جوک، قطعه ادبی کوتاه و طنزآمیز است که معمولا شفاهی است و عموما نقطه اوج آن در آخرین جمله آن قرار گرفته است. درباره جوک‌ها، و دلیل خنده‌دار بودن و استقبال از آنها، بحث‌های تئوری فراوانی انجام شده که ۳ نظریه زیر قابل توجه‌اند:
تئوری برتری: ما به بدشانسی دیگران می‌خندیم چون بدشانسی دیگران، تاییدی است بر برتری ما. افلاطون به نقل از سقراط می‌گوید: دلیل خندیدن ما به دلقک‌ها، ناشی از احساس برتری ما نسبت به آنهاست. به این حالت اصطلاحا دگرغم‌شادی (Schadenfreude) نیز گفته می‌شود.
تئوری ناهمخوانی: در قرن هجدهم میلادی نظریه‌ای ارایه شد که می‌گفت: اتفاقاتی که با انتظارات و الگوهای ذهنی ما هم‌خوانی و هماهنگی نداشته باشند، سبب خنده ما می‌شوند. ارسطو می‌گوید: یکی از راه‌هایی که می‌تواند سبب خنده شود آن است که گوینده با کلام خود، انتظاری را در شنونده ایجاد کرده و سپس آن‌را نقض کند. سیسرون می‌گوید: متداول‌ترین نوع جوک، آنهایی هستند که در مسیر گفتن آن جوک، پیش‌بینی ما برآورده نمی‌شود. در واقع ما توقع شنیدن یک چیز را داریم ولی برخلاف توقع ما، چیز دیگری گفته می‌شود.
تئوری تسکین: لرد شفتسبری (Shaftesbury) در سال ۱۷۰۹ اشاره می‌کند که خندیدن سبب آزاد شدن فشار عصبی انسان می‌شود.
انواع جوک
جوک‌ها را در قالب‌های مختلفی می‌توان طبقه‌بندی کرد که برخی از آنها در ذیل آمده است. لطفا توجه نمایید که جوک های موجود در متن حاضر چندان جدید و جذاب نیستند و هدف از طرح آنها، توضیح مطلب است.
بر اساس کلیشه‌های تحقیرآمیز قومی ساخته می‌شوند. مثال معروفی از آن، جوک‌های لهستانی است. در دهه ۹۰ میلادی، فرهنگ عامه آلمان تمایل زیادی به جوک‌های لهستانی داشت. در شوهای تلویزیونی، کمدین‌های آلمانی، جوک‌های زیادی درباره اقتصاد لهستان و سرقت خودروهای آلمانی فراوانی که تصور می‌رفت کار لهستانی‌ها باشد ساخته شد. مثلا:
سوال: جدیدترین شعار تبلیغاتی لهستان برای جلب توریست چیست؟
جواب: به لهستان بیایید – خودروی شما آنجاست!
Q. Was ist der neueste Werbeslogan der Tourismusbranche für Polen? A. Kommen Sie nach Polen – Ihr Auto ist schon da!
نمونه دیگری از جوک‌های قومیتی، جوک‌هایی است که درباره مردم ایتالیا و علاقه شدید آنها به پاستا وجود دارد. به تصویر زیر توجه کنید.
ساختار این جوک‌ها حول یک سوال از شنونده متمرکز است و معمولا جوابی دور از ذهن دارد که مبتنی بر جنبه‌های ناآشکار موضوع، تکیه کلام‌ها، شایعه‌ها، بازی با کلمات، و غیره است. نمونه معروفی از جوک‌های معمایی، الگوی سوالی خاصی را تکرار می‌کنند که چند مثال زیر شهرت جهانی دارند:
سوال ثابت جوک: چرا مرغ از خیابان رد شد؟ مثال:
سوال: چرا مرغ از خیابان رد شد؟
جواب: چون میخواست برود آن طرف خیابان!
سوال ثابت جوک: چند نفر (از فلان صنف یا ملیت) لازم است تا یک لامپ سوخته را تعویض کنند؟ مثال:
سوال: چند نفر برنامه‌نویس لازم است تا یک لامپ را عوض کنند؟
جواب: هیچ. این یک مشکل سخت‌افزاری است!
سوال: چند نفر «مرد واقعی» لازم است تا یک لامپ را عوض کنند؟
جواب: هیچ. مرد واقعی از تاریکی نمی‌ترسه!
سوال: چند نفر لهستانی لازم است تا یک لامپ را عوض کنند؟
جواب: سه تا. یکی برای آنکه لامپ را نگه دارد و دو تا برای اینکه او را بچرخانند!
جوک‌های تق‌تق [ضربه به در] (Knock-knock joke):
ساختار کلی جوک به این صورت است:
اولی: تق‌تق!
