1400.04.22 اردوان بیات؛
چند کُدنویسی برای زادروز توی گرامی!
امیدوارم این نوشته برایتان بی‌معنی و مسخره نباشد. اگرچه چندان فرصتی برای چفت‌وبست دادن به آن نداشتم.
و شرمنده که باز افسار کم‌نویسی را پاره‌کرده‌ام.
اگر فرصت دارید بخوانید و نقدهای‌تان را هر جور که می‌توانید درمیان‌بگذارید.
به فرض محال یادت رفته که امروز زادروزت بوده‌است. پیامکی روی گوشی نمایان می‌شود: «سلام اردوان عزیز! تولدت مبارک! به آرزوهات برسی.» این تو را به خودت نمی‌آورد؟ می‌آورد! می‌گویی چرخش دیگری به دور خورشید زدم. یاد قرار سال پیش خود با زمین و هر آنچه در آن هست، می‌افتی. چرتکه می‌اندازی تا ببینی در این یک سالی که گذشت به کجا رسیدی. یادت می‌آید که پارسال با خود می‌گفتی: «سال دیگه این موقع، فلان جا هستم، بیسار می‌کنم.» فلان جا رسیدی؟ بیسار کردی؟ یا فقط روی هوا حرف زده‌بودی؟
چه حسی داری هنگامی که می‌فهمی این پیامک را یک سری کد برنامه‌نویسی برایت فرستاده‌اند؟! حسی که از دیدن یک گل مصنوعی داشتی؟ حسی مصنوعی یا مکانیکی؟! چه تناقضی! اگر آدمیزاده‌ای راستین پیامک را فرستاده‌باشد چه؟ هر بار که نامش را می‌خوانی یا می‌شنوی کلی یاد و خاطره جلوی چشمت می‌دوند. می‌گویی: «دمِش گرم، یادش نرفته‌بود.» این یک حس واقعی ست. پیامک کسی است که تو را می‌شناسد. ولی پیامک‌های سودجویانه‌ی شرکت‌هایی مانند همراه‌اول و ایرانسل و دیجی‌کالا و چه و چه... تنها به دنبال فرصت خودنمایی هستند. این با هیچ پیام آدمیزادی‌ای یکی نیست؛ حتا اگر مانند دوست گرامی‌ام با شوخی چنین حقیقت تلخی را گفته‌باشد:
«درود به روت گُجسته-آژی‌دهاک دیوخوی کج‌رفتارِ پلید افکارِ تهی‌مغزِ مشمئزکننده. زادروزت خجسته! مرسی که به دنیا اومدی.»
(گُجسته: ملعون! / آژی‌دهاک: ضحاک! / ضحاکِ ملعون!)
چندین روز است که برنامه‌ی سالنامه‌ی فارسی گوشی، روزشمار مزخرفی راه انداخته. هر روز می‌نویسد: فلان روز مانده به زادروز شما! از این برنامه‌ریزی‌ها بیزارم. ابتذال که می‌گویند همین است. نخست نگاهی کنیم به معنای ابتذال در فرهنگ فارسی عمید:
یک. دائم به کار بردن و کهنهکردن چیزی؛ کهنگی.
دو. خوار کردن؛ بی‌قدری؛ پستی.
پس می‌توانیم بگوییم ابتذال «پست و بی‌ارج و ارزش کردن چیزی» است. یعنی یک چیز را سطحی و ظاهری دیدن یا نگاه ساده‌انگارانه را گسترش دادن. این ابتذال در سیاست و هنر و فرهنگ و روانشناسی یا هر چیز دیگری می‌تواند رخ دهد.
امروزه بسیاری آدم‌های آشنا در همین روز به کمک «برنامه‌های یادآور» و یا «حافظه‌ی نیرومند خود» به یادتان می‌افتند و پیامی برایتان می‌فرستند. آنکه زادروز تو را در سالنامه‌ی گوشی یا در ذهنش یادداشت کرده، هر چه بوده برایش ارزشَکی داشته‌ای. او نمی‌خواسته در گرفتاری‌های روزمره‌ی زندگی فراموش کند به تو بگوید: «فراموشت نکرده‌ام». شاید به یکی از این سه دلیل:
(روی عنوان این دلیل‌ها پافشاری ندارم شاید خیلی هم درست نباشند.)
یک. مهربانی: «به خودی خود» برای او ارزش معنوی داری.
دو. مهرخواهی: می‌خواهد روی تو سرمایه‌گذاری کند؛ یا مادی یا معنوی!
سه. گرفتاری در تله‌ی مجازی: می‌پندارد اگر زادروزت را فراموش کند، از دستش دلخور می‌شوی!
