازجمله دوبار درمقابل شاه عباس بزرگ قد علم کردند ودر مقابل نادرشاه نیز یک بار به شورشی سخت دست زدندن

اما هروقت پای دفاع ازمیهن درمیان بود در صف مقدم به جان فشانی می پرداختند که فقط فهرستی اورده میشودازجمله

۱-شرکت وجانفشانی درجنگ چالدران ۲-شرکت درجنگ باازبکها درزمان شاه تهماسب

۳- جنگ با عثمانی ها

۴-درتصرف قلعه ریشهر بوشهر

۵-دربیرون راندن عثمانی ها ازتبریز

۶-درسرکوبی متمردین دزفول

۷-درسرکوبی حاکم متمرد لاهیجان

۷-درفتنه قلندرشاه یااسمعیل دوم دروغین

۸-دتصرف بحرین ۹- درتصرف بغداد ۱۰-درتصرف قلعه قهقهه

۱۰-درتصرف بندرعباس قشم وهرمز ۱۱- درتصرف مجدد بغداد وبصره

بطوریکه نقش کوه گیلویه درزمان صفویه چنان بوده که حاکم کوه گیلویه بامرکزیت دهدشت سمت امیر الامرایی کل رادشته وازمیناب تاشوشتر درقلمرو حاکمیت اوبوده است درجنگهای فوق الذکر سواران بختیاری وممسنی نیز حضور داشته اند

درزمان نادر نیز همه جنگجویان اقوام لر درفتح هرات ومسقط وعمان وهند وجنگ باعثمانی نقش درخشانی داشته اند

درشکست وبیرون راندن افغانها نیز بسیار موثر بوده اند وبه کریمخان زند برای تشکیل یک دولت مرکزی بسیار کمک کرده اند

اما درحکومت نکبت بار فاسد ومرتجع وایران خراب کن قاجار که طی معاهدات گلستان وترکمنچای واخال تقریبا کمی کمتر از کل ایران را به روسها واگذارکردند وهرات را به افغانستان دادند همواره بین انها ولرها تنش ودرگیری وجود داشت که عموما ناشی ازعدم تحمل لرها به زورگویی واجحافات ونامردمی های ان دولت بود اما نا اگاهان وقلم بدستان مزدور انهارا بعنوان نادانی وبیسوادی ووحشی گری لرها قلمداد کردند ولرها که هیچ گونه رسانه ای برای دفاع نداشتندلاجرم به دفاع سخت افزاری متوسل می شدند

وتاسفبار انکه مبارزات بیگانه ستیز بویر احمدی ها درمقابل انگلیسی ها بکلی ازنظر مورخین داخلی وخارجی مغفول ماند واگر کتاب ابی وزارت خارجه انگلیس نبود امروز مافقط بخش اندکی ازانرا بعنوان تاریخ شفاهی میتوانستیم ذکر کنیم

درحالیکه درکتاب ابی ۵۰فقره شکایت انگلیسی ها بوسیله کنسول انها درشیراز ومنعکس انها به سفارتخانه ووزارت امورخارجه انگلیس وجود دارد که بنده مشروح انهارا درکتاب تاریخ سیاسی اجتماعی استان کهگیلویه وبویراحمد اورده ام ومقامات انگلیسی ضمن درخواست لشکرکشی وسیع علیه بویراحمدی ها ازطریق ادوارد براون از اخوند خراسانی خواهش میکنند که بانفوذ کلام خود ازبویراحمدیها بخواهد دست از مصادره کاروانهای انگلیسی بردارند

ودرفقره دیگری یکی ازکهنه دیپلمات جاسوسان خود بنام ویلسون را نزد علیمراد خان بهمیی به دیشموک میفرستند تا انها از حمله به کاروانهای راه لینچ دربختیاری خودداری نمایند

درتمام تلگرافها به دلاوری مردمکهگیلویه وبویراحمد سخن رفته است

بدنیست اظهارنظرظل السطان فرزند ناصرالدین شاه مستبد ترین شاهزاده قجری را درباره مردم کهگیلویه وبویراحمد بدانیم او مینویسد مردم کوهگیلویه اغلب ازاد وخودسر بوده اند گاهگاهی هم که اتابکان فارس وسلاطین اصفهان قدرتی داشتند منحصراطاعتی میکردند ولی درهیچتاریخی کاملا مطیع نبودند حتا شاه عباس بزرگ واغا محمد خان که چنان پادشاهان قهاری کمتر تاریخ نشان میدهد اگرچهارروزی مطیع بودند باز سرازربقه اطاعت بیرون اورده وهرگز کاملا رعیت نشده اطاعت نکردند به واسطه رشادت فطری وسختی مکان ومنشی ومنجم باشی شاه عباس نیز چنین تعبیری اورده است که این ازادگی ورشادت را میتوان به همه لرها تعمیم داد وصدها مثال ونکته های دیگر اورد که همین مشت نمونه خروار کافی است

اقای دکتر صفی نژاد استاد وپژوهشگردانشگاه تهران نیز درمقدمه کتاب عشایرمرکزی ایران باتوجه به همین اسناد مینویسد بررسی فرهنگ عشایر گوشه هایی ازفرهنگ کهن ایرانی رادراذهان جان می بخشد یکی ازاین خصایص که برای ما به میراث مانده است ستیز بادشمنان ایران می باشد که باجنگها ودلاوریهای خود انهارا ازپای دراورده اند بویراحمدی ها دارای چنین خصیصه فطری وتاریخی میباشند به هنگام تجاوز انگلیسی ها به جنوب ایران چنان منافع انهارا بخطرانداخته وعرصه رابرانها تنگ نموده اند که کنسول انگلیس درشیراز ناچارگردید رسما ازدست بویراحمدیها به سفرشان درتهران شکایت نموده وسفیرهم متن شکایت را به لندن مخابره نماید. وباقی قضایا که نمی اوریم

دراین زمینه لرهای کوهمره فارس نیز تا انجا که توانسته اند درحمله به منافع انگلیس کوتاهی نکرده اند سرخی ایل ناشناخته صص۲۳۳-۲۳۴

شرح جان فشانی های لرهای خطه بوشهر کازرون وکوهمره وتاحدودی بویراحمدیها ومتعاقبا عشایر دلیرقشقایی که بخش مهمی ازانها لرتبارند ودربیش ازپانصد صفحه کتاب ارزنده فارس وجنگ بین الملل اول برگ زرینی ازتاریخ ایرانزمین رابوجود می اورد

درانقلاب مشروطه نقش کلیدی بختیاریها احتیاجی به بیان ندارد

امادرزمان رضاشاه درسرکوبی شیخ خزعل گرچه رضاشاه همه رابحساب خودگذاشت ام واقعیت محرز اینکه قبل ازرسیدن ارتش به خوزستان وشلیک یک تیر عشایر کهگیلویه وبویراحمد کمر نیروهای خزعل را شکسته واورا وادار به تسلیم کردند

وگفتنی است که رضا شاه بانیمی ازقوای تادندان مسلح خود برای اولین بار درعمرخود شکست بسیار سنگین ومفتضحانه ای درمقابل بویراحمدیها رادرجنگ موسوم به تنگ تامرادی رامتحمل شد

ودرشورش سالهای۱۳۴۲-۱۳۴۱لرهای بویراحمد وکوهمره فارس ارتشبد اریانا فرمانده کل نیروهای جنوب درمورد انها نوشت

بسیاردلیر خشن تیرانداز ممتاز کوهنورد برجسته ورزیده درحفاظت انفرادی ماهر دراستتاربویژه ازنظراکتشاف هوایی استعدادزیاد تشخیص زمین وانتخاب بهترین پناهگاه مهارت کامل دردستبرد وعملیات شبانه. ورزیدگی کامل دربرقراری تامین بسیارقانع بسیارباهوش سوار کارماهر مهارت کامل درجاسوسی وکسب اطلاع ازدشمن ومهارت هایی که هرارتش ارزوی تربیت چنان رزمندگانی راداشته باشد

ودر جنگ عراق وایران لرها ودرصدر همه استان کهگیلویه وبویراحمد باامار حیرت اور ۲۵درصد جمعیت شرکت کرده درجنگ نهایت شهامت وجانبازی درراه میهن رانشان دادند

واما درعرصه های علمی جناب لیلاز شایدتنها شمانام دکترملک حسینی پدرپیوند ایران راشنیده باشی اما بدانید هم اکنون دانشگاهها وبدنه تشکیلات کشوری ولشکری پرازنخبگان لرتباراست وتازه این شروع کاراست باش تا صبح دولتت بدمد وشاهد شکوفایی کم نظیر قوم لر درتمام عرصه باشید

درفرصت بعد شمه ای ازکارنامه مشعشع قاجاریان موردتحسین جناب لیلازرا به اطلاع میرسانم

یاسوج دکتر سید ساعد حسینی دوم ابان ۱۴۰۵

# آنچه آقای لیلاز و ملت شریفِ ایران باید درباره لرها بدانند

با آنکه شمار زیادی از لرزبانان پاسخ‌های مناسبی به جناب لیلاز داده‌اند، باز هم جای سخن بسیار است.

نخست، افزون بر مفهوم مستقیم توهین کلامی ایشان، اگر به شیوه بیانشان دقت کنیم، نوعی لودگی و القای «هیچ‌نفهمیِ» لرها در آن لحن مستتر است؛ لحنی که گاه از توهین مستقیم نیز موهن‌تر است. دوم، جای پرسش جدی است که آن جناب بنا بر چه ضرورتی چنین سخنانی بر زبان آورده‌اند. اما از جهتی، این اظهارات فرصتی برای معرفی اجمالی قوم لر فراهم کرد. بنده نه از منظر یک لرتبارِ متعصب، بلکه به‌عنوان یک پژوهشگر مبتدیِ تاریخ، خلاصه‌ترین فهرست ممکن از سوابق و نقش لرها در سرنوشت ایران را عرض می‌کنم. از همه خوانندگان خواهش می‌کنم، در صورت دسترسی، این متن را در گروه‌های لرتبارانِ استان‌های دیگر نیز منتشر کنند.

## هویت و پراکندگی لرها

لرها یکی از اصیل‌ترین و دیرینه‌ترین اقوام برخاسته از ایران‌زمین‌اند و آمیزه‌ای از عیلامیان کهن و آریایی‌ها به شمار می‌آیند. در روزگاران گذشته، با اطمینان می‌توان گفت نیمی از جمعیت ایران را تشکیل می‌دادند؛ اما به دلایل گوناگون و حوادث بی‌شماری که جای شرح آن‌ها در اینجا نیست، به‌تدریج بخشی از زبان و هویت خود را از دست دادند و به جمعیت امروزی رسیدند.

بر پایه پژوهش‌های دکتر امان‌الهی و تحقیقات این حقیر، افزون بر استان‌های شناخته‌شده‌ای چون لرستان، ایلام، بختیاری، همدان، کهگیلویه و بویراحمد و فارس، در استان‌های آذربایجان، گیلان، مازندران، خراسان، سیستان و بلوچستان، کرمان، هرمزگان، یزد و اصفهان، و نیز در سراسر بوشهر، قم، قزوین، اراک و کرمانشاه، از جمعیت نسبتاً زیاد تا چند خانواده لر زندگی می‌کنند. در کشورهای عراق و افغانستان نیز جمعیت قابل‌توجهی از لرتبارها وجود دارد.

## نقش تاریخی لرها

لرها از آغاز تاریخ ایران، از سلحشورترین و میهن‌پرست‌ترین مدافعان ایران‌زمین بوده‌اند. دکتر افشار سیستانی در صفحه ۵۲۳ کتاب ایل‌ها و چادرنشینان ایران می‌نویسد:

> اقوام کهگیلویه در مشرق و مغرب ارتفاعات دربند پارس زندگی می‌کرده‌اند و از گذشته‌های دور «انزانی» و «انشانی» نامیده شده‌اند. در تمام سلسله‌های عیلامی، نقشی در جنگ، صلح، یاری و دشمنی داشته‌اند. چون سفرای بابل، سومر و اکد از بین‌النهرین به سرزمین خوزستانِ ایلامی می‌رسیدند، از قله‌های این کوهستان‌ها، جنگل‌ها و به‌ویژه از مردان جنگی و دلیر آن‌ها در گزارش‌ها و الواح خود یاد کرده‌اند.

احمد اقتداری نیز در حدود پانصد صفحه از اثر ارزشمند خود، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، به شرح دلاوری‌های لرها در دفاع از میهن در دوران عیلامی، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و پس از اسلام پرداخته است. در میان این رویدادها، مقاومت و فداکاری آریوبرزن در برابر اسکندر در خاک کهگیلویه و بویراحمد، حماسه‌ای بزرگ و برگ زرینی از تاریخ ایران به شمار می‌آید.

پس از اسکندر، لرتبارها در سال ۱۴۸ پیش از میلاد در بخش‌هایی از کهگیلویه، بختیاری و خوزستان حکومت الیمایی را بنیان نهادند. در زمان اشکانیان نیز دولت خودمختار بازرنگیان را در بویراحمد و بخش‌هایی از شهرستان‌های لرنشین سپیدان، بیضا و پادنا تشکیل دادند. در هجوم اعراب، بازماندگان همین دولت در بویراحمد و غرب فارس، به سرداری گیلویه، تا سال ۲۱۰ هجری قمری در برابر اعراب مقاومت و استقلال داشتند. پس از شکستی موقت، پنجاه سال بعد با کمک یعقوب لیث استقلال خود را بازپس گرفتند. این مردم در رسیدن آل‌بویه به قدرت نقشی مؤثر داشتند و نشانه‌هایی از خودمختاری آنان در دوران سلجوقی و خوارزمشاهی نیز دیده می‌شود.

از سال ۳۰۰ هجری قمری، اتابکان لر در سراسر «لرستان بزرگ»—یعنی بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی—و «لرستان کوچک»—یعنی لرستان امروزی—و نیز همه مناطق غرب رود دزفول تا ایلام و شمال خوزستان حکومت تشکیل دادند. حکومت اتابکان لر بزرگ تا سال ۸۲۷ و اتابکان لر کوچک تا سال ۱۰۰۶ ادامه یافت. لرها از حمله مغول در امان ماندند، اما در برابر تیمور شدیدترین و سرسختانه‌ترین مقاومت را از خود نشان دادند.

## مقاومت در برابر صفویان و نادرشاه

لرها در برابر صفویان بیش از پنج بار، از جمله دو بار در برابر شاه عباس بزرگ، قد علم کردند و در برابر نادرشاه نیز یک‌بار شورشی سخت به راه انداختند. اما هرگاه پای دفاع از میهن در میان بود، در صف مقدم جان‌فشانی می‌کردند. نمونه‌هایی از این مشارکت عبارت‌اند از:

- شرکت و جان‌فشانی در جنگ چالدران

- شرکت در جنگ با ازبک‌ها در زمان شاه تهماسب

- جنگ با عثمانی‌ها

- تصرف قلعه ریشهر بوشهر

- بیرون راندن عثمانی‌ها از تبریز

- سرکوب متمردان دزفول

- سرکوب حاکم متمرد لاهیجان

- فتنه قلندرشاه یا اسماعیل دومِ دروغین

- تصرف بحرین

- تصرف بغداد

- تصرف قلعه قهقهه

- تصرف بندرعباس، قشم و هرمز

- تصرف دوباره بغداد و بصره

نقش حاکم کوه‌گیلویه، با مرکزیت دهدشت، در زمان صفویه چنان بود که او مقام «امیرالامرایی» داشت و از میناب تا شوشتر در قلمرو حاکمیت او قرار داشت. در جنگ‌های یادشده، سواران بختیاری و ممسنی نیز حضور داشتند.

در زمان نادرشاه نیز همه جنگجویان اقوام لر در فتح هرات، مسقط، عمان، هند و جنگ با افغان‌ها نقشی درخشان داشتند. لرها در شکست و بیرون راندن افغان‌ها بسیار مؤثر بودند و در تشکیل دولت مرکزی کریم‌خان زند نیز یاری رساندند.

## لرها و قاجاریان

در حکومت فاسد و ایران‌خراب‌کن قاجار—که طی معاهده‌های گلستان، ترکمانچای و اخترچای تقریباً بخش بزرگی از سرزمین ایران را به روس‌ها واگذار کرد و هرات را به افغانستان داد—همواره میان آنان و لرها تنش و درگیری وجود داشت. این درگیری‌ها عمدتاً ناشی از نپذیرفتن زورگویی، اجحاف و نامردمی‌های آن دولت بود. اما ناآگاهان و قلم‌به‌دستانِ مزدور، این مقاومت‌ها را نادانی، بی‌سوادی و وحشی‌گری لرها قلمداد کردند. لرها نیز که رسانه‌ای برای دفاع از خود نداشتند، ناگزیر به دفاع مسلحانه متوسل می‌شدند.

متأسفانه مبارزات ضداستعماری بویراحمدی‌ها در برابر انگلیسی‌ها از نظر مورخان داخلی و خارجی به‌کلی مغفول ماند. اگر کتاب آبی وزارت خارجه انگلیس وجود نداشت، امروز تنها می‌توانستیم بخش اندکی از آن را به‌عنوان تاریخ شفاهی بازگو کنیم. در کتاب آبی، پنجاه فقره شکایت انگلیسی‌ها از طریق کنسول آن‌ها در شیراز و بازتاب آن در سفارتخانه و وزارت امور خارجه انگلیس ثبت شده است. من شرح این اسناد را در کتاب تاریخ سیاسی و اجتماعی استان کهگیلویه و بویراحمد آورده‌ام.

مقامات انگلیسی ضمن درخواست لشکرکشی گسترده علیه بویراحمدی‌ها، از طریق ادوارد براون از آخوند خراسانی خواستند با نفوذ کلام خود از بویراحمدی‌ها بخواهد دست از مصادره کاروان‌های انگلیسی بردارند. در فقره‌ای دیگر، یکی از دیپلمات‌ها و جاسوسان کهنه‌کار خود به نام ویلسون را نزد علیمرادخان بهمیی به دیشموک فرستادند تا آنان از حمله به کاروان‌های راه لینچ در بختیاری خودداری کنند. در تمام تلگراف‌ها از دلاوری مردم کهگیلویه و بویراحمد سخن رفته است.

ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه و از مستبدترین شاهزادگان قاجار، درباره مردم کهگیلویه و بویراحمد چنین می‌نویسد:

> مردم کوه‌گیلویه اغلب آزاد و خودسر بوده‌اند. گاهی که اتابکان فارس و سلاطین اصفهان قدرتی داشتند، منحصراً اطاعت می‌کردند، ولی در هیچ تاریخی کاملاً مطیع نبودند؛ حتی شاه عباس بزرگ و آقامحمدخان، که چنان پادشاهان قهاری کمتر تاریخ نشان می‌دهد. اگر چهارروزی مطیع بودند، باز سر از رقبۀ اطاعت بیرون می‌آوردند و هرگز کاملاً رعیت نشده و اطاعت نکردند؛ به واسطه رشادت فطری و سختی مکان.

منشی و منجمِ شاه عباس نیز تعبیری مشابه آورده است. این آزادگی و رشادت را می‌توان به همه لرها تعمیم داد و صدها نمونه و نکته دیگر نیز می‌توان افزود؛ همین مشت، نمونه‌ای از خروار است.

دکتر صفی‌نژاد، استاد و پژوهشگر دانشگاه تهران، نیز در مقدمه کتاب عشایر مرکزی ایران با توجه به همین اسناد می‌نویسد:

> بررسی فرهنگ عشایر گوشه‌هایی از فرهنگ کهن ایرانی را در اذهان جان می‌بخشد. یکی از این خصایص که برای ما به میراث مانده است، ستیز با دشمنان ایران است که با جنگ‌ها و دلاوری‌های خود آنان را از پای درآورده‌اند. بویراحمدی‌ها دارای چنین خصیصه فطری و تاریخی می‌باشند. به هنگام تجاوز انگلیسی‌ها به جنوب ایران، چنان منافع آن‌ها را به خطر انداخته و عرصه را بر آنان تنگ کرده‌اند که کنسول انگلیس در شیراز ناچار شد رسماً از دست بویراحمدی‌ها به سفیرشان در تهران شکایت نماید و سفیر نیز متن شکایت را به لندن مخابره کند.

لرهای کوهمره فارس نیز تا آنجا که توانسته‌اند، در حمله به منافع انگلیسی‌ها کوتاهی نکرده‌اند (سرخی، ایل ناشناخته، صص ۲۳۳–۲۳۴). شرح جان‌فشانی‌های لرهای خطه بوشهر، کازرون و کوهمره و تا حدی بویراحمدی‌ها، و سپس عشایر دلیر قشقایی—که بخش مهمی از آنان لرتبارند—در بیش از پانصد صفحه کتاب ارزشمند فارس و جنگ بین‌الملل اول، برگ زرینی از تاریخ ایران‌زمین به شمار می‌آید.

## مشروطه، رضاشاه و پس از آن

در انقلاب مشروطه، نقش کلیدی بختیاری‌ها نیازی به توضیح ندارد. اما در زمان رضاشاه و در سرکوب شیخ خزعل، گرچه رضاشاه همه را به حساب خود گذاشت، واقعیت محرز این است که پیش از رسیدن ارتش به خوزستان و شلیک حتی یک تیر، عشایر کهگیلویه و بویراحمد کمر نیروهای خزعل را شکستند و او را وادار به تسلیم کردند.

گفتنی است رضاشاه با نیمی از قوای تا دندان مسلح خود، برای نخستین بار در عمرش شکستی سنگین و مفتضحانه در برابر بویراحمدی‌ها در جنگ موسوم به «تنگ تامرادی» متحمل شد.

در شورش سال‌های ۱۳۴۱–۱۳۴۲، لرهای بویراحمد و کوهمره فارس حضور داشتند. ارتشبد آریانا، فرمانده کل نیروهای جنوب، درباره آنان چنین نوشت:

> بسیار دلیر، خشن، تیرانداز ممتاز، کوهنورد برجسته و ورزیده، ماهر در حفاظت انفرادی، استاد در استتار—به‌ویژه از نظر اکتشاف هوایی—دارای استعداد زیاد در تشخیص زمین و انتخاب بهترین پناهگاه، دارای مهارت کامل در دستبرد و عملیات شبانه، ورزیده در برقراری تأمین، بسیار قانع، بسیار باهوش، سوارکار ماهر، دارای مهارت کامل در جاسوسی و کسب اطلاع از دشمن؛ و دارای مهارت‌هایی که هر ارتشی آرزوی تربیت چنین رزمندگانی را دارد.

در جنگ ایران و عراق نیز لرها—و در صدر همه، استان کهگیلویه و بویراحمد—با آمار حیرت‌آور ۲۵ درصد جمعیتِ شرکت‌کننده در جنگ، نهایت شجاعت و جان‌بازی در راه میهن را نشان دادند.

## در عرصه علمی

جناب لیلاز، شاید تنها نام دکتر ملک‌حسینی، پدر «پیوند ایران»، را شنیده باشید؛ اما بدانید که هم‌اکنون دانشگاه‌ها و بدنه تشکیلات کشوری و لشکری پر از نخبگان لرتبار است. و این تازه آغاز کار است. باش تا صبح دولتت بدمد و شاهد شکوفایی کم‌نظیر قوم لر در تمام عرصه‌ها باشی.

در فرصت بعد، شمه‌ای از کارنامه مشعشع قاجاریان—که مورد تحسین جناب لیلاز است—را به اطلاع می‌رسانم.

یاسوج — دکتر سید ساعد حسینی

۲ آبان ۱۴۰۵