دومی: کیه؟
اولی: [اسم کسی یا چیزی در این بخش می آید]
دومی: [کسی یا چیزی] کیه؟
اولی: [شاه‌بیت جوک در این بخش می آید]
مبنای این جوک، اشاره به نمایشنامه مکبث اثر شکسپیر دارد:
Knock, knock, knock! Who's there, i' the name of Beelzebub? Here's a farmer, that hanged himself on the expectation of plenty: come in time; have napkins enow about you; here you'll sweat for't.
تق تق! کی اونجاست، به نام شیطان؟ شاید کشاورزی باشد که خودش را کشته است زیرا غله ارزان بود. به موقع اینجا هستید؛ و امیدوارم چند دستمال آورده باشید: شما اینجا خیلی عرق خواهید کرد.
به یک نمونه جوک تق تق امروزی توجه کنید:
Knock, knock.
Who's there?
Boo.
Boo who?
Don't cry!
اولی: تق‌تق.
دومی: کیه؟
اولی: بوو. (اسم)
دومی: بوو هوو؟ [شبیه صدای گریه] (بوو کیه؟)
اولی: گریه نکن!
جوک‌هایی هستند که درباره مسایل صنفی و تخصصی می‌باشند و فقط گروهی خاص، معنای آن را درک می‌کنند. یکی از انواع متداول این نوع از جوک‌ها، جوک‌های علمی است که درک آنها مستلزم آگاهی از آن علوم است. مثلا:
روزی یک اتم وارد بار شد و از پیشخدمت پرسید: شما الکترون گمشده مرا ندیده‌اید؟
پیشخدمت گفت: حالا از کجا معلوم گم شده؟ شاید خودش رفته است..
اتم جواب داد: من مثبت (اندیش) هستم.
توضیح اینکه: اگر اتم، الکترون از دست بدهد، دارای بار مثبت می شود.
مثال دیگر:
اولی: چرا برنامه‌نویس‌ها همیشه زمان کریسمس را با زمان هالووین اشتباه می‌کنند؟
دومی: چون Oct 31 = Dec 25
توضیح اینکه: زمان کریسمس و زمان هالووین به ترتیب 25 دسامبر و 31 اکتبر است. عبارات Dec و Oct از یک سو مخفف December و October و از سوی دیکر مخفف Decimal و Octal است. اعداد مبنای ده را دسیمال و اعداد مبنای هشت را اکتال می‌گویند. مقدار ۲۵ در مبنای ده با مقدار ۳۱ در مبنای هشت برابر است.
آیا یک جوک بامزه، برای همه بامزه است؟
هرچند به نظر می‌رسد که عموم مردم دنیا، از کشورها و فرهنگ‌های مختلف، علاقه‌مند به جوک باشند، ولی نکته قابل تامل آن است که ذائقه یکسانی در نوع و محتوای جوک‌ها وجود ندارد. ریچارد وایزمن (Richard Wiseman) متخصص روانشناسی، در سال ۲۰۰۱ پروژه‌ای پژوهشی را در مورد «خنده‌دار‌ترین جوک جهان» انجام داد که نتایج جالبی را به همراه داشت. او وب‌سایتی را تحت عنوان آزمایشگاه خنده راه‌اندازی کرد و از مردم سراسر جهان خواست تا جوک‌های مورد علاقه‌شان را در این سایت اینترنتی ثبت کرده و جوک‌های سایر افراد را امتیازدهی کنند. در این پروژه، بیش از ۴۰۰۰۰ جوک و حدود ۲ میلیون رای ثبت شد. خروجی این تحقیق، «خنده‌دار‌ترین جوک جهان» را از دیدگاه رای‌دهندگان مشخص نمود:
دو شکارچی روی درخت بودند که یکی از آنها به زمین سقوط کرد. به نظر می‌رسید که شکارچی، دیگر نفس نمی‌کشد و چشم‌هایش به عقب برگشته بود. شکارچی دیگر، دست‌پاچه، موبایل‌ش را برداشت و با اورژانس تماس گرفت و گفت: دوست من مُرده، چه‌کار باید بکنم؟ اپراتور اورژانس با آرامش از آن طرف خط جواب داد: بسیار‌خوب، آرام باش؛ ابتدا باید مطمئن شویم که او مُرده.. پس از چند لحظه سکوت، صدای یک شلیک شنیده شد و شکارچی به اپراتور اورژانس گفت: بسیار خوب، الان باید چه‌کار کنم؟!