ما تااندازه‌ای دلیل‌ها را می‌فهمیم. ولی مهم این است که فرستنده‌ی پیام یک آدم راستین است نه چند کد برنامه‌نویسی‌شده و این خیلی خیلی خوب است. دسته‌ی یک ناخودآگاه می‌خواهد برای زمان کوتاهی ناهمواری‌های زندگی را بر تو هموار کند. می‌خواهد برای یک آن هم که شده جلوی بادی که شمع زندگی‌ات را به پت‌پت انداخته، بایستد. و این کار کمی نیست.
بی‌گمان در آینده ربات‌هایی شخصی می‌سازند که شما را هر روز بیش از پیش بفهمند و با شما زنده‌وار زندگی کنند. اگر چنین باشد سخنان آنها می‌تواند بوی آدمیزادی بدهد ولی زمانی که این ربات نه تو را بشناسد و نه تو او را بشناسی، چیزی جز کدهای برنامه‌نویسی نیست. در این زمینه پیشنهاد می‌کنم فیلم «او» را با بازی درخشان خواکین (: واکین) فینیکس و کارتون «شش ابرقهرمان» را تماشا کنید. [1]
باری! پا را فراتر بگذاریم!
سریال طنز «خودروی تهران یازده» را یادتان می‌آید؟ آن زمان‌ها پراید هاچ‌بک یشمی ارزشمند بود. چون پیکان و ژیان و فولکس زیاد بود. ولی امروز چه؟ امروز همه‌جا همه‌جور پرایدی ریخته همه هم بدتر از آن هاچ‌بک اند. چهل و چند سال است که صنعت خودروسازی را با تکرارِ تکرارِ تکرار نابود کرده‌اند. تکرار یک چیز پست، و پست‌تر کردن آن چیزی جز ابتذال است؟ سال‌ها ست که پراید یک خودروی پیش پاافتاده‌است حتا اگر قیمتش به دویست میلیون تومان برسد. و شک نکنید که خواهد رسید! با این همه اگر دقت کرده‌باشید یک خودروی آمریکایی قدیمی را در خیابان خیلی خوب می‌بینیم چون هم کمیاب است هم باکیفیت ولی پراید نه کمیاب است و نه باکیفیت!
این روزها قلب را هم مانند پراید از فراوانی، نمی‌بینیم. آدم‌های خودخواه و کُشته‌مرده‌ی توجه با مالیدن و پاشیدن ایموجی «قلب» به در-و-دیوار همه‌جا از قلب هم ارزش‌زُدایی کرده‌اند. من در فضای مجازی فرت و فرت قلب نمی‌فرستم چون باور دارم که تند تند قلب فرستادن ما برای آدم‌های یک دقیقه‌ای ارزش قلب را از عرش به فرش می‌آورد.[2] به هر روی قلب مبتذل شده، چون قلب‌باران‌های فراوانی را زیر پست هر آدم ناشناخته و ناآشنایی دیده‌ایم. من می‌خواهم به سهم خودم، ارزش قلب را بالا نگه دارم. نمی‌خواهم مانند پراید از بس همه‌جا هست، دیگر به چشم نیاید! هر قلبی که می‌فرستم باید ارزش خودش را داشته‌باشد!
این مشکل من نیست که قلب‌ناباور شده‌ام. مشکل شما هم هست. در حسابتان قلب ندارید ولی از کیسه‌ی خلیفه قلب می‌فرستید و دلخور از این هستید که قلب‌های واقعی‌تان هم برگشت می‌خورند. این خود شما بودید که همچون بانک مرکزی آن قدر قلب بی‌پشتوانه چاپ کرده و بخشیده‌اید که تورم «مهر» بالا رفته. دیگر تپش‌های قلب‌هایمان هم دروغین می‌نماید چراکه چشم همه‌مان از قلب‌ها و مِهرهای دروغین پر شده.
یکی از دلایلی که مردم می‌خواهند تیپ و قیافه‌ای متفاوت‌تر از دیگران داشته‌باشند همین تکراری نبودن است. می‌خواهند با متفاوت‌نمایی احساس «کمیابی» و «ارزشمندیِ» خود را در چشم ما زنده‌کنند. چون هر چه تفاوت ظاهری بیشتر باشد، دیده‌شدن بیشتر است. گویی نمی‌دانند راه متفاوت‌بودنشان با آدم‌های بیشماری همسان ست و آن هم «شبیه فلان کیَ‌ک شدن» است. می‌خواهند شبیه همان چیزی باشند که رسانه‌های این‌سو و آن‌سو تبلیغ می‌کنند. این نقض غرض (: خلاف نیّت) است چون در پایان همه مانند یکدیگر می‌شوند و آنان که نمی‌خواسته‌اند متفاوت باشند، متفاوت و کمیاب می‌شوند!
خب! برگردیم به داستان زادروز! آیا با همه‌ی این گفته‌ها، باز هم گمان می‌کنید رفتارهای مجازی این روزهای ما ارزش «شادباش زادروز» را پایین نمی‌آورد؟ تکرار سطحی «استوریِ تولدت مبارک» برای کسی که سالی دو-سه-بار از کنارش می‌گذریم و نامش را با ناسزا و تمسخر به زبان می‌آوریم، بی‌معنا نیست؟
شاید چون استوری‌ها بیش از یک روز در دسترس دیگران نیستند گمان می‌کنیم هر روز باید چیزی بگوییم، یا عکسی از خود بفرستیم و با خود بگوییم: «عکسم را نشان می‌دهم، پس هستم» یا سخن بزرگانی که امروز کسی پست کرده‌بود را هم‌رسانی کنیم؛ تولد فلانی را با استوری تبریک بگوییم و... آیا نمی‌توانیم با پیام خصوصی یا یک تماس کوتاه تبریک بگوییم؟
آیا این ویژگی‌های پیامرسان‌ها، ذهن‌مان را تله‌گذاری نکرده‌اند؟ آیا این الگوریتم‌ها و کدها، رفتارها و توانایی‌ها و هوشیاری مردمان را سنجِش و پایِش نمی‌کنند؟ آیا اینها جز سرگرمی همیشگی مردم در این زمانه‌ی دروغ و پنهان‌کاری به درد کارهای دیگری هم می‌خورند که ما انجام نمی‌دهیم؟ آیا ما می‌توانیم کاربرد بهتری برای اینها بیابیم؟ قطعا می‌توانیم.
شاید این چیزها زیان‌های دوران فناوری‌های نوین است. نمی‌دانم چگونه باید با همه‌ی آنها کنار بیآییم چون فناوری‌ها خوبی‌های بسیاری دارند و نمی‌توانیم کنارشان بگذاریم. هر چه هست چاره‌اش کنار گذاشتن گوشی نیست!
باورهای نیم‌پَز دیگری هم هستند که توانایی و فرصت گفتن‌شان را ندارم. شاید روزی که خوب پُختند، بتوانم درباره‌شان بنویسم. روزی که خوب دور و برش را گشته‌باشم و همه‌ی سایه‌روشن‌هایش را دیده‌باشم.
یادداشت‌ها:
1. او / Her 2013
شش ابرقهرمان / Big Hero 6 2014
فیلم‌های دیگری هم هستند ولی این دو را اگر ندیده‌اید، نقد بچسبید. با بچه‌ها کارتون دیده‌اید؟ ببینید. آنها تند تند به شما نگاه می‌کنند که ببینند شما هم می‌بینید یا نه! واکنش‌های شما را می‌خواهند ببینند. دو ساعت سنگ‌بودن را کنار بگذارید!
اگر پیشنهاد تماشایی دیگری هم دارید، بنویسید!
2. آدم‌های یک دقیقه‌ای کسانی هستند که چه در واقعیت و چه در مجازی چندان اثری روی زندگی ما ندارند. آنها را خوب نمی‌شناسیم و همان میزان که می‌شناسیم را هم نمی‌پسندیم. بود و نبودشان را چندان حس نمی‌کنیم. البته این تعریفی کلی ست و می‌تواند استثنا هم داشته‌باشد.
گفتنی ست که آدم یک دقیقه‌ای به خودی خود ارزشمند است ولی نمی‌تواند در جایگاه یک آدم خودمانی یا دوست باشد. بهتر است بگویم ما گنجایش و توانایی مهرورزی ویژه به همه‌ی آدم‌هایی که می‌بینیم را نداریم، دست‌کم تا زمانی که بخشی از داستان زندگی یکدیگر را ندانیم و این دانستن روی‌مان اثر نگذارد.
این قلب‌های ظاهری ما اگرچه به قول برخی حس خوب به آدم‌ها می‌دهد ولی پیامد همگانی و عمومی‌اش ارزش‌زُدایی یک ارزش انسانی ست. من «ایموجی گل» را به جای «قلب» به‌کار می‌برم. شاید چون گل دیدنی‌تر از قلب است!
امیدوارم بتوانم در آینده این خوی همیشگی‌ام را از کودکی تا امروز بشکافم چون می‌دانم آدم‌های مانند من کم نیستند.