این جوک توسط یک روان‌پزشک ۳۱ ساله به نام گورپال گوسال (Gurpal Gosall) از انگلستان در مسابقه شرکت داده شده بود. ریچارد وایزمن، برگزار کننده این پژوهش، دلیل موفقیت این جوک را سه چیز می‌داند:
از سوی دیگر، در جوک شکارچی، خواننده انتظار دارد که از نقطه A به نقطه B برسد ولی در آخرین لحظه متوجه می‌شود که جوک او را به نقطه C برده است. در واقع، انتظار خواننده جوک آن است که شکارچی، ضربان قلب دوستش را چک کند. طنز از آنجا شروع می‌شود که تضادی بین انتظار ما و آنچه که به وقوع می‌پیوندد آشکار می‌شود.
در این تحقیق همچنین بررسی گردید که دربین ۱۰ کشوری که بیشترین مشارکت را در نظرسنجی داشته‌اند، کدام یک جوک‌های بیشتری را خنده‌دار دانسته‌اند. نتیجه رده‌بندی به‌صورت زیر است:
۱. آلمان
۲. فرانسه
۳. دانمارک
۴. بریتانیا
۵. استرالیا
۶. ایرلند
۷. بلژیک
۸. آمریکا
۹. نیوزیلند
۱۰. کانادا
نتیجه این تحقیق نشان داد که شرکت کنندگان از آلمان، به طیف وسیعی از انواع جوک‌ها علاقه‌مند هستند.
مردم فرانسه، دانمارک و بلژیک جوک‌هایی را می‌پسندند که اندکی فراواقعی و فانتزی باشند، مثلا:
روزی یک سگ به تلگرافخانه رفت، یک برگه خالی گرفت و نوشت: واق، واق، واق، واق، واق، واق، واق، واق، واق. تلگرافچی برگه را بررسی کرد و مودبانه گفت: تا ۱۰ کلمه یک قیمت است و اینجا فقط ۹ کلمه است. بنابراین می‌توانید یک "واق" دیگر به رایگان ارسال کنید. سگ گفت: در آن صورت جمله کاملا بی‌معنا می‌شود!
شرکت‌کنندگان از ایرلند، بریتانیا، استرالیا و نیوزیلند تمایل شدیدی به جوک‌هایی دارند که بر مبنای بازی با کلمات (مانند ایهام و جناس) باشد. مثلا:
دو ماهی داخل یک تانک بودند. یکی از آنها برگشت و به ماهی دیگر گفت: چطور باید با این، رانندگی کنیم؟!
توضیح اینکه: جمله اول این‌طور القاء می‌کند که دو ماهی در «تانک آب» هستند ولی جمله دوم آشکار می‌کند که آنها در واقع، در یک «تانک جنگی» هستند.
آمریکایی‌ها و کانادایی‌ها جوک‌هایی را ترجیح می‌دهند که مبتنی بر «حس برتری» باشد، به‌خصوص اگر این برتری، نسبت به فردی باشد که ابله به نظر برسد و یا فرد دیگری او را ابله جلوه دهد. مثلا:
تگزاسی: اهل کجایی؟
فارغ‌التحصیل هاروارد: من از جایی می‌آم که مردمش جمله‌هاشون رو با «حروف اضافه» تموم نمی‌کنند!
تگزاسی: بسیار خوب - اهل کجایی، ابله؟!
برای درک معنای این جوک، باید به متن انگلیسی آن رجوع کرد:
Texan: Where are you "from"? Harvard grad: I come from a place where we do not end our sentences with "prepositions". Texan: Okay – where are you from, stupid?!
توضیح اینکه از لحاظ دستوری، در ادبیات رسمی، حرف اضافه (مانند from) در انتهای جمله نمی‌آیند. تگزاسی، کلمه ابله را به انتهای جمله اضافه می‌کند تا هم مخاطب خود را تحقیر کند و هم from آخر جمله قرار نگیرد.
برحسب داده‌های به دست آمده از این پژوهش، نتایج زیر حاصل شده است:
اولی: میدونی چرا پاهای اردک، پهن است؟
دومی: برای اینکه آتش رو خاموش کنه.
اولی: میدونی چرا پاهای فیل پهن است؟
دومی: برای اینکه اردک رو خاموش کنه!
نقش پنگوئن نیز کمابیش مشابه نقش اردک است؛ مثلا:
روزی یک پنگوئن وارد مغازه‌ای شد و از فروشنده پرسید: انگور داری؟ فروشنده گفت: نه! روز بعد هم این اتفاق تکرار شد. روز سوم فروشنده گفت: نه، و اگر یک بار دیگر این سوال را بپرسی، پاهایت را به زمین میخ می‌کنم. روز بعد، مجددا پنگوئن وارد مغازه شد و پرسید: میخ داری؟ فروشنده گفت: نه. پنگوئن پرسید: انگور داری؟
منابع:
