
به شیئی فکر کنیم که سالها زیر خاک مانده است. شاید روزگاری ظرفی دمدستی بوده، چیزی که صاحبش حتی زحمت نگاهکردن به آن را نمیکشیده. حالا پس از چند قرن، همان چیز ناچیز نشانی از زندگی مردمانی است که دیگر نمیتوانند چیزی را توضیح دهند یا از خود دفاع کنند. خاک پنهانش کرده، زمان زخمش زده و کاوشگری آن را به روشنایی آورده است. اما کار تازه شروع میشود: باید نگاهش کرد، از آن پرسید، پاسخ نساخت و جای خالی دانستهها را با حدسهای خوشظاهر پر نکرد. باید به گذشته فرصت داد، تا آنجا که هنوز صدایی دارد، به زبان خودش حرف بزند.
حالا برگهای از یک پرونده دولتی را کنار آن بگذاریم: تاریخی در بالا، نامی در پایین و امضایی که شاید دستی لرزان پایش نشسته باشد. این هم یادگاری از گذشته است، اما چه تفاوت هولناکی! باستانشناس درستکار از میان خاک و شکستگی راهی به واقعیت میجوید؛ بازجوی خودکامه ممکن است نخست واقعیت مطلوبش را بسازد و سپس کاغذ و شاهد و امضا و اعتراف را وادارد به آن شهادت بدهند. آنجا حقیقت را کشف میکنند؛ اینجا تولید.
در فاصلهی این دو گونهی نگاه، قلمرو ادبی یوری دومبروفسکی گسترده شده است. در یک سوی آن موزهای قرار دارد با اشیا، نقشهها، کتابها، استخوانها، قطعههای فراموششدهی تاریخ و انسانهایی که برایشان دل میسوزانند؛ در سوی دیگر اتاق بازجویی، پرسش تکرارشونده، کاغذ صورتجلسه، دستگاه اتهام و انسانی که میخواهد از او نسخهای سازگار با پرونده بسازند. دو رمان بزرگ دومبروفسکی، «نگهبان آثار باستانی» و «دانشکدهی چیزهای بیمصرف»، میان این دو جهان رفتوآمد میکنند. این رفتوآمد، نزاع فرهنگ با بیفرهنگی به معنای ساده و آرامشبخش آن نیست. هر دو جهان سند دارند، هر دو به گذشته رجوع میکنند، هر دو میگویند دنبال حقیقتاند. نزاع بر سر این است که چه کسی حق دارد حقیقت را نامگذاری کند و چه بر سر انسانی میآید که پاسخ ازپیشنوشتهشده را نمیپذیرد.
برای شنیدن صدای دومبروفسکی، بد نیست لحظهای نامهای بزرگ ادبیات روسیه را کنار بگذاریم. نه از سر رقابت با آن نامها، بلکه برای آنکه این مرد را با قامت خودش ببینیم. او داستایفسکی کوچکشده نیست، شاهدی نیست که فقط به برکت زندانرفتن نویسنده شده باشد، و مورخی هم نیست که تفننی رمان نوشته است. نویسندهای است که میتواند از سرگذشت یک شیء به مسئلهای اخلاقی برسد؛ کسی که خوب فهمیده بود قدرت، پیش از گرفتن جان آدمی، گاهی نامش، گذشتهاش و حتی حق توضیحدادن درباره خودش را از او میگیرد.
اگر قرار باشد این دو کتاب را با یک واژه آغاز کنیم، آن واژه شاید «نگهداری» باشد. نگهداشتن شیئی در موزه. نگهداشتن نامی در حافظه. نگهداشتن یک جمله، وقتی همه از تو میخواهند جملهی دیگری به زبان بیاوری. نگهداشتن حق تردید. نگهداشتن آگاهی از این نکته که میان آنچه رخ داده و آنچه نوشتهاند ممکن است درهای به پهنای تمام یک زندگی باشد. و در آخر، نگهداشتن انسان، زمانی که جهان در کار تبدیلکردن او به پرونده است.
عنوان رمان دوم طنزی تلخ دارد: دانشکدهی چیزهای بیمصرف. گویی رشتهای دانشگاهی وجود دارد که در آن چیزهایی تدریس میشود که دستگاه روز دیگر نیازی به آنها ندارد: قانون مستقل، استدلال، کرامت، وجدان، حافظهی تاریخی، شاید حتی توانایی گفتن «نمیدانم». خنده در این عنوان زنده است، اما خندهای که هرچه بیشتر در آن دقیق شویم، سردتر میشود. چه جامعهای باید ساخته شده باشد که عدالت در آن علمی منسوخ به نظر برسد؟ چه تحولی باید در زبان اتفاق بیفتد تا درستکاری صورت نوعی بیعرضگی پیدا کند؟ و چرا کسانی که ادعا میکنند آینده را میسازند، تا این اندازه از کسانی میترسند که گذشته را حفظ میکنند؟
راه آشنایی با دومبروفسکی از همین پرسشها میگذرد. ناچار به زندگیاش سر خواهیم زد و به سیاست شوروی؛ از پایتخت تازه قزاقستان تا قحطی و بازداشتها، از گشایش کوتاه پس از استالین تا سالهای دراز سکوت. بااینهمه، اگر سیاست یکتنه صحنه را تصاحب کند، زندگی پرشاخه نویسنده را به همان چیزی تقلیل دادهایم که او از آن بیزار بود: چند عنوان در یک پرونده. پس باید از زندان بیرون بیاییم؛ سری به بازار بزنیم، میان قفسههای کتابخانه بگردیم، پای حرف نقاشی نامتعارف بنشینیم، از طنز و عشق غافل نشویم. ادبیات دومبروفسکی فقط چیزی نیست که سرکوب نتوانست نابود کند. بیشتر از آن، زندگی سرشاری است که سرکوب هرگز نتوانست تمام و کمال بفهمد.
یوری اُسیپوویچ دومبروفسکی در ۱۹۰۹ در مسکو به دنیا آمد و در ۱۹۷۸ درگذشت. این دو تاریخ در زندگینامه جا میشوند؛ آنچه میانشان گذشته، نه به این آسانی. کتاب و دوستی و دلبستگی بود، اما بازداشت و اخراج از پایتخت و اردوگاه هم بود؛ سالهایی که بیماری و محرومیت بر سالهای دیگر سایه انداختند. شرححالهای کوتاه معمولاً مینویسند «چهار بار بازداشت شد» و میگذرند. درباره این نویسنده حتی تاریخ بازداشتها هم اهمیت دارد: کافی است چند تاریخ نادرست را به هم بچسبانیم تا زندگیای بسازیم که در واقع رخ نداده است. برای کسی که سراسر عمر با حقیقت ساختگی پروندهها درگیر بود، این لغزش فقط اشتباهی در حاشیه زندگینامه نیست.
نخستین دستگیری تعیینکننده در ۱۹۳۲ اتفاق افتاد. او دانشجوی جوانی در مسکو بود و در پی محکومیت به تبعید راهی قزاقستان شد. بررسی تازهی پروندههای کیفری به دست ایگور دواردوویچ جزئیات آشنای این روایت را اصلاح کرده است: دومبروفسکی نه بلافاصله در همان سال، بلکه در مهی ۱۹۳۳ به آلماآتا رسید؛ بخشی از فاصلهی زمانی محکومیت تا رسیدن را، بنا به شهادت ثبتشده در پروندهای متأخر، در مسکو گذرانده بود. برخلاف تصویری که گاهی از انتقال او با قطار زندانیان ساختهاند، خودش گفته بود آزادانه سفر کرده، هرچند ناگزیر به اجرای حکم بوده است. آزادی سفر در اینجا طعنهای حقوقی است: میتوان بینگهبان به مقصد رفت و باز هم آزاد نبود.[۱]
دومین بازداشت او بهاستناد سندی که دواردوویچ از پرونده منتشر کرده، در ۲۶ ژوئن ۱۹۳۵ بود. تاریخ ۱۹۳۶ که هنوز در شماری از شرححالها گردش میکند، نباید بیوارسی تکرار شود. سالهای ۱۹۳۹ و ۱۹۴۹ نیز در تاریخ سرکوب او اهمیت دارند؛ پس از زندانها و تبعیدهای تازه، بازگشت واقعی او به امکان نوشتن در میانهی دههی ۱۹۵۰ رخ داد. اما این عبارت ظاهراً منظم، «بازگشت به امکان نوشتن»، به هیچوجه بازگشت زمان ازدسترفته را معنا نمیدهد. یک نویسنده میتواند از اردوگاه بیرون بیاید و همچنان در تاریخی بماند که در آن کتابش جایی برای انتشار ندارد، اعتبار حرفهایاش آسیب دیده و هر خاطرهای باید راه دشواری تا زبان پیدا کند.
این زندگی وسوسهای هم پیش پای ما میگذارد: از رنج، قصهای مرتب بسازیم. جوان بیگناه، مأمور سنگدل، سالهای سیاه، رهایی و شهادت. تاریخ، افسوس، به این اندازه خوشساخت نیست. بازداشتهای دومبروفسکی به یک شکل نبودند؛ دستگاه سرکوب در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ تغییر کرد؛ آزادی از اردوگاه به معنای آزادی از مناسبات قدرت نبود. خاطره هم سندی خطاناپذیر نیست. آنچه سالها بعد در ذهن مانده ممکن است با نوشته همان روزگار تفاوت داشته باشد؛ و نوشته رسمی نیز چهبسا زیر فشار، ترس یا شکنجه ساخته شده باشد. برای خواندن دومبروفسکی باید به هر دو بدگمان بود: به سندی که خود را مقدس مینمایاند و به حافظهای که خیال میکند هرگز اشتباه نمیکند.
بهخصوص باید یک وسوسهی دیگر را کنار گذاشت: یکیگرفتن نویسنده و گئورگی نیکلایویچ زیبین، شخصیت کانونی این دو رمان. زیبین از تجربههای سازندهی دومبروفسکی بینصیب نیست؛ شغل و شهر و سایهی بازداشت و شیفتگی به آثار گذشته فاصلهی آن دو را کم میکند. اما رمان، گزارش بازپرسی نیست که نامها را بتوان یکیبهیکی با اشخاص واقعی جایگزین کرد. نویسنده تجربه را شکل میدهد، زمان را جابهجا میکند، برای صحنهای تاریخی مکانی تازه میسازد، آدمهایی را به یکدیگر نزدیک میکند که شاید هرگز با همان هیئت کنار هم نبودهاند. چنین کاری دروغگفتن نیست؛ رماننوشتن است. تنها هنگامی دروغ میشود که ما صورت هنری را با سند مستقیم اشتباه بگیریم.
نمونهای گویا خود سال ۱۹۳۷ است. این سال در «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» زمانی فشرده و باردار از خطر است. نمیتوان آن را بیدرنگ برابر تاریخ تکتک تجربههای بازداشت مؤلف گذاشت. دومبروفسکی در روایت، جریانهای زمانی گوناگون را به صحنهی بزرگ وحشت پیوند زده است. حتی الگوی تاریخی گنجینهی طلایی قارغالی که به جهان باستانشناسی اثر نزدیک است، در واقع در ۱۹۳۹ کشف شد، نه در زمان داستان. این تفاوت بهخودی خود خطای رمان نیست؛ نشانهی اختیاری است که ادبیات برای ساختن حقیقتی دیگر به کار میگیرد.[۲]
آنچه از زندگی دومبروفسکی به داستان راه یافته، تنها زخم نیست. او به هنر و تاریخ فرهنگ دلبستگی پایداری داشت؛ دربارهی نقاشان نوشت، در کتابخانهها و موزهها کار کرد، به روزنامهنگاری پرداخت، با متون تاریخی و ادبی درگیر بود، نمایش و تصویر و شوخی شهر را میدید. این آگاهی، نجاتش را تضمین نکرد. چهبسا حساسیت او را به شکلی دردناکتر در برابر ویرانی گذاشت. ولی همین حساسیت باعث شد وقتی خواست از خشونت سخن بگوید، نتواند همهی زندگی را به خشونت خلاصه کند. جهان او پیش از آنکه مورد هجوم قرار گیرد، جهان است: انباشته از اشیا و حکایتها و آدمهایی که هیچ ضرورتی ندارد نقش آیندهی خود را از پیش بدانند.
اگر ناچار باشیم با یک عبارت مرد پشت این کتابها را معرفی کنیم، شاید بهتر باشد نگوییم «قربانی استالینیسم». این وصف بخشی از سرگذشت او را درست بیان میکند، ولی برای معرفی نویسنده کافی نیست. بگوییم مردی بود که نظامی سیاسی کوشید از او موضوع پرونده بسازد و او، با همهی شکستها و سکوتهای اجباری، توانست از پرونده دوباره به انسان برسد؛ نه به انسان انتزاعی شعارها، بلکه به موجودی که خطا میکند، شوخی میکند، میترسد، میبیند، به چیزی دلبسته میشود و در برابر درخواست تحریف خود ممکن است تنها یک پاسخ کوتاه داشته باشد: نه.
در جغرافیای ادبیات روسی، «تبعید» غالباً اسم مکانی میشود که از مرکز فاصله دارد. مرکز یعنی پایتخت، روزنامهها، دانشگاهها و آشنایان؛ بیرون مرکز یعنی هوای غریب، افق ناشناخته و دوران انتظار. چنین تصوری اگرچه تجربهی تبعیدی را توضیح میدهد، ممکن است به ظلمی خاموش علیه خود آن مکان بدل شود. شهری که برای یک نفر تبعیدگاه است، برای دیگری خانه است، محل کار و عشق و خاطره و زبان مادری؛ برای آدمهای بسیار، اصلاً «حاشیه» نیست. آلماآتای دومبروفسکی را باید با این دو حقیقت همزمان دید. جوان مسکویی از جایی رانده شده بود و وارد شهری شد که تاریخش مستقل از حکم تبعید او جریان داشت.
نام امروزی شهر آلماتی است. در دههی ۱۹۳۰ در اسناد روسی آن را آلماآتا مینامیدند و پیشتر، در دورهی امپراتوری، ورنی نام داشت. تغییر نام تنها جابهجایی تابلو نیست. در نامها میتوان نشانههای فرمانروایی امپراتوری، پروژهی ملی شوروی و تلاش مردم برای بازشناسی گذشتهی خود را دید. با شکلگیری ترتیبات اداری جدید، پایتخت واحد سیاسی قزاق ابتدا در اورنبورگ بود؛ در ۱۹۲۵ به قیزیلاوردا منتقل شد و در ۱۹۲۹ به آلماآتا رفت. وقتی دومبروفسکی رسید، شهر فقط چند سال بود که نقش پایتخت را داشت و بهسرعت در حال ساختن ساختمانها، نهادها، مجموعههای فرهنگی، خیابانها و تصویر رسمی تازهای از خود بود.[۳]
آن سوی این آبادانی شتابان، فاجعهای جریان داشت که نمیشد با افتتاح یک خیابان یا ساختمان تازه از یادش برد. اشتراکیسازی اجباری، مصادره دامها و فروپاشی معاش دامداری، قزاقستان را به قحطی و کوچهای ویرانگر کشانده بود. همزمان، روشنفکران قزاق و بسیاری از وابستگان جنبش آلاش زیر فشار بودند. در ۱۹۳۶، قزاقستان از جمهوری خودمختار درون جمهوری فدراتیو روسیه به جمهوری اتحادی شوروی تبدیل شد؛ اما عوضشدن عنوان حقوقی، فرمانبرداری از مرکز را پایان نداد. برای فهم آلماآتایی که دومبروفسکی دید، باید این تاریخ را نیز در تصویر نگه داشت.[۴]
در ظاهر یک شهر میتوان پیشرفت را شمرد: ساختمانهای تازه، ادارههایی با عنوانهای نو، مدرسه، کتابخانه، خط تراموا یا خیابانی که تا دیروز باغ بود. اما تاریخ قزاقستان در آستانهی ورود دومبروفسکی با این نشانههای آبادانی تمام نمیشود. دولت شوروی در پایان دههی ۱۹۲۰ تصمیم گرفته بود نه فقط نظام مالکیت، که شیوهی زیستن دامداران کوچرو و نیمهکوچرو را از بنیاد دگرگون کند. مصادرهی دامها، تحمیل مزرعههای اشتراکی، اسکان اجباری و برنامههای تأمین غله و گوشت برای دولت، شبکهای از رابطههای معیشتی را شکست که در دشت طی نسلها شکل گرفته بود. مسئله فقط این نبود که کسی گرسنه ماند؛ امکان حرکت، تقسیم کار خانوادگی، دانش چراگاهها و پیوند اجتماع با زمین نیز لطمه خورد. قحطی ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۳، چنانکه سارا کامرون بر پایهی اسناد روسی و قزاقی نشان داده، بیش از یکونیم میلیون قربانی گرفت؛ حدود یکچهارم جمعیت آن روز جمهوری. شمار جانباختگان همهی تجربه را بیان نمیکند: کسانی نیز زنده ماندند که خانه، دام، زبان امن خاطره و مسیر بازگشتشان را از دست داده بودند.[۵]
این ضربه را نباید ذیل جملهای کلی دربارهی روسیهی استالینی ناپدید کرد. قحطی قزاقستان تاریخ خاص خود را داشت؛ از سیاستهای امپراتوری روسیه و مهاجرت کشاورزان اسلاو به دشت گرفته تا خشونت دولت تازه در برخورد با اقتصاد دامداری. حتی در قلمرو شوروی نیز تجربهی یک روستایی قزاق، یک کارگر روس شهر، یک صاحبمنصب حزبی و یک تبعیدی اهل مسکو یکسان نبود. اصرار بر این تفاوتها، قهرمان روس رمان را کوچک نمیکند؛ برعکس، به جهان پیرامونش ابعادی میدهد که صرفاً برای توضیح سرنوشت او ساخته نشدهاند. در رمان، کوه، باغ و خیابانها واقعیتر از آناند که پسزمینهی یک ادعای سیاسی باشند. باید به یاد داشت در همان افق زیبا، زندگیهایی جریان داشته که متن داستان قصد بازگویی مستقیم همهی آنها را ندارد.
چند سال پیش از وحشت بزرگ ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸، دولت با روشنفکران جنبش آلاش و کسانی که برای خودمختاری و فرهنگ قزاق برنامه داشتند تسویهحساب کرده بود. دور تازهی بازداشتها در اواخر دههی ۱۹۳۰ بسیاری از همان افراد و دیگر نویسندگان، معلمان و کارگزاران محلی را دوباره هدف گرفت. تحقیقات تاریخی قزاقستان بر پایهی بایگانیهای حزبی و امنیتی نشان میدهند که این سرکوب فقط فرمانی انتزاعی از مسکو نبود: شبکهی نهادهای جمهوری، استان و ناحیه در اجرای آن نقش داشتند. پس وقتی دربارهی آلماآتا سخن میگوییم، نباید گمان کنیم خشونت تنها به شکل مأموری آمده از پایتخت ظاهر میشد؛ در زبان اداره، در رقابت مقامها، در ترس دوستان و در آسیبپذیری هر کسی که سابقهای نامطلوب داشت نیز ریشه میگرفت.[۶]
تاریخ مهاجرت اجباری نیز لایهی دیگری بر همین شهر و جمهوری نشاند. در ۱۹۳۶ گروههایی از لهستانیها به قزاقستان تبعید شدند؛ در ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸ نوبت بسیاری از کرهایهای شرق دور شوروی رسید؛ در سالهای جنگ نیز انتقال اجباری آلمانیهای ولگا و سپس گروههایی از قفقاز، از جمله چچنها و اینگوشها، جمعیت مناطق مختلف قزاقستان را دگرگون کرد. مقصد همهی این جمعیتها آلماآتا نبود و نباید مسیر مهاجرتشان را بیدلیل وارد کوچهای مشخص از رمان کرد. اما جمع این رویدادها معنای «حاشیه» را تغییر میدهد: جمهوریای که در نقشهی اداری از مرکز دور بود، در عمل یکی از جاهایی بود که دولت مرکزی تصمیمهایش دربارهی جابهجایی انسانها را بر زمین پیاده میکرد.[۷]
حتی زبان شهر را نمیتوان بیطرف فرض کرد. سیاست شوروی در دههی ۱۹۲۰ گاه از گسترش آموزش و نهادهای فرهنگی به زبانهای ملی حمایت میکرد و در دههی ۱۹۳۰ همزمان با تحکیم مرکزیت، فضای سیاسی این فعالیتها را محدودتر ساخت. این تاریخ را نمیتوان در فرمول سادهی ممنوعیت همهی زبانها خلاصه کرد؛ رسانهها و مدرسههای قزاقی وجود داشتند و نهادهای جمهوری گسترش مییافتند. بااینحال، روابط نابرابر زبان روسی و قزاقی و وابستگی بسیاری از فرصتهای اداری به سیاست مرکز واقعیت داشت. زمانی که دومبروفسکی روسزبان به موزه، کتابخانه یا بازار نگاه میکند، خوانندهی امروز باید بپرسد چه صداهایی را میشنود و چه صداهایی در محدودهی دید او قرار نمیگیرند. پاسخ آسانی در کار نیست؛ همین پرسش است که از ستایش سادهدلانهی «شهر رنگارنگ» جلوگیری میکند.
اینهمه سبب نمیشود «نگهبان آثار باستانی» را به محکمهای برای محاکمهی قهرمان بهخاطر چیزهایی که نگفته تبدیل کنیم. هر رمان محدودهی دیدی دارد و آن محدوده الزاماً معادل انکار تاریخ بیرون نیست. پرسش درستتر این است که علاقهی زیبین به بقایای فرهنگ، در شهری با چنین تاریخ گسستهای چه طنینی پیدا میکند. موزه را میتوان خانهای برای اشیا دانست؛ اما اشیا پس از آنکه به موزه رسیدهاند دیگر بهسادگی از آن گذشتهی پیشین نیستند. چه کسی آنها را گرد آورده است؟ چه کسی نامشان را در فهرست نوشته؟ حافظهی کدام مردم به زبان کدام مؤسسه شرح داده میشود؟ دومبروفسکی همهی این پرسشهای امروزین را یکبهیک طرح نکرده است. ما هم حق نداریم آنها را به نام او ثبت کنیم. ولی رمانش به ما یاد میدهد از پشت شیشهی ویترین، تاریخ دستی را که شیء را آنجا گذاشته نیز ببینیم.
این تاریخ کوتاه قرار نیست دو رمان را به تمثیلی رمزگذاریشده دربارهی تمام رنجهای قزاقستان بدل کند. چنین ادعایی هم برای تاریخ محلی بیانصافی است، هم برای متن دومبروفسکی. اما اگر زمینه را ندانیم، آلماآتا برای ما تبدیل به دکوری خوشآبوهوا میشود؛ شهری دور در کنار کوهستان، با بازار و درخت و باغ، تا روشنفکر روس در آن رنج بکشد. آنگاه رمان چیزی از دست میدهد: وزن واقعی شهری را که خود در کشاکش تاریخ خویش است. دومبروفسکی در آنجا با هنرمندان و اهل فرهنگ قزاقستان کار کرد، نوشت و آموخت. تبعیدگاه او، عرصهی آشنایی با کسانی شد که هیچ دلیلی نداریم آنها را سیاهیلشکر زندگینامهاش بدانیم.
یکی از دستاوردهای ادبی «نگهبان آثار باستانی» همین است: شهر را از مرتبهی مختصات جغرافیایی بیرون میآورد. معماری، فصلها، درختان، مسیرهای رفتوآمد، کتابها و آدمهایی که شاید در داستان یک نویسندهی شتابزده حذف میشدند، در آن شخصیت مییابند. گذشتهی ورنی زیر آلماآتای تازه پنهان است، همانطور که شهر جدید روی تاریخ منطقه سایه میاندازد. راوی به شهر قدیمی با نوعی محبت کنجکاوانه مینگرد، گاه با لبخندی که میداند شور عاشقانهی دوستداران آثار کهن هم میتواند مضحک باشد. اما خنده هرگز به معنای بیاعتنایی نیست. کسی که شیفتگی دیگران به گذشته را با طنزی مهربانانه توصیف میکند، معمولاً خود هم به چیزی از همان گذشته دلبسته است.
در کنار تئاتر رسمی سیاست، شهر نمایش دیگری دارد. بازاری هست که در آن مردم بر سر قیمت حرف میزنند و سر و رنگ زندگی از دستورالعملهای اداری سرپیچی میکند. هنرمندی ممکن است از کنار تابلویی با رنگهای نامحتمل بگذرد؛ فروشندهای تمام روز را در کاری صرف کند که برای مدیر یک دستگاه امنیتی هیچ اهمیتی ندارد؛ کارمند موزهای با جدیتی شگفتانگیز سراغ تکهای از سفال برود. اینها صحنههای تعمیمیافتهی جهان داستاناند، نه صورتجلسهی رویدادهایی که ادعا کنیم در ساعت و روز معینی شاهدشان بودهایم. ارزششان آن است که شهر را از انحصار چشم پلیس بیرون میآورند.
برای دستگاه تمامیتخواه، شهر در لحظه بحران به نقشهای از نشانیها، ادارهها، مظنونان و راههای کنترل تبدیل میشود. برای نویسنده، حتی زیر همان سایه، شهر پر است از زندگیهایی که در هیچ فهرستی جا نمیگیرند. مأمور میپرسد این آدم به چه کار میآید؛ راوی میپرسد این آدم چه میبیند. فاصله دو پرسش کوتاه است، اما سرنوشت یک جهان میانشان قرار دارد.
دومبروفسکی باستانشناس حرفهای نبود که بعدها قلم به دست گرفته باشد؛ بااینحال، چیزی از خوی باستانشناس در نگاهش خانه داشت. میخواست بداند دانایی از کجا آغاز میشود، چرا به شیئی ارزش میدهیم، کدام نشانه از گذشته دوام میآورد و چه چیزی ممکن است یک نسل را به خواندن نادرست میراث نسل پیش ببرد. همین کنجکاوی او را از موزه به تاریخ ادبیات و از آنجا به زندگی هنرمندان و آدمهای بهظاهر جامانده از صف پیروزمندان تاریخ میکشاند.
کارنامهی او را نباید به دو رمان زیبین محدود کرد. زندگینامهی ادبی «درژاوین» از نخستین کوششهای او بود؛ سرگذشت شاعر و دولتمرد روس سدهی هجدهم، گاورییل درژاوین، برای نویسندهای که بعدها مسئلهی نسبت فرد و قدرت را چنین پیگیرانه دنبال کرد، فقط تمرین نوشتن دربارهی گذشتگان نبود. البته از این همزمانی موضوعی نمیتوان بهسادگی خطی مستقیم از جوانی مؤلف تا رمانهای متأخر کشید. نویسنده در هر دوره از کارش با امکانات و محدودیتهای دیگری روبهرو بوده است. اما میتوان پرسید علاقه به درژاوین، شکسپیر و هنرمندان حاشیهی قدرت چگونه به دومبروفسکی کمک کرد تا تاریخ را نه فهرست حوادث، بلکه میدان برخورد شخصیت و نهاد ببیند.
«میمون بهدنبال جمجمهاش میآید»، دیگر اثر بلند او، به سراغ خشونت فاشیستی و مسئلهی انسان در رویارویی با دستگاه ایدئولوژیک میرود. عنوان نامتعارفش از همان آغاز روشن میکند که نویسنده دلمشغول نسبت انسان با آن تصویری است که قدرت و علمنمایی و تعصب از او میسازند. در آثاری دربارهی شکسپیر و بهویژه در داستانهای مربوط به جهان نمایش، مسئلهی نقش، صدا، نقاب و فاصلهی حقیقت با بازنمایی به صورتهای دیگری سربرمیآورد. اینها را نباید پیشدرآمدهای ناقص یک شاهکار نهایی خواند؛ هر اثر پرسش خود را دارد. با این همه، خواندنشان مانع آن میشود که دومبروفسکی را از روز نخست صرفاً «نویسندهی زندان» بشناسیم.
شاید روشنترین شاهد پیوند کار روزمره با تخیل ادبی، نوشتهای باشد که در تابستان ۱۹۳۷ در روزنامهی «قزاقستانسکایا پراودا» منتشر شد. عنوانش «گنجینههای کتاب قزاقستان» بود و موضوعش کتابخانهی عمومی پوشکین در آلماآتا. دومبروفسکی در این گزارش به شمار کتابها اشاره کرد: بیش از ششصدودوازده هزار جلد به سیوپنج زبان، طبق دادههایی که همان زمان در دسترسش بود. از نسخههای کهن، کتابهای اروپایی کمیاب و آثاری گفت که حتی کارکنان مؤسسه همیشه از گنجینهی دقیق آنها خبر نداشتند. یکی از جزئیات خیرهکنندهی گزارش، نسخهای از دانشنامهی فرانسوی با چهرهی دیدرو در میان کتابهاست. نویسنده از کمبود فهرستنویسی و پژوهش بر مجموعههای فراموششده شکایت دارد و میخواهد اهل دانش دستبهکار شوند.[۸]
ژوئیه ۱۹۳۷ است. در سراسر شوروی نامها به فهرستهای بازداشت راه پیدا میکنند و پروندهها یکی پس از دیگری قطور میشوند. دومبروفسکی در روزنامه از کتابهای قرنهای پیش و لزوم شناختنشان مینویسد. از این تقارن نباید فوراً داستان یک اعتراض رمزی ساخت؛ شاید او فقط کار روزنامهنگاری و کتابشناسیاش را با دقت انجام داده باشد. اما خود آن کار در چنین روزگاری معنایی دوچندان پیدا میکند. کتابهای فراموششده حتی اگر در قفسه سالم مانده باشند، از چشم جهان افتادهاند. برای دومبروفسکی، داشتن یک گنجینه کافی نیست؛ باید درش را باز کرد، گردوخاکش را گرفت و گذاشت کسی با گذشته به گفتوگو بنشیند.
وقتی هنر نیز پروندهی اداری پیدا میکند
در آوریل ۱۹۳۲ کمیتهی مرکزی حزب کمونیست با مصوبهای دربارهی «بازسازی سازمانهای ادبی و هنری»، تشکلهای موجود را منحل کرد و راه تجمیع نویسندگان همسو با نظام را در اتحادیهای واحد گشود. دو سال بعد، نخستین کنگرهی سراسری نویسندگان شوروی در مسکو برگزار شد و واقعگرایی سوسیالیستی بهعنوان روش محوری ادبیات رسمی تثبیت شد. در سخنرانی آندری ژدانوف، ادبیات میبایست واقعیت را در مسیر دگرگونی انقلابیاش نشان دهد؛ یعنی صرف توصیف آنچه هست برای مشروعیت هنری کافی نبود و افق مطلوب سیاست نیز باید در تصویر زندگی حاضر میبود. این چارچوب، نویسنده را با مسئلهای عملی روبهرو میکرد: چه مقدار از آشفتگی، تصادف، شکست و بیهودگی زندگی میتواند در اثری باقی بماند که باید حرکت تاریخ به سوی مقصدی معلوم را نشان دهد؟[۹]
جواب این نیست که تمام ادبیات چاپشده در شوروی دروغ بود یا هر هنرمند عضو اتحادیه کارمند تبلیغات به شمار میرفت. چنین قضاوتی هم از نظر تاریخی نادرست است، هم جهان دشوار نویسندگان آن دوران را به دو صف پاک و ناپاک تقسیم میکند. درون همان نهادها آثار اصیل خلق شد، نویسندگان با مرزهای مقررات چانه زدند و سردبیران گاه امکان عبور متنی نامنتظر را فراهم کردند. مسئله تضاد میان دستور کلی و تجربهی جزئی بود: زندگی همیشه آدم نمونه، حادثهی آموزشی و پایان اطمینانبخش در اختیار رماننویس نمیگذارد. دومبروفسکی از آن نویسندگانی است که نیروی داستانیشان غالباً در سرپیچی خود زندگی از نتیجهگیری اداری آشکار میشود؛ در حاشیهروی ظاهری، کار بیحاصل یک روز کاوش، وسواس کارمند موزه و هنر نقاشی که رنگهایش با حکم هیچ کمیتهای منطبق نیست.
این کشمکش در مورد دومبروفسکی تنها مسئلهی سانسور نهایی کتاب نبود. اگر نویسنده بداند چه نوع روایتهایی احتمال چاپ، دستمزد، عضویت و امکان کار دارند، پیش از آنکه ممیز قلم بردارد، میدان انتخابهایش شکل میگیرد. اقتصاد ادبیات و سیاست از هم جدا نبودند. بااینحال، نوشتن گزارشی دربارهی گنجینهی کتابخانه در ۱۹۳۷ را نمیتوان خودبهخود رمز مخالفت پنهانی با نظام دانست. اهمیت آن در چیز دیگری است: در روزگاری که فرهنگ رسمی از هنر میخواست به وظیفهی تاریخی معینی خدمت کند، مردی از ارزش دستنوشته و کتاب قدیمی سخن میگفت، بیآنکه فایدهی فوری سیاسی هر برگ را ثابت کند. این تفاوت نگاه، برای خواندن دو رمان بعدی مفید است؛ نه بهعنوان گواه نیت اثباتشدهی نویسنده، بلکه بهعنوان زمینهی اجتماعی نوعی حساسیت ادبی.
اینجاست که نقاش عجیبوغریب و شیء بهظاهر بیارزش، از حاشیه به قلب ماجرا میآیند. سیاست میتواند از هنرمند تصویری بخواهد که معنا و مصرفش پیشاپیش روشن باشد؛ هنر گاهی درست از جایی آغاز میشود که کسی هنوز نمیداند این تصویر به چه کار میآید. «چیزهای بیمصرف» در رمان دوم نخست بر قانون و عدالت سایه میاندازد، اما طنینش تا کارگاه نقاشی هم میرسد. چه تمدنی است آنکه زیبایی، انصاف و حافظه را پشت در نگه میدارد تا اول فایدهشان را ثابت کنند؟
نکتهی جذابتر آن است که این گزارش واقعی بعدها در جهان «نگهبان آثار باستانی» نیز بازتاب یافت. پژوهش پیتر دویل نشان میدهد مضمون و پارههایی از نوشتهی روزنامهای در فصل کتابخانهی رمان حضور دارند. زندگی نخست کاغذی تولید کرده بود و سپس ادبیات همان کاغذ را به درون دنیای ساختگی برمیگرداند. در این رفتوآمد، مرزی که معمولاً میان واقعیت و داستان میکشیم از میان نمیرود، اما رنگ دیگری میگیرد. متن روزنامه دیگر فقط مدرکی بیرون از رمان نیست؛ یکی از مصالح سازندهی آن است. گویی دومبروفسکی پیشاپیش میدانست که سند، بسته به دستی که نگهش میدارد و مکانی که در آن قرار میگیرد، میتواند کارکردی تازه پیدا کند.
این ویژگی برای فهم رمان دوم نیز اساسی است. در «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» سند دیگر چیزی بیطرف و مطمئن نیست. کاغذ میتواند شاهد وجود کسی باشد یا وسیلهی محوشدن او. میتواند راهی به گذشته باز کند یا در زندان را ببندد. تفاوت آن با مقالهی کتابخانه، تفاوت کار مثبت و منفی قلم نیست؛ تفاوت نهادی است که به قلم فرمان میدهد. باستانشناس از میان نشانههای ناقص میکوشد روایت بسازد و همواره احتمال خطا را پیش چشم دارد. بازپرس بدکردار از روایتی حاضر و آماده شروع میکند و سپس نشانهها را به زور درون آن میچیند. در دو سوی کار، همان ابزارهای ظاهری حاضرند: نام، زمان، مکان، دلیل. آنچه دگرگون شده اخلاق استفاده از آنهاست.
پس وقتی داستان چند صفحه دنبال گردوغبار قفسهای میرود یا سرگذشت نقاشی را بازمیگوید، شاید اصلاً از موضوع دور نشده باشد. آن جزئیات همان موضوعاند. کسی که میتواند برای رنگ یک تابلو یا سرنوشت کتابی فراموششده وقت بگذارد، هنگام روبهروشدن با خشونت بهتر میفهمد چه چیز در خطر است: نه فقط تن آدمها، که همه راههای متفاوتی که با جهان پیوند دارند. اداره میتواند بر پیشانی کسی مهر «متهم» بزند؛ اما با سالهای کتابخواندن و عشقورزیدن و تماشای منظره او چه خواهد کرد؟
۵. نگهبان: رمانی که با تأخیر میترسد
«نگهبان آثار باستانی» را نباید چون راهرویی طولانی خواند که قرار است ما را به زندان رمان دوم برساند. با این انتظار، از کنار بسیاری از زندهترین صفحههایش سرسری میگذریم؛ چشممان دنبال فاجعه است و زندگی درست پیش روی ما دارد اتفاق میافتد. هنر کتاب نخست همین است: میگذارد آدمها پیش از آنکه به متهم تبدیل شوند، زندگی کنند؛ قدم بزنند، به چیزی دل ببندند، از راه اصلی منحرف شوند و ساعتها به کاری بپردازند که در نظر مدیر یک اداره یکسره بیهوده است.
راوی در آغاز، از برخورد نخست با آلماآتا و سفرش از مسکو میگوید. در شرح او از حرکت قطار و دگرگونی هوا، شهر مقصد تنها نقطهای روی نقشه نیست. جهان دارد از یک فصل و یک چشمانداز به فصل و چشماندازی دیگر تغییر میکند. این آغاز، بر خلاف انتظار خوانندهای که از تاریخ سرکوب خبر دارد، فریاد نمیزند که فاجعه در راه است. میگذارد آدم جوان نگاه کند و تعجب کند. همین تأخیر اهمیت دارد. رمانی که از نخستین جمله همهی اشیا را به نشانهی مرگ بدل کند، در واقع به آینده اجازه داده است گذشته را مصادره کند. دومبروفسکی با تعلل ظاهری خود به لحظههای پیش از فاجعه استقلال میدهد.
پیش از آنکه راوی زبان باز کند، دو نشانه در آستانه کتاب ایستادهاند. یکی تقدیمنامه به یاد فایزولا توروموف که، به نوشته دومبروفسکی، در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱ در دژ برست جان باخت؛ دیگری قطعهای از «زندگی آگریکولا»ی تاسیتوس، درباره سالهایی که ترس و استبداد از عمر آدمیان ربودهاند. هنوز به آلماآتا نرسیدهایم و زمان ازدسترفته در گوش ما صدا میکند. بااینهمه، داستان ناگهان به تاریکی نمیپرد: نخست شهری را میبینیم که زیر نور و شکوفه نفس میکشد. تاسیتوس خاموش نمیشود، شهر هم. سنگینی تاریخ و سبکی لحظه کنار هم میمانند و همین همنشینی، نخستین تنش زیبای رمان است.[۱۰]
راوی از مسکوی نمناک و جوانههای تازهرسیده حرکت میکند و به آلماآتایی میرسد که گویی گیاهان حتی دیوار و بام و سطح آب را هم به قلمرو خود افزودهاند. جالب اینجاست که وفور سبزی، راهیافتن در شهر را برای تازهوارد دشوار میکند. او آنقدر میرود که سرانجام میفهمد دور خود چرخیده است. انتظار داریم فضای ناآشنا با فقدان نشانهها ساخته شود؛ اینجا از زیادی نشانهها بهوجود میآید. درختها تقریباً همهجا هستند. در نگاه او، شهر به طبقات سبز تقسیم میشود: آکاسیاها در پایین، باغهای میوه بالاتر، صنوبرها پس از آن و سرانجام کوهها. این چینش عمودی برای یک باستانشناس تصادفی نیست. چشم کسی که بعدها از لایههای زمین تاریخ خواهد خواند، در نخستین برخورد با شهر نیز چیزی شبیه لایههای طبیعت را میبیند. این یک برداشت تفسیری است، اما از ترتیب دقیق توصیفهای فصل نخست برمیآید.
کمی جلوتر، تاریخ شهر در سرگذشت آندری زنکوف، سازندهی ساختمانهای چوبی ورنی، جان میگیرد. راوی از زمینلرزه و جسارت معماری سخن میگوید که در شهری آسیبپذیر، ساختمانهایی بلند و در عین حال انعطافپذیر برپا میکرد؛ از کلیسای جامع و پایداری آن در برابر لرزش، از تزئینات افراطی و ذوقی که در چشم راوی هم ستودنی است و هم اندکی خندهآور. اینجا باید از وسوسهی استعارهی آسان پرهیز کرد: نمیتوان گفت زنکوف را نویسنده فقط آورده تا به ما درس مقاومت سیاسی بدهد. او پیش از هر چیز انسانی با طرحهای مشخص، زیباییشناسی مخصوص و سهمی واقعی در چهرهی شهر است. با این همه، چه همجواری پرباری است: بنایی که با خشکی محض نایستاده، بلکه از انعطافش جان گرفته، در رمانی حضور دارد که آزمون تابآوری انسان را پیش رو میگذارد.
فرقش با نمادپردازی آماده همینجاست. در یک تمثیل شتابزده، نویسنده اول تصمیم میگیرد از «مقاومت» حرف بزند و بعد بنایی چوبی پیدا میکند که آن را نشان دهد. نزد دومبروفسکی، نخست چوب و رنگ و زلزله و عکس کهنه و ذوق غریب معمار وارد میشوند. اگر بعد از میانشان معنایی اخلاقی سر برآورد، حاصل دیدن است، نه نتیجهای که پیشاپیش نوشته باشند. به همین دلیل، وقتی سرکوب سرانجام وارد داستان میشود، احساس نمیکنیم از بحثی سیاسی به بحثی دیگر رسیدهایم؛ حس میکنیم دستی خشن به جهانی زنده و آشنا دست دراز کرده است.
این آغاز مبتنی بر نگاه، بهتدریج به نظامی از رابطهها گسترش مییابد. نگهبان آثار کهن فقط با اشیا سروکار ندارد، بلکه با شیوههای متفاوت عشقورزیدن به گذشته روبهروست. یکی تاریخ محلی را از روی نامها میشناسد، دیگری معماری را از خلال رنج سازندگانش؛ کسی برای تابلوی نقاشی ارزشی تقریباً شخصی قائل است و کسی از دیدن نسخهای فراموششده به هیجان میآید. هیچکدام الزاماً فیلسوف بزرگ تاریخ نیستند. حتی ممکن است در کنجکاوی خود خردهخودخواهی یا مضحکهای لطیف داشته باشند. رمان با همین آدمهای ناقص است که گذشته را از سنگینی موزهای بیرون میآورد.
«نگهبان» در عنوان، شغل است و کمکم صورتی از اخلاق میشود. اما مراقب باشیم اخلاق را زودتر از داستان روی دوش راوی نگذاریم. نگهبانی میتواند کار روزمرهای خستهکننده باشد؛ ممکن است با مقررات و بوروکراسی همراه شود؛ کسی که چیزی را حفظ میکند، ضرورتاً قهرمان آزادی نیست. دومبروفسکی اجازه میدهد این کلمه از موقعیتهای جزئی کار پدید آید و در گذر داستان به معنایی بزرگتر برسد. به همین سبب، وقتی نگهداری حقیقت در خطر میافتد، خواننده هنوز مزهی کار کوچک و عادی را به یاد دارد. عظمت اخلاقی در اینجا از زمین کار روزانه رشد میکند، نه از خطابهی آماده.
در نثر کتاب، نگاه اغلب از نمای کلی شهر به جزئیات چهره و شیء میلغزد، سپس به حکایتی دربارهی گذشته راه میبرد. این حرکت میتواند خواننده را از خط اصلی روایت دور کند، ولی آنچه به ظاهر انحراف است، در عمل میدان دید او را وسعت میدهد. وقتی شخصیتهای فرعی، هنرمندان و تاریخدوستان فرصتی برای حاضرشدن پیدا میکنند، دیگر نمیتوان آنها را با برچسب اجتماعی یا سیاسی به پایان برد. هرکس چیز عجیبی دارد که باید دیده شود. برای نویسندهای که بعداً از نظام پروندهسازی سخن میگوید، این وفور جزئیات اتفاقی نیست. پرونده انسان را از امکانهای گوناگون تهی میکند؛ رمان آن امکانها را بازمیگرداند.
طنز هم از همینجا میآید. دومبروفسکی میداند شیفتگی به آثار قدیمی ممکن است به وسواس و خودفریبی نزدیک شود. میداند آدم دانشمند میتواند در امور ساده ناشی باشد، و کسی که بیشتر از همه به تاریخ علاقه دارد، ممکن است دربارهی زمان حال نابینا بماند. نگاه او به شخصیتها گاه مهربان است و گاه نیشدار. این دو خصلت همدیگر را خنثی نمیکنند. طنزی که بتواند محبوبترین شخصیت خود را هم اندکی دست بیندازد، از او بتی دروغین نمیسازد. و چون شخصیت بت نیست، وقتی به خطر میافتد، آسیبپذیریاش واقعیتر میشود.
وارلام شالاموف، نویسندهی «داستانهای کولیما»، در نامهای در آغاز ۱۹۶۵ به دومبروفسکی بافت زبانی «نگهبان» را ستود. از نظر او نثر کتاب قدری پیچیده بود، بااینحال پیچیدگی مانع ارزش ادبیاش نمیشد. شالاموف خود طرفدار نثری بسیار پالوده و فشرده بود، نثری که جزئیات و نشانههایش بتوانند بار عظیمی را حمل کنند. دومبروفسکی در پاسخ، میان «پیچیدگی» و «غنا» تمایز گذاشت. نظرش این بود که نثر باید روشن باشد، اما غنیبودن را نباید با پیچیدهبودن یکی گرفت.[۱۱]
این گفتوگو برای خواننده فارسی فقط اختلاف سلیقه دو نویسنده نیست. شالاموف فشردگی را میپسندید؛ دومبروفسکی اصرار داشت غنا را با پیچیدگی اشتباه نگیریم. شاید حکایتی که ناگهان از مسیر اصلی منحرف میشود، با منطق یک داستان پلیسی سازگار نباشد؛ اما چهبسا برای رمانی که میخواهد آدمها را از قالب اتهام آزاد کند، حیاتی باشد. البته میتوان از این پیچوخمها خسته شد؛ برخی مکثها واقعاً طولانیاند. پرسش این است که اگر آنها را کنار بگذاریم، کدام چهرهها و صداها همراهشان ناپدید میشوند.
دومبروفسکی در همان نامه به شالاموف تصویری از طرح نخستین رمان ارائه میکند: انسانی معمولی و یکپارچه در میان ارزشهای کوچک و دلانگیز گذشتهی شهری دور، تا آنکه خشونت اکنون در میرسد و آهنگ زندگی را برهم میزند. اما بلافاصله هشدار میدهد این فقط یکی از عناصر طرح بوده و حتی مهمترینشان هم نبوده است. این ملاحظهی کوچک، راهنمای خوبی برای منتقدان است. خود نویسنده از این میترسد که بتوان کتابش را به یک فرمول مرتب فروکاست؛ منتقد، اگر انصاف داشته باشد، باید در برابر این وسوسه مقاومت کند.
نخستین رمان با آگاهی محدود «من» پیش میرود. راوی نمیتواند بهسادگی در ذهن تمام آدمها حاضر شود؛ آنچه میداند، از دیدهها و شنیدهها، پرسشها و یادآوریها ساخته میشود. همین محدودیت دید، نوعی اعتماد ادبی پدید میآورد. خواننده با کسی همراه است که جهان را پیش از دریافت نتیجه میبیند. او از آیندهی روایت خبر مطلق ندارد؛ واقعیت را کمکم میشناسد و ممکن است دربارهی آدمی اشتباه کند. چنین راویای وقتی در برابر قدرتی قرار میگیرد که مدعی دانستن همهچیز است، ناگهان به رقیبی فلسفی تبدیل میشود. «من نمیدانم» در برابر «ما میدانیم» میایستد. تردید فرد در برابر قطعیت اداری نه نشانهی ضعف، که شرط امکان حقیقت است.
در ضمن، کتاب نخست بههیچوجه خارج از سیاست نیست فقط چون بخش زیادی از آن در موزه، کتابخانه و شهر میگذرد. سیاست هر جا کسی دربارهی ارزش یک چیز تصمیم بگیرد حضور دارد. چه چیزی سزاوار نگهداری است؟ چه نامی بر اثر بگذاریم؟ تاریخ کدامکس را بنویسیم و تاریخ کدامکس را به گردوغبار بسپاریم؟ این پرسشها پیش از ورود پلیس هم وجود دارند. تفاوت در این است که در حوزهی فرهنگ، دستکم به صورت آرمانی، میتوان دربارهی پاسخها مجادله کرد و نظر را عوض کرد. دستگاه ارعاب امکان تجدیدنظر را به نمایش فرمان تبدیل میکند. از این جهت، ورود خشونت به رمان نه ورود «سیاست» به جهانی «غیرسیاسی»، بلکه دگرگونشدن نوع رابطهی انسان با واقعیت است.
با اینهمه، اثر را نباید به حکایتی دربارهی نابودی معصومیت تقلیل داد. گذشته در نگاه دومبروفسکی سراسر پاک و خوشبو نیست؛ کسانی که از آن بهجا ماندهاند همیشه بزرگوار نیستند؛ شناخت تاریخی نیز ممکن است به خطا برود. او رماننویس است، نه مأمور تبلیغات موزه. قوتش در این است که میگذارد گذشته زنده، خندهدار، دردناک و گاهی بیربط جلوه کند. اگر هر شیء قدیمی از نخستین حضورش نشانهی حقانیت بود، داستان به تمثیلی کودکانه بدل میشد. ارزش نگهبانی دقیقاً آنجا روشن میشود که نگهبان مجبور نیست برای نگهداشتن چیزی، آن را بیعیب بداند.
میگویند «دانشکده چیزهای بیمصرف» دنباله «نگهبان آثار باستانی» است. درست میگویند، اما تمام حقیقت را نه. زیبین دوباره به صحنه میآید، شهر و زمان نیز آشنایند؛ بااینحال، شکل داستان چنان عوض میشود که انگار همان جهان را این بار از پنجرههای دیگری میبینیم. شالاموف در نامهای در ۱۹۶۵ چشمبهراه بخش دوم «نگهبان» بود. دومبروفسکی نیز مدتی از طرحی گستردهتر سخن میگفت و در معرفی بخشی از متن در ۱۹۶۷ حتی از سهگانهای در دست ساخت یاد شد. اما حاصل کار سهگانه نبود: دو رمان بههمپیوسته بود که هرکدام روی پای خود میایستند.[۱۲]
در «نگهبان»، صدای «من» چراغی است در دست مردی که راه میرود. شهر به اندازه قدمهایش روشن میشود؛ هر گوشهای که پیدا میشود، گوشه دیگری همچنان در تاریکی میماند. در «دانشکده»، چراغها در اتاقهای گوناگون روشناند. روایت به سومشخص میرود و از محدوده دانایی زیبین بیرون میزند. حالا میتوانیم از پشت در اتاقی دیگر هم صدا بشنویم، با کسانی روبهرو شویم که قهرمان افکارشان را نمیداند، و ببینیم ترس چگونه از سلول به رابطههای بیرون زندان راه مییابد. این تغییر فقط جابهجایی یک ضمیر نیست. کتاب نخست آزادی نگاهکردن به جهان را میسازد؛ کتاب دوم شبکهای را نشان میدهد که میکوشد همان آزادی را از انسان بگیرد.
تغییر فرم با تغییر خطر همراه است. وقتی مسئله دیگر فقط تهدید یک فرد نیست، بلکه شیوهی تولید اتهام در سازمانی بزرگ است، اولشخص محدود نمیتواند همهی لایهها را نشان دهد. باید شنید که مأمور چگونه حرف میزند، نزدیکان متهم چگونه واکنش نشان میدهند، شاهدی بیآنکه تمامی حقیقت را بداند چگونه در دام میافتد و کسانی که ظاهراً در یک صفاند چگونه از هم میترسند. رمان دوم برای نمایش این شبکه ناچار میشود شکل پرشاخهتری اختیار کند. از این حیث، تغییر زاویهی دید ضرورت اخلاقی موضوع را پاسخ میدهد.
اما نباید از این تفاوت، نردبانی ساده برای ارزشگذاری بسازیم و بگوییم کتاب دوم چون بزرگتر و تلختر است، الزاماً بهتر است. «نگهبان» مهارتی دارد که «دانشکده» به دلایل درونی خود کمتر مجال آن را پیدا میکند: ثبت آزادی ظریف پیش از محاصره. رمان نخست نشان میدهد زندگی چه اندازه میتواند در کارهای بهظاهر کماهمیت گسترده باشد. رمان دوم خطر انهدام همین گستردگی را در سازوکار حقوقی و سیاسی پی میگیرد. اینها دو پاسخ ادبی به یک پرسشاند، نه پیشنویس و نسخهی اصلاحشدهی یک جواب.
خوانندهی تازه میتواند از «نگهبان» شروع کند تا چشم زیبین را بیاموزد و بعد وارد جهان گستردهتر «دانشکده» شود. اما اگر از کتاب دوم آغاز کند، چیزی از اعتبار مستقل آن کاسته نمیشود؛ فقط به برخی سایهها، آدمها و اشیا دیرتر معنای کاملشان را خواهد داد. در هر دو حالت، بهتر است بهجای طلب حادثهی پیدرپی، به حرکت معنا در چیزهای کوچک توجه کند. جزئیات بهتدریج تغییر نقش میدهند: شیئی که نخست موضوع دانش بود، میتواند به مدرک اتهام بدل شود؛ شوخیای که برای گذران وقت گفته شده، در فضایی دیگر خطرناک میشود؛ نامی که در گفتوگوی دوستانه اهمیتی نداشت، ممکن است در صورتجلسه وزنی کشنده پیدا کند.
در ادبیات، «ادامه» گاهی از خود داستان عجیبتر است. کتابی تمام میشود، اما هنوز نمیدانیم چیزهایی که در آن دوست داشتهایم در چه خطری بودهاند. کتاب دوم گذشته کتاب نخست را عوض نمیکند؛ فقط چراغی پشت سرمان روشن میکند. اکنون که دستگاه اتهام را دیدهایم، وسواس راوی «نگهبان» برای شناختن تفاوت آدمها معنای تازهای پیدا میکند. و وقتی آن وسواس را به یاد میآوریم، میفهمیم در «دانشکده» با نابودی یک حق مجرد روبهرو نیستیم: پشت هر حق، جهانی هست که میشود دید و لمسش کرد.
«دانشکده چیزهای بیمصرف» هم دوست دارد انتظار ما را به بازی بگیرد. پیش از داستان، شعری تلخ با تاریخ ۱۹۴۰ و سخنانی منسوب به ری برادبری و کارل مارکس، افقی سنگین از حافظه و قدرت میگشایند. حالا منتظریم پرده بالا برود و فاجعه با شکوهی هولناک وارد شود. اما نخستین خبر این است: باستانشناسان زمین را کندند و چیزی پیدا نکردند. آفتاب میتابد، فصل کاوش رو به پایان است، کارگری گرمازده میشود و بقیه هم بهانهای برای دستکشیدن از کار پیدا میکنند. گوشهای ساز و آواز به راه است. زیبین و کورنیلوف، بهجای ایراد خطابهای درباره سرنوشت بشر، مثل دو همکار خسته از روزی بیحاصل غر میزنند. رمان تاریک از اینهمه زندگی معمولی آغاز میشود.[۱۳]
بعد سر و کله استخوانهایی پیدا میشود که معلوم نیست از کجا آمدهاند. شایعه گورستان آلوده میپیچد؛ مقامها و هیئتهای بهداشتی از راه میرسند؛ آخر کار هم آنقدر ماده ضدعفونیکننده میریزند که بویش گویا بهتنهایی نشانه رفع خطر است. چه کمدی اداری غریبی! یافتهای ناقص در گذر از حدس و شایعه و ترس، چنان بزرگ میشود که خود استخوان زیر انبوه گزارشها گم میشود. هنوز پرونده سیاسی اصلی شکل نگرفته، اما رمان به ما نشان داده است چگونه چیزی در گردش میان مردم و ادارهها ماهیتی تازه پیدا میکند؛ و چگونه بوی تند یک ماده میتواند جای اطمینان حاصل از دانستن را بگیرد.
در همان صفحهها، زیبین لحظهای چشم از منظره عصرگاهی برنمیدارد: انگار پیش رویش تصویری چاپی و کهنه جان گرفته است. کورنیلوف، در عوض، نگران شلوار تازه اوست که میان بوتهها خراب میشود. میان این دو نگاه، شخصیت زیبین بینیاز از دهها جمله درباره انسانگرایی ساخته میشود. مرد میتواند در یک دم غرق زیبایی شود و دم بعد اسباب خنده رفیقش را فراهم کند. طنز آغاز این رمان تلخ، غفلت از فاجعه نیست؛ اصرار بر این است که جهان، پیش از زندان و پرونده، همچنان خندهدار و زیبا و نامرتب و سرشار از چیزهای پیشبینیناپذیر بوده است.
این ترتیب صحنهها نکتهای دیگر هم به ما میآموزد: از نخستین فصل، رمان پیوند خطرناکی میان «یافته» و «تعبیر یافته» برقرار میکند. استخوان بهتنهایی نمیگوید بیماری در کمین است؛ شایعه و ترس و مقام ذینفوذ چنین معنایی به آن میدهند. از همینجا راهی به پرسش مرکزی داستان باز میشود: وقتی شیئی با تفسیر نادرست به خطر عمومی تبدیل میشود، چه تضمینی هست که انسانی با همان سازوکار به دشمن عمومی بدل نشود؟ این قیاس، حکم قطعی دربارهی قصد نویسنده نیست؛ پیشنهادی برای دیدن اتصال طنز آغازین به وحشت صفحات بعد است.
در «دانشکده»، ترسناکترین جملهها همیشه با فریاد گفته نمیشوند. گاهی مأموری توضیحی کاملاً مؤدبانه میدهد و مو بر تن آدم راست میشود. فریاد دستکم خبر میدهد که خشونتی در کار است؛ زبان اداره میتواند چنان از خشونت حرف بزند که گویی اصلاً کسی دست به کاری نزده است. اقدامی «ضروری» بوده، اظهاری «ثبت شده» و تصمیمی «طبق مقررات» گرفته شده است. فاعل کجاست؟ پشت این فعلهای بیصاحب پنهان شده. وحشت رمان فقط آزار انسان نیست؛ ساختن زبانی است که میخواهد آزار را از قلمرو مسئولیت اخلاقی بیرون ببرد.
داستان در سال ۱۹۳۷ میگذرد؛ سالی که نامش در حافظهی شوروی با اوج سرکوب بزرگ پیوند خورده است. پلیس سیاسی آن دوره، انکاوهده، تنها جمعی از مأموران خشمگین نبود. شبکهای از فرمانها، مقامها، مجوزهای استثنایی، اعترافهای تحمیلی، بازجوییها، دادگاههای نمایشی و محکومیتهای فراقضایی در کار بود. باید میان هیئت ویژهی انکاوهده که از ۱۹۳۴ اختیارهای اداری معینی برای مجازات داشت و هیئتهای سهنفرهای که در عملیات گستردهی ۱۹۳۷، از جمله در چارچوب فرمان ۰۰۴۴۷، به صدور احکام سنگین و اعدام پرداختند فرق گذاشت. این تمایز ممکن است در یک مقالهی ادبی فنی به نظر برسد، اما دقیقاً نشان میدهد «خودکامگی» نام یک ابر تیرهی بیشکل نیست؛ سازوکارهایی دارد، کاغذهایی دارد، مهلتها و سهمیههایی دارد و کسانی که در موقعیتهای گوناگون مسئولیت میپذیرند یا از پذیرش آن میگریزند.[۱۴]
رمان دومبروفسکی از میان این ساختار به مسئلهای عمیقتر راه میبرد: قدرت با معنا چه میکند؟ هرکس در زندگی معمولی از یک واژه مقصودی دارد، اما در بازجویی اجباری، حق تعیین مقصود از گوینده گرفته میشود. اگر کسی بگوید با دوستی ملاقات کرده، ملاقات میتواند «ارتباط سازمانی» تعبیر شود؛ اگر کتابی خوانده، خواندن میتواند «فعالیت ضدحکومتی» شود؛ اگر سکوت کند، سکوت را نشانۀ پنهانکاری مینامند؛ اگر اعتراض کند، اعتراض نشانهی دشمنی است. در چنین نظامی، پاسخها اهمیت مستقل ندارند، چون دستگاه پرسش از پیش نتیجه را میخواهد. بازجویی به مراسمی بدل میشود که حقیقت آماده باید در آن از زبان متهم بیرون کشیده شود.
این را میتوان استدلالی دربارهی زبان دانست، ولی دومبروفسکی آن را فقط با بحث فلسفی نشان نمیدهد. شخصیتها حرف میزنند، طفره میروند، به خاطرهای دور پناه میبرند، شوخی میکنند یا معنای واژهای را دقیق میخواهند. خواننده کمکم احساس میکند در این جهان هیچ لفظی خنثی نمیماند. «شناختن» کسی، «یادآوری» حادثهای، «قبولکردن» عبارتی: هرکدام ممکن است به حلقهای از زنجیرهی اتهام وصل شود. از این زاویه، رمان دربارهی دروغ سیاسی نیست فقط؛ دربارهی ربودهشدن امکان سخن راست است. دروغگو هنوز میداند چه چیزی را پنهان میکند. قربانی دستگاه اعترافسازی ممکن است ناچار شود دروغی را امضا کند که حتی طرح آن از خودش نبوده است.
در برابر چنین زبانی، دقت وسواسی زیبین دربارهی واقعیتهای جزئی معنای تازه پیدا میکند. انسان تربیتشده در تاریخ و باستانشناسی میداند از یک یافته نمیتوان هر نتیجهای گرفت. فاصلهی میان شاهد و استنتاج باید آشکار بماند؛ خلأ دانستهها را نباید با هر داستان خوشایندی پر کرد. این انضباط فکری به نظر مأمور بازجویی ممکن است نوعی لجاجت آزارنده باشد. چرا متهم نمیخواهد چیزی را که «روشن است» بپذیرد؟ پاسخ عمیقتر این است که روشنبودن برای او نتیجهی آزمایش و استدلال است، نه خاصیت دستوری کلمهای که از دهان مقام بالاتر بیرون میآید.
اما نباید زیبین را به قهرمانی تبدیل کنیم که بیهیچ لغزش و ترس، درس منطق تدریس میکند. فشار بازداشت بر بدن و روان واقعی است. آدمی که خسته است، گرسنه است، نمیداند عزیزانش در چه وضعیاند و از آینده خبر ندارد، در بهترین حالت خود به سر نمیبرد. رمان وقتی معتبر است که چنین فرسودگیای را نیز نشان دهد؛ مقاومت اگر کاری آسان و بیهزینه باشد، دیگر مقاومت نیست. مسئله نه این است که شخصیت همیشه جملهی درست را بگوید، بلکه این است که چه بر سر توان او برای تمایزگذاشتن میان درست و تحمیلشده میآید.
از همینجا اهمیت شکل پرشاخهی «دانشکده» روشنتر میشود. خواننده فقط در ذهن زیبین محبوس نمیماند. رابطههای اطراف او، اضطراب کسانی که درگیر پروندهاند و رفتار مأمورانی که خود در شبکهی ترس و منفعت و رقابت قرار دارند، به داستان راه مییابند. این گسترش دید، دو نتیجه دارد. نخست آنکه دستگاه سرکوب دیگر دشمنی با یک چهرهی واحد نیست؛ مناسباتی است که آدمهای گوناگون در آن کار میکنند. دوم آنکه از بار اخلاقی داستان چیزی کم نمیشود، بلکه سنگینتر میشود. اگر هر مأمور از منظری محدود جهان را ببیند، ما ناچاریم جداگانه بپرسیم چه میداند، چه را باور دارد، چه را بهقصد ندانستن کنار میگذارد و تا کجا میتواند انتخاب کند.
این نکته بسیار مهم است. جملهی «خود بازجو هم چرخدنده است» میتواند به دو معنای متضاد به کار رود. یکی توضیح سازوکار نهادی است: مجری خشونت نیز از ساختاری بزرگتر دستور میگیرد و ممکن است از آن بترسد. دیگری نوعی بخشودگی بیحساب است: چون فرمان از بالا آمده، پس هیچکس مسئول نیست. دومبروفسکی برای خواننده مسئلهی اول را طرح میکند، اما ما نباید به نام تحلیل ساختاری به نتیجهی دوم بلغزیم. ترس مأمور واقعیت دارد؛ رنج قربانی نیز. فهمیدن فشارهای وارد بر عامل خشونت، مسئولیت او را خودبهخود از میان نمیبرد.
جایگاه گفتوگو در رمان دوم از این جهت با رمان نخست تفاوت دارد. پیشتر مردم برای تعریفکردن گذشته، شوخی و معاشرت سخن میگفتند. اکنون بسیاری از گفتوگوها زیر سایهی این احتمالاند که کلمات بعداً جابهجا شوند، از متن جدا شوند و علیه گوینده به کار روند. همان واژه، در دو اتاق دو سرنوشت دارد. در موزه، مکالمه معمولاً راه افزودهشدن معناست؛ در بازجویی، ممکن است راه کاهش معنا به یک حکم باشد. در یکی شنونده با پرسیدن میخواهد بداند، در دیگری با پرسیدن میخواهد چیزی را بشنود که از قبل نوشته شده است.
با این همه، «دانشکده» یک صدای ممتد و عبوس نیست. حکایت در آن هست، خاطره هست، جدل فکری و صحنه خندهدار هم هست. رمان گاهی درست در لحظهای که منتظریم بازجویی ادامه پیدا کند، راهش را کج میکند و دنبال آدم یا خاطره دیگری میرود. این پیچیدن برای خواننده بیدردسر نیست؛ اما اگر همه راههای فرعی را ببندیم، از کتاب چه باقی میماند؟ نام متهم، سؤال بازپرس، جواب و حکم. یعنی چیزی شبیه همان پروندهای که رمان برای مقابله با آن نوشته شده است.
در نهایت زبان سرکوب میکوشد میان انسان و جهان جدایی بیندازد. گذشتهی او را به آنچه در پرونده نوشتهاند تبدیل میکند؛ اکنونش را به آنچه مأمور اجازه میدهد بگوید؛ آیندهاش را به حکمی که شاید پیشتر صادر شده است. رمان با بازگرداندن زمانهای متعدد به یکدیگر، با مکثها و تغییر زاویهی دید و صدای آدمهای بیرون از سلول، در برابر همین سه مصادره مقاومت میکند. شاید هیچ دفاعی از انسان بهاندازهی بازگشت پیچیدگی زندگی به زبانی که آن را حذف کرده است، در قلمرو ادبیات جدی نباشد.
۸. اعتراف، قانون و چیزهای ظاهراً بیمصرف
چرا نام این رمان «دانشکده چیزهای بیمصرف» است؟ کنار هم نشستن این دو کلمه، شوخیای گزنده میسازد. دانشکده قرار است جایی باشد برای یادگرفتن، آزمودن دلیل و تردیدکردن در پاسخها. «بیمصرف» اما مُهری است که میتوان بر هرچیزی زد که به کار برنامه امروز قدرت نمیآید. پس چه اتفاقی افتاده که قانون و عدالت و شیوههای دادرسی به درسهایی از رده خارج تبدیل شدهاند؟ چگونه میشود دانشگاه و دادگاه داشت و در عین حال اصل پرسیدن از دلیل را دور انداخت؟
خود عبارت «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» در رمان از دهان چه کسی بیرون میآید؟ این پرسش ظاهراً کوچک، برداشت ما را از عنوان دگرگون میکند. در فصل دوم بخش نخست، زیبین با ستوان پلیس، والنتینا سرگییونا آنیکیوا، گفتوگویی پرتنش دارد. زیبین به شیوهی ساختن دلیل اعتراض میکند و در میانهی بحث، از پولونیوس «هملت» یاد میکند؛ ستوان اشارهی ادبی را نمیشناسد یا در آن موقعیت اعتنایی به آن ندارد. زیبین عصبانی میشود: زمانی دانشجویان حقوق کلاسیکها را میخواندند، اما اکنون انگار فقط یاد میگیرند چگونه متهم را به اقرار برسانند. افسر پاسخ میدهد که کار دستگاه «کشف حقیقت» است و با لحنی که برتری زمانهی جدید را مفروض میگیرد، تاریخ حقوق و قواعد دادرسی را دانشکدهی چیزهای بیمصرف مینامد؛ علمی از کاغذها، تشریفات و روشها که به گمان او دیگر موضوعیت ندارد.[۱۵]
اینجا ظرافت طنز آشکار میشود: نام کتاب در وهلهی نخست سخنی تحقیرآمیز است که از زبان نمایندهی قدرت شنیده میشود. عنوان، عنوانی افتخارآمیز که زیبین برای اصول خود برگزیده باشد نیست؛ زخمی زبانی است که رمان آن را از دست تحقیرکننده پس میگیرد. افسر مدعی است هدف بازجویی رسیدن به حقیقت است، پس تشریفات قدیمی اثبات و دفاع را میتوان کنار گذاشت. زیبین درست همانجا دست روی شکاف میگذارد: اگر وسیلهی رسیدن به حقیقت دروغ، تهدید و جعل باشد، حاصل کار دیگر چه نسبتی با حقیقت دارد؟ دستگاه به نام هدفی ظاهراً درست، وسیلههایی به کار میگیرد که خود هدف را تباه میکنند.
ارزش این صحنه در آن است که به مناظرهای مرتب و اتوکشیده تبدیل نمیشود. زیبین عصبانی است، گاهی نیش میزند و از شاخهای به شاخه دیگر میپرد. ستوان هم در آغاز خوشبرخورد و کنجکاو به نظر میرسد؛ هیولایی نیست که از دم در با نعره وارد شود. بحث از تئاتر به عکسی مشکوک میرسد، از کلاس حقوق به تهدید همسر فرضی متهم و از آنجا به کاغذهای پرونده. وقتی زیبین میگوید خوشبختانه زن ندارد که از راه او تهدیدش کنند، خندهاش مزه آسودگی نمیدهد؛ با طنزی عصبی پوچی روشی را نشان میدهد که میتواند هر سخنی را زیر فشار به اعتراف بدل کند.
اگر بخواهیم معنای عنوان را دقیق نگه داریم، باید این سرچشمهی درونداستانی را فراموش نکنیم. کتاب دربارهی رشتههایی است که قدرت آنها را از رده خارج اعلام میکند، اما نه به این معنا که خود این رشتهها ذاتاً بیمصرفاند. «بیمصرف» قضاوت نظامی است که از دادرسی فقط نتیجه میخواهد. رمان با بازتابدادن همین کلمه، حکم نظام را علیه خودش به شهادت میگیرد. عنوان نوعی سند زبانی است: میگوید ببینید از نظر کسی که حق بازداشت دارد، حق دفاع به چه چیزی تبدیل شده است.
در برابر این پرسش باید میان قانون بهعنوان مجموعهای از مواد نوشتهشده و حق بهعنوان ادعایی اخلاقی و انسانی فرق گذاشت. دولتی میتواند قوانین فراوان بنویسد و هر روز از رعایت آنها سخن بگوید، اما راهی برای رسیدگی مستقل به خطای خود نگذارد. دادستان و بازپرس و قاضی میتوانند زبان تخصصی داشته باشند، بیآنکه متهم بتواند با همان زبان از خود دفاع کند. تفاوت اصلی آنجاست که آیا قانون برای محدودکردن قدرت نیز هست، یا فقط برای شرحدادن اعمال قدرت. در صورت نخست، قانون برای ضعیفترین فرد هم امکان اعتراض ایجاد میکند؛ در صورت دوم، متن قانون به مهر مومی تبدیل میشود که در گفتوگو را میبندد.
این تناقض در سال ۱۹۳۷ طنین تاریخی مشخصی داشت. قانون اساسی شوروی در دسامبر ۱۹۳۶ تصویب شده بود و در مواد مربوط به حقوق شهروندان از آزادیهای مدنی، مصونیت شخص و خانه و چارچوب قانونی بازداشت سخن میگفت. کافی است مواد ۱۲۵ تا ۱۲۸ را در کنار اسناد عملیات سرکوب سال بعد بخوانیم تا شکافی سهمگین نمایان شود: زبان رسمی حق در همان دولتی به کار میرفت که نهادهای امنیتیاش به بازداشتها و محکومیتهای گستردهی خارج از دادرسی متعارف مشغول بودند.[۱۶] البته نباید نتیجه گرفت هیچیک از مواد قانون اساسی در زندگی روزمره کاربرد نداشت یا تمام نهادهای شوروی همواره یکسان عمل میکردند. همین فاصلهی میان متن قانون، سازوکار اجرا و امکان اعتراض، موضوع اصلی بررسی است.
حالا آن تعبیر تحقیرآمیز معنای روشنتری دارد. وقتی راه و رسم رسیدگی را «تشریفات» بنامند، قانون آرامآرام به آرایش چهره قدرت بدل میشود. ممکن است مادهای زیبا درباره حق فرد در کتاب بماند؛ اما اگر کسی درست هنگام بازداشت نتواند به آن تکیه کند، عدالت فقط روی کاغذ زنده است. در گفتوگوی زیبین و آنیکییوا مسئله اختلاف دو نسل از حقوقدانان نیست. نزاع بر سر پرسشی سادهتر و سهمگینتر است: آیا راه رسیدن به حقیقت، خودش بخشی از حقیقت است؟
اعداد، همسایهها و محکمههای بیدادگاه
ترور بزرگ را نباید صرفاً به چند محاکمهی مشهور مسکو تقلیل داد؛ آن نمایشهای پرسروصدا فقط یکی از چهرههای سرکوب بودند. در ۳۰ ژوئیهی ۱۹۳۷، فرمان عملیاتی شمارهی ۰۰۴۴۷ انکاوهده گروههایی از افراد را در طبقههای هدف عملیات قرار داد و برای مناطق، سهمیههایی با دو دستهی مجازات تعیین کرد. «ترویکا»ها، هیئتهای سهنفرهی فوققضایی، دربارهی سرنوشت بسیاری از بازداشتشدگان تصمیم میگرفتند. پژوهشهای مبتنی بر صورتجلسههای باقیمانده از قزاقستان نشان میدهد که این شیوهی تصمیمگیری، با تشریفات دادگاهی که متهم در آن فرصت واقعی دفاع داشته باشد تفاوت بنیادی داشت.[۱۷] اینجا دیگر فقط پای یک بازپرس خشن و یک متهم تنها در میان نیست؛ شمار انسانهای هدفگرفتهشده پیشاپیش در جدول دستگاه آمده و پرونده باید خود را با ضرباهنگ عملیات وفق دهد.
چنین سازوکاری از یک سو به ارادهی سیاسی مرکز تکیه داشت و از سوی دیگر به دستگاههای محلی که نامها را گرد میآوردند، طبقهبندی میکردند و حکمها را پیش میبردند. این دو سطح را باید با هم دید: اگر همهچیز را به «جنون شخصی استالین» خلاصه کنیم، مجریان و نهادها از دید بیرون میمانند؛ اگر آن را فقط محصول دشمنیهای محلی بدانیم، معماری تصمیمگیری در مرکز را از یاد میبریم. رابطهی فرمان سراسری با ترسها، رقابتها و محاسبههای نزدیک به محل زندگی است که خشونت را از رخدادی دور در روزنامه به امکانی حاضر پشت در خانه بدل میکند.
در ۱۵ اوت همان سال، فرمان شمارهی ۰۰۴۸۶ دامنهی مجازات را به همسران و فرزندان کسانی که ذیل عنوان «خائن به میهن» طبقهبندی میشدند گسترش داد. مقررات آن، با دستهبندیها و استثناهای معین، نشان میدهد خانواده چگونه میتوانست بهواسطهی نسبت خویشاوندی در معرض بازداشت و جدایی قرار گیرد؛ نه اینکه همهی خانوادههای متهمان در همهی پروندهها به یک سرنوشت دچار شده باشند.[۱۸] وقتی ستوان رمان به امکان فشارآوردن از راه همسر متهم اشاره میکند، لازم نیست برای فهم هولناکی صحنه ماجرایی خارج از متن جعل کنیم. کافی است بدانیم در همان دوران، خویشاوندی میتوانست در اسناد رسمی به نشانهای برای مجازات تبدیل شود. شوخی زیبین دربارهی نداشتن همسر در این زمینه دیگر فقط حاضرجوابی فردی نیست؛ پاسخ عصبی کسی است که میفهمد حکومت میتواند از نزدیکترین رابطهی انسانی بهعنوان اهرم بازجویی استفاده کند.
اما دولت دههی ۱۹۳۰ فقط در لحظهی نیمهشب و بازداشت حضور نداشت. شیلا فیتزپاتریک در پژوهش زندگی روزمرهی شهری نشان داده که کمبود کالا، دشواری مسکن، پیوندهای غیررسمی آشنایی و حمایت، نامهنگاری به مقامها، شکایت و خبرچینی چگونه با ترس از دستگاه امنیتی در هم میآمیختند. این توصیف در وهلهی نخست دربارهی شهرهای روسیهی شوروی است؛ نباید جزئیات آن را بیبررسی عیناً به هر محلهی آلماآتا منتقل کرد. اما به فهم یک امکان اجتماعی کمک میکند: آدمها حتی زیر سایهی ترور، تمام روز را صرف ترسیدن نمیکردند. برای پیداکردن کار و غذا، حفظ رابطه، معامله، شوخی و مراقبت از خانواده وقت میگذاشتند؛ و همان رابطههایی که زندگی را ممکن میکرد، گاهی کانالی برای سوءظن و اتهام نیز میشد.[۱۹]
اینجاست که در خواندن «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» باید از دو سادهسازی پرهیز کرد. نخست، اینکه هر چهرهی گذری را خبرچین بدانیم و هر شوخی را کنایهای به پلیس؛ این خواندن همهی استقلال زندگی داستانی را میکشد. دوم، اینکه صحنههای دلپذیر و خندهدار را استراحتی بیربط پیش از شکنجه بشماریم. تلخی اثر از همنشینی همین دو امکان برمیآید: انسانی در یک روز هم میتواند دربارهی شلوارش نگران باشد، هم از چشمانداز کوهستان لذت ببرد و هم ناگهان بفهمد زندگیاش در دستگاه اتهام به روایتی دیگر بدل خواهد شد. نظام سیاسی وقتی هولناکتر میشود که نه از جهانی خالی از شادی، که از درون زندگی معمولی سر برآورد.
اینجا لازم است با یک جملهی مشهور محتاط باشیم. بارها در نوشتههای عمومی گفتهاند آندری ویشینسکی، دادستان نامدار محاکمههای نمایشی شوروی، «اعتراف را ملکهی ادله» میدانست. این عبارت به صورت شعاری ثابت به او نسبت داده میشود، اما بررسی متن اثر حقوقیاش، «نظریهی ادلهی قضایی در حقوق شوروی»، نشان میدهد ماجرا به این سادگی نیست. ویشینسکی از تعبیر تاریخی لاتینی «ملکهی ادله» در بحث انتقادی از شیوههای قدیم دادرسی سخن میگوید. بنابراین نقل آن جمله بهعنوان اعتقاد لفظی و بیقید او، جعل دقت است. این تصحیح به معنای سفیدشویی نقش ویشینسکی در محاکمههای سیاسی نیست. اتفاقاً نشان میدهد برای نقد خشونت دولتی لازم نیست عبارتی نادرست را به عامل آن نسبت دهیم.[۲۰]
چرا این نکتهی به ظاهر کتابشناختی برای مقدمهای بر دومبروفسکی اهمیت دارد؟ چون موضوع رمان همین است: نباید در دفاع از حقیقت از دلیل غلط استفاده کرد. اگر بگوییم دستگاه شوروی حقیقت را تحریف میکرد و برای اثبات این ادعا نقلقولی را تحریف کنیم، روش خود را در معرض همان بیماری قرار دادهایم. میان حکم درست و استدلال درست فاصله هست. جملهای ممکن است نتیجهای عادلانه را بیان کند و از راه نادرست به آن رسیده باشد. نویسندهای که عمرش صرف پرسیدن از اعتبار سند شده، سزاوار معرفیای نیست که سند را تابع اثرگذاری خطابه کند.
بازجویی اجباری صرفاً به دنبال اعتراف یک فرد نیست؛ میکوشد او را شریک داستانی کند که علیه خودش نوشتهاند. وقتی قربانی واژههای دستگاه را تکرار میکند، قدرت نوعی پیروزی اضافی به دست میآورد: نه تنها میتواند کسی را محکوم کند، بلکه میتواند وانمود کند خود محکوم حقیقت این محکومیت را پذیرفته است. دست امضاکننده تبدیل به ابزار تأیید قدرت میشود. اینجاست که شکنجه و تهدید فقط وسیلهی کسب اطلاعات نیستند؛ بخشی از تولید نمایشی مشروعیتاند. معنای هولناک اعتراف تحمیلی آن است که انسان را وادارند نسبت او با حقیقت زندگی خودش را انکار کند.
مقاومت در برابر چنین سازوکاری تنها به معنای تکرار جملهی «بیگناهم» نیست. گاهی دفاع از دقت واژهها، اصرار بر تفاوت دانسته و حدس، نپذیرفتن یک ربط منطقی جعلی یا خودداری از تأیید شرحی که ساختهاند، صورتهای بنیادیتر مقاومتاند. در جهان دومبروفسکی، انسان اهل تاریخ با پرسش دیرینهی شناخت به اتاقی برده میشود که در آن شناخت از کار افتاده است. به او میگویند نتیجه را بپذیر و بعد برایش شاهد پیدا کن. او باید برعکس عمل کند: اول شاهد، بعد نتیجه؛ و اگر شاهد کافی نیست، حق ندانستن محفوظ است.
بااینحال، حق ندانستن در حکومت مبتنی بر اطمینان ایدئولوژیک فضیلتی محبوب نیست. چنین حکومتی ابهام را نشانهی توطئه میبیند. آدمی که میگوید «اطمینان ندارم»، خود مشکوک میشود؛ چون با منطق تمامیتخواهی، حقیقت از قبل در اختیار قدرت است و تنها دشمنان از پذیرفتنش سر باز میزنند. این چرخش کوچک در معنای یقین، پیامدهای بزرگ دارد. آموزش علمی، دادرسی منصفانه و پژوهش تاریخی همگی به امکان خطا وابستهاند. هر سه باید بتوانند بگویند: شاید برداشت ما نادرست باشد. دستگاهی که چنین احتمالی را جرم میشمارد، فقط آزادی سیاسی را نابود نمیکند؛ بنیاد دانایی را نیز میزند.
اگر از این زاویه بنگریم، میان دو رمان فاصلهی چندانی نیست. «نگهبان آثار باستانی» ضرورت مراقبت از نشانههای واقعیت را نشان میدهد. «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» نشان میدهد چه رخ میدهد وقتی قدرت حق تفسیر آن نشانهها را انحصاری میکند. یکی از حافظهی بیرونی جهان آغاز میشود؛ دیگری به حافظهی درونی فرد میرسد. در هر دو، مسئولیت انسانی در این است که حقیقت را از سر تنبلی یا ترس به دیگری واگذار نکند. البته هیچکس همهی حقیقت را در اختیار ندارد. درست به همین سبب، هیچ نهادی حق ندارد خود را صاحب بیچونوچرای آن معرفی کند.
ادبیات در این وضعیت چه میتواند بکند؟ نمیتواند حکم صادرشده را باطل کند، زندانی مرده را بازگرداند یا بهجای دادگاه مستقل بنشیند. قدرت آن فروتنانهتر و در عین حال سرسختتر است. میتواند راهی باز کند تا آنچه از صورتجلسه حذف شده شنیده شود: مکث یک نفر، صدای او، اندیشهای که هنگام پاسخدادن از ذهنش میگذرد، تفاوت میان گفتهی آزاد و کلمهی تحمیلی. از این حیث، رمان ضدپروندهای است که ادعا نمیکند حکم نهایی را خود صادر خواهد کرد. فقط اجازه نمیدهد پرونده، تنها روایت ممکن بماند.
۹. مردی با رنگهایی که مقررات نمیشناسند
سرگئی کالمیکوف را تصور کنیم که با لباسها و رنگهای نامنتظرش در آلماآتا راه میرود. شهری که ادارههایش به مرتبکردن کاغذها و طبقهبندی آدمها مشغولاند، ناگهان با نقاشی روبهرو میشود که گویی از تابلوی خودش بیرون زده است. چه باید کرد با کسی که اصلاً قرار نیست نمونه موفق «انسان مفید» باشد؟ کالمیکوف البته نماد آماده هنرمند آزاد در برابر کارمند خشک نیست؛ خودش است، با رفتار و تخیل و زندگی مخصوصش. اگر زود به نشانهای سیاسی تبدیلش کنیم، همان فردیتی را از او گرفتهایم که حضورش چنین بهیادماندنی کرده است.
دومبروفسکی به نقاشان و فضای هنری قزاقستان علاقهای پیوسته داشت و دربارهشان جستار نوشت. این بخش از کارنامهاش برای فهم دو رمان ضروری است، نه چیزی که بخواهیم پس از پایان بحث زندان بهعنوان زینت اضافه کنیم. در قطعههایی از «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» که به بازار سبز و کالمیکوف مربوطاند، رنگ و حرکت و بدن آدمها فضای متفاوتی از دفتر و بازجویی میسازند. پژوهش دویل نشان داده است که متنی همخانواده با این صحنهها در نوشتههای هنری دومبروفسکی به صورتی دیگر نیز حضور پیدا کرده: در روایت رمانی، ما با زیبین در سومشخص همراهیم، اما در جستار، نویسنده «من» را برمیگزیند. این جابهجایی ظریف بار دیگر به ما هشدار میدهد زیبین و دومبروفسکی نه کاملاً جدا هستند و نه بیواسطه یکی.[۲۱]
رنگ در اینجا نقش تزئینی ندارد. نقاش رنگها را به شکلی کنار هم میگذارد که جهان عادی لحظهای غریب شود. همین حق غریبدیدن در جامعهای که میخواهد همهچیز را پیشاپیش نام بگذارد، مسئلهساز است. اگر هر موجودی جایگاه مشخص و هر رفتاری توضیح اداری معینی داشته باشد، آدمی که خود را بیرون از این تقسیمبندیها میسازد، نظم طبقهبندی را به پرسش میگیرد. با این حال، تبدیلکردن کالمیکوف به کسی که عمداً با «دیوانهنمایی» از سرکوب جان به در برده، نیاز به شاهد تاریخی مستقل دارد. میتوان رفتار نامتعارفش را در رمان نوعی آزادی تخیل خواند؛ نمیتوان بیسند تمام زندگی واقعیاش را حاصل یک تاکتیک زیرکانه شمرد.
مهمتر اینکه هنر نزد دومبروفسکی فقط وسیله اعتراض نیست. اگر ارزش تابلو تنها در مخالفتش با حکومت باشد، باز هم هنر را به فایدهاش فروکاستهایم؛ تنها «فایده خوب» را جانشین «فایده بد» کردهایم. رنگ میتواند فقط رنگ باشد و از همین حق ساده لذت ببرد. هنرمند هم میتواند جهانی نامنتظر بسازد، بیآنکه همراهش بیانیهای تحویل دهد. شاید سرکشترین خصلت کالمیکوف همین باشد: انگار از او میخواهند توضیح دهد وجودش به چه درد میخورد و او بهجای پاسخ، رنگ تازهای روی بوم میگذارد.
این نکته ما را به بازار بازمیگرداند. بازار سبز فقط مکانی پرسروصدا و رنگارنگ در برابر ادارهای خاکستری نیست؛ جامعهای موقت از نیازها، هوسها، حسابگریها و گفتوگوهاست. در آن نیز نابرابری و فریب میتواند وجود داشته باشد؛ نباید زندگی غیررسمی را خودکار پاک و معصوم بدانیم. اما آدمها در بازار با صورتی از هم روبهرو میشوند که در پرونده حضور ندارد: به عنوان خریدار، فروشنده، رهگذر، تماشاگر، فردی که چیزی میخواهد و میتواند دربارهی آن چانه بزند. این نقشها اگرچه کوچکاند، حق انتخاب را به مقیاسی روزمره بازمیگردانند. دستگاه سرکوب میخواهد هر رابطهای زیر عنوان وفاداری یا دشمنی فهمیده شود؛ بازار یادآوری میکند که انسانها میتوانند برای خریدن چند میوه یا تماشای رنگ لباس کسی هم کنار هم بایستند.
البته شیفتگی به «آدم عجیب» هم دامی دارد. فرهنگ روشنفکری گاهی آدمهای نامتعارف را دوست دارد، اما فقط تا وقتی که بتوان آنها را مثل اشیای جالب ویترین تماشا کرد. اگر کالمیکوف صرفاً برای شگفتزدهکردن خواننده به مقاله ما آمده باشد، یک بار دیگر حق فردیتش را از او گرفتهایم. باید نقاش را در او دید: کسی با تاریخ کار، انتخابهای هنری و تخیلی که با چند جمله درباره شورش علیه نظم تمام نمیشود. در بهترین لحظههای دومبروفسکی، تماشای او خواننده را وامیدارد در معنای «عادی»، «عاقل» و «مفید» تردید کند.
آیا نمیتوان گفت رمانهای دومبروفسکی در مقیاسی بزرگ همان کاری را میکنند که رنگهای کالمیکوف در تصویر؟ آنها به جهان اجازه میدهند بیش از یک طرح داشته باشد. در برابر طرح امنیتی که همهی مسیرها باید به مرکز اتهام برسند، رمان شاخههای متعدد و ناهموار میگشاید. به جای تصویر تکرنگ متهم، آدمی را با گذشته، شوخی، شکست، دانش، میل و خاطره بازمیگرداند. این قیاس است، نه سندی از نیت آگاهانهی مؤلف؛ اما قیاسی است که از همنشینی واقعی هنر و زندگی در آثار او برمیآید.
دفاع از انسان، وقتی با ادبیات سر و کار پیدا میکند، گاه گرفتار وسوسهای خطرناک میشود: ساختن قدیس. دلمان میخواهد کسی که در برابر دستگاه ظالم ایستاده، هیچ خطایی نداشته باشد؛ گویی هر عیب کوچک او اندکی از سنگینی ظلم کم میکند. اما اگر حق دفاع و دادرسی عادلانه را تنها برای آدمهای کاملاً خوب بخواهیم، با نخستین لغزش قربانی، عدالت را هم از او پس میگیریم. دومبروفسکی درست در همین نقطه راهی دشوارتر پیش پای ما میگذارد: خوببودن یک نفر مسئلهای است و برخورداری او از حق مسئلهای دیگر.
زیبین لازم نیست بینقص باشد تا محکومکردنش بدون شاهد و بازجویی تحمیلی ناروا باشد. لازم نیست دوستداشتنی باشد تا حق سخنگفتن و دفاع از خود داشته باشد. حتی اگر در معاشرت اشتباه کرده، به کسی بیانصافی کرده یا گاهی از روی غرور رفتار کرده باشد، دستگاه قدرت حق ندارد واقعیت زندگیاش را به هر صورت که میخواهد بازنویسی کند. این اصل شاید ساده به نظر برسد، ولی تاریخ نشان داده است که در وضعیت ترس جمعی، از نخستین چیزهایی است که فراموش میشود. به جای پرسیدن اینکه آیا مدرک کافی وجود دارد، میپرسند آیا متهم آدم خوبی است. اگر خوب نبود، راه جعل حقیقت باز میشود.
از این زاویه، وجدان در رمانهای دومبروفسکی احساسی لطیف و خصوصی نیست؛ توانایی نگهداشتن یک تمایز است. تمایز میان کار نادرست و دلیل اثبات آن؛ میان ترس و رضایت؛ میان سکوت و پذیرش؛ میان اعتقاد شخصی و حقیقت قابلدفاع در برابر دیگران. وجدان الزاماً قهرمانی پرشور نمیآفریند. گاه تنها اجازه نمیدهد آدمی واژهای را که میداند نادرست است بیهیچ مکثی تکرار کند. گاه هم شکست میخورد. اخلاقی که شکست انسان را نبیند، به سختی میتواند دربارهی انسان حرف بزند.
منتقدان برای توضیح این بُعد دومبروفسکی به سنتهای مختلف فکری رجوع کردهاند: میراث انسانگرایی اروپایی، فرهنگ مسیحی، اندیشهی رواقی، تاریخ حقوق و رمان بزرگ روسی. در این قیاسها نکتههای باروری هست. تابآوردن در برابر قدرت، حساسیت به کرامت فرد و باور به معیاری اخلاقی فراتر از مصلحت روز، میتواند خواننده را به یاد رواقیان یا سنتهای دینی بیندازد. ولی نباید از شباهت مفهومی به حکم زندگینامهای پرید و نویسنده را بهسادگی پیرو یک مکتب فلسفی یا مؤمن به صورت رسمی یک آیین معرفی کرد. رمان محل اندیشیدن با صداهای مختلف است، نه دفترچهی اعتقادات مؤلف.
گاهی از ادبیات شوروی انتظار دارند با نشاندادن بیعدالتی درون یک دوره، برای تمام شخصیتها مرز خیر و شر قطعی بکشد. دومبروفسکی از چنین سادهسازیای سودی نمیبرد. انسانها میتوانند همزمان ترسو و مهربان باشند، دانا و خودخواه، اهل فرهنگ و ناتوان از دفاع از دیگری. این پیچیدگی نباید کارکرد نسبیگرایانه پیدا کند: اینکه چون همه عیب دارند، پس هیچ داوریای ممکن نیست. برعکس، داوری اخلاقی درست وقتی جدی میشود که بدون توهم پاکی مطلق انجام گیرد. رمان میتواند خطای شخصیت را نشان دهد و همچنان بر نامشروعبودن شکنجه و جعل اتهام پای بفشارد.
همین مسئله در برخورد با زنان و شخصیتهای حاشیهای نیز مطرح است. خوانندهی امروز حق دارد بپرسد صدای چه کسانی در دو رمان به اندازهی کافی شنیده میشود و چه کسانی بیشتر در آینهی تجربهی مرد مرکزی دیده میشوند. دلبستگی مؤلف به تنوع انسانها تضمین نمیکند هر شخصیت زن از قالبهای عصر خود بیرون آمده باشد. گاهی جذابیت، وفاداری یا نقش عاطفی زنان در داستان ممکن است به نیاز روایت زیبین وابسته شود. این پرسش انتقادی را نباید به بهانهی بزرگداشت نویسنده کنار گذاشت، هرچند داوری قطعی دربارهی هر شخصیت محتاج خواندن دقیق صحنهها و نسبت صدای راوی با نظر مؤلف است. معرفی جدی، حق نقد را از خواننده نمیگیرد.
حتی مسئلهی قزاقستان را میتوان از همین دریچه دوباره طرح کرد. وقتی از آلماآتا بهعنوان قلمرو آزادی زیبین در برابر مسکو سخن میگوییم، باید به یاد داشته باشیم که برای مردم قزاق آن سالها شهر و سرزمین خودشان میدان سیاستهای سهمگین حکومتی بوده است. رمان نویسندهای روس نمیتواند تمامی تجربهی آنان را نمایندگی کند و ما هم نباید چنین وظیفهای بر دوشش بگذاریم. اما میتوان از آن خواست ــ و از خوانش خودمان بیشتر ــ که حضور دیگران را بهسبب تمرکز بر رنج قهرمان اصلی پاک نکند. حقیقتی که از حذف دیگری به دست آید، حتی اگر در ظاهر علیه سرکوب باشد، ناقص میماند.
خواندن دومبروفسکی با چنین نگاه سختگیرانهای احترام به او را کم نمیکند؛ از جنس احترام جدیتری است. نویسندهای که درباره مسئولیت فرد در برابر حقیقت مینویسد، نیازی ندارد آثارش را از پرسش مصون کنیم. شاید بهترین راه همراهی با او این باشد که همان دقت را، بیامتیاز و بیاستثنا، در خواندن رمانهای خودش هم به کار ببریم.
سرنوشت کتاب همیشه با نوشتن آخرین جمله روشن نمیشود. گاهی متن تمام شده و هنوز ده سال راه مانده تا به دست خواننده برسد. در این فاصله نسخهای میان دوستان میچرخد، تکهای در مجلهای سر درمیآورد، خبری در نامهای میآید و نویسنده، پشت میز کار یا در اتاق بیمارستان، پیرتر میشود. جامعهای که رمان درباره آن نوشته شده نیز آرامآرام عوض میشود. روزی بالاخره کتاب از چاپ بیرون میآید؛ اما چهبسا نویسنده دیگر فرصت نداشته باشد صدای ورقخوردنش را بشنود.
«نگهبان آثار باستانی» در شمارههای هفتم و هشتم مجلهی «نووی میر» در ۱۹۶۴ منتشر شد و پس از آن به صورت کتاب نیز به دست خوانندگان رسید. انتشارش با فضای سیاسی خاصی پیوند داشت: پس از مرگ استالین و در دورهی خروشچف، محدودیتهایی از سرکوب گذشته قابل طرح شده بود، هرچند گشایش هرگز کامل یا تضمینشده نبود. الکساندر تواردوفسکی، سردبیر «نووی میر»، در آن سالها نقشی تعیینکننده در فراهمآوردن میدان برای آثار دشوار داشت. اما درست در پاییز همان ۱۹۶۴، خروشچف از قدرت کنار رفت. سیاست فرهنگی سالهای بعد، مخصوصاً پس از محاکمهی آندری سینیاوسکی و یولی دانیل در ۱۹۶۶، برای نویسندگانی که از خشونت دولت و استقلال تخیل سخن میگفتند تنگتر شد.[۲۲]
برای شناخت دوران نوشتن رمان دوم، باید میان پایان یک حکومت و پایان شیوههای ادارهی آن فرق گذاشت. استالین در ۱۹۵۳ مُرد؛ خروشچف در ۱۹۵۶ در کنگرهی بیستم حزب علیه بخشهایی از میراث او سخن گفت. زندانیانی آزاد شدند، نامهایی دوباره بر زبان آمد و مجلات امکان یافتند از موضوعهایی بنویسند که پیشتر عبور از آنها خطرناک بود. بااینحال، گشایش موسوم به «یخبندانزدایی» از آغاز درون ساختار قدرت حزبی رخ میداد، نه بیرون آن. برای چاپ یک متن حساس، حتی سردبیری جسور نیز گاه ناگزیر بود موافقت سیاسی مقامهای بالا را به دست آورد. آزادی در چنین وضعی حقی تثبیتشده نبود؛ امکانی بود که میشد گسترشش داد، بر سرش جنگید یا ناگهان پسش گرفت.
نمونهای گویا در همان «نووی میر» اتفاق افتاد: «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» اثر الکساندر سولژنیتسین در نوامبر ۱۹۶۲ با کوشش الکساندر تواردوفسکی و موافقت سیاسی خروشچف به چاپ رسید. برای خوانندهی آن روز، انتشار داستانی دربارهی زندگی یک زندانی اردوگاه حادثهای فرهنگی بود. برای نویسندهای چون دومبروفسکی، چنین رخدادی میتوانست افق ممکن ادبیات را تغییر دهد؛ اما از «میتوانست» نباید نتیجه گرفت که علت مشخص تصمیم او برای نوشتن کتاب دوم را یافتهایم. شاهد مستقیم برای چنین ادعایی لازم است. آنچه میدانیم این است که «نگهبان آثار باستانی» در ۱۹۶۴ وارد همین فضای پرفرصت و ناپایدار شد؛ سالی که در پاییزش خروشچف کنار گذاشته شد.[۲۳]
بازگشت فشارها نیز یکشبه و به یک شکل رخ نداد. محاکمهی آندری سینیاوسکی و یولی دانیل در ۱۹۶۶، بهسبب انتشار نوشتههایشان در خارج از کشور، به نمادی از حدود تحمل فرهنگی بدل شد. مداخلهی شوروی در چکسلواکی در ۱۹۶۸ نیز امید بسیاری از روشنفکران به اصلاح سیاسی درون بلوک را تیره کرد. در همین فاصله، نویسندهی «دانشکده» بر کتابی کار میکرد که شکل زندگی سیاسی دههی ۱۹۳۰ را با زبانی پیچیده و رمانی گسترده بازمیساخت. اشتباه است اگر تاریخ ۱۹۳۷ را صرفاً گذشتهی پایانیافتهی موضوع رمان بدانیم: نوشتن دربارهی آن گذشته در دههی ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ خود تصمیمی در زمان حال بود، زمانی که مرز سخن مجاز مدام جابهجا میشد.
دومبروفسکی نوشتن «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» را در دهم دسامبر ۱۹۶۴ آغاز کرد و پنجم مارس ۱۹۷۵ به پایان رساند. این تاریخها را خودش در یادداشتی با عنوان «خطاب به تاریخنگار» ثبت کرده است. اگر از بیرون نگاه کنیم، یازده سال برای کتابی بزرگ رقم شگفتآوری نیست. اما در متن زندگی او، این یازده سال همهی چالش یک دوران را در خود دارد: امید کوتاهمدت پس از چاپ رمان نخست، گسترش طرح اولیه، فرستادن بخشهایی برای نشریهها، بازنویسی، سنگینترشدن فضا و آگاهی از اینکه متن تمامشده به احتمال بسیار در کشور خودش منتشر نخواهد شد.[۲۴]
اینگونه نوشتن، رابطه نویسنده با خواننده را نیز عوض میکند. در حالت عادی، آدم کتاب را تمام میکند، برای چاپش میکوشد و روزی شاید در نامه یا نقدی پاسخ خواننده را بشنود. اما وقتی راه انتشار بسته است، کتاب شبیه نامهای میشود که نشانی گیرندهاش هنوز معلوم نیست. نوشتن آن یازده سال نه با یک لحظه قهرمانی، که با هزار صبح و عصر ممکن شده است: نشستن پشت میز، پسزدن خستگی، ساختن جمله، جابهجاکردن فصل و فردا دوباره از نو شروعکردن. مقاومت هم گاهی همین است؛ کاری طولانی که در ظاهر هیچ اتفاق باشکوهی در آن نمیافتد.
در ۱۹۷۸ «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» در پاریس، در انتشارات وایامسیای پرس، منتشر شد. خود دومبروفسکی نیز همان سال درگذشت. آنچه دربارهی حملهها به او و نسبت احتمالی آنها با مرگش نقل شده، یکسان و بیاختلاف نیست. روایتهایی از ضربوشتم شدید و مرگی مرتبط با آن وجود دارد؛ در برابر، توضیحهای پزشکی متفاوتی نیز مطرح شدهاند. هرچند خشونت سیاسی دوره و فشار بر نویسنده واقعیت تاریخی دارند، اگر پروندهی مرگ را بیبررسی مستقل به حکمی قطعی دربارهی سازماندهندهی حمله تبدیل کنیم، از حیطهی شاهد بیرون رفتهایم. بهتر است مرگ یک انسان را برای پایانبندی مهیج مقاله خرج نکنیم.[۲۵]
در تاریخ ادبیات شوروی، دو واژه به فهم این مسیر کمک میکنند. «سامیزدات» به گردش دستبهدست نوشتههایی گفته میشد که بیرون از مجاری رسمی، غالباً در نسخههای ماشیننویسیشده یا رونویسیشده، تکثیر میشدند؛ «تامیزدات» به انتشار متون شوروی در خارج از کشور اشاره داشت. این دو مسیر از هم جدا نبودند، اما یکی هم نبودند. دربارهی نسخهای مشخص از رمان دومبروفسکی، بدون سند نمیتوان با اطمینان گفت چه کسی آن را از مرز گذراند یا چند نسخه در کدام خانه خوانده شد. آنچه قابل اثبات است، سرانجام چاپ کتاب در ۱۹۷۸ در پاریس و به دست انتشارات «وایامسیای پرس» است؛ ناشری که بخشی از تاریخ ادبیات روسی ممنوع یا دشوارچاپ را بیرون از قلمرو شوروی بر دوش میکشید.[۲۶]
این سفر دستنوشته به خارج، طنینی از خود رمان دارد، اما بهتر است قیاس را بیش از اندازه کش ندهیم. در داستان، پرونده از صاحبش جدا میشود تا دستگاه قدرت آن را علیه او بخواند؛ در زندگی کتاب، نسخهای از نویسنده دور میشود تا سرانجام کسی بتواند بخواندش. یکی برای بستن راه گفتوگو ساخته شده، دیگری ــ با همه خطرهایش برای نویسنده و نزدیکانش ــ میتواند گفتوگو را باز کند. شباهت در جابهجاشدن کاغذ است و تفاوت، در دستهایی که آن را میگیرند.
ده سال میان انتشار پاریس و چاپ شوروی فاصله افتاد؛ ده سالی که فقط در تقویم نگذشت. خواننده ۱۹۷۸ کتاب را با تجربه فضای بستهتر عصر برژنف میگشود؛ خواننده ۱۹۸۸ در میانه گلاسنوست و بازشدن دوباره پرونده سرکوبهای استالینی سراغش میرفت. رمان همان بود و زمان خواندن دیگر همان نبود. دست خواننده هم بخشی از زندگی متن است؛ همانطور که دومبروفسکی در جهان موزه و پرونده نشان داده بود هیچ نوشتهای کاملاً جدا از نهادی که نگهش میدارد و انسانی که میخواندش زندگی نمیکند.
در ۱۹۸۸ «نووی میر» رمان دوم را در چهار شماره پیاپی منتشر کرد. ده سال پس از چاپ پاریس و ده سال پس از مرگ نویسنده، کتاب به سرزمینی برگشت که هم ماجراهایش از آن آمده بود و هم راه چاپش را بسته بودند. در فاصله این دو انتشار، زبان عمومی درباره ۱۹۳۷ عوض شده بود؛ چیزهایی که پیشتر فقط با احتیاط و کنایه میشد گفت، اکنون در روزنامه و مجلس و خانه بر زبان میآمد. اما شنیدهشدن دیرهنگام یک شهادت، زمان ازدسترفته را برنمیگرداند.
یادداشت «خطاب به تاریخنگار» در این میان اهمیت ویژهای دارد، چون دومبروفسکی در آن آشکارا خود را فقط مخاطب خواننده و منتقد نمیداند؛ از تاریخنگاران، بازرسان و کارگزاران دادگستری سخن میگوید. او میخواهد کتاب را نه صرفاً محصول تخیل، بلکه مادهای برای اندیشیدن به تاریخ و مسئولیت ببینند. این یادداشت در نسخهی نخست پاریس بخشی از پایان رمان نبود و بعدها در مجموعه آثار، بهعنوان متنی پیرامونی، منتشر شد. تفاوت این دو جایگاه را باید حفظ کرد. اگر آن را بیتوضیح به آخر متن ۱۹۷۸ بچسبانیم، از تاریخ واقعی کتاب تصویری نادرست ساختهایم.[۲۴]
و چه تعبیر عجیبی است: نویسنده رو به تاریخنگار سخن میگوید، پس از آنکه هزاران صفحهی داستان نوشته است. گویی میداند هیچ نوع واحدی از بیان برای حمل تمام حقیقت کافی نیست. رمان باید انسان را با گوشت و خون تخیل بازآفریند؛ تاریخ باید تاریخها و اسناد و مسئولیتها را بازشناسی کند؛ حقوق باید امکان داوری منصفانه داشته باشد. هرکدام اگر بخواهد جای دیگری را یکسره اشغال کند، چیزی را از دست میدهد. نویسندهی داستانی حق ندارد با زیبایی نثر ضعف سند را پنهان کند، تاریخنگار حق ندارد با شمارهی پرونده تجربهی زیسته را حذف کند، و دادگاه حق ندارد با ادعای مصلحت از حقیقت صرفنظر کند.
میشود یک معرفی ادبی را با جملهای آشنا تمام کرد: «این نویسنده از زمان خود فراتر رفته است». جمله خوشصدایی است، اما چیزی را روشن نمیکند. کدام بخش از کار دومبروفسکی هنوز برای ما زنده است؟ آیا همین که در جهان امروز هم حکومتهایی سرکوب میکنند کافی است؟ اگر کتاب را فقط شاهدی برای این حقیقت تلخ بدانیم، درست از کنار آن چیزی گذشتهایم که رمانش میکند: نشاندادن زندگی پیش از آنکه در یک حکم سیاسی خلاصه شود.
آنچه هنوز تکاندهنده است، پیش از هر چیز شیوهی تبدیل امر پیچیده به امر ساده است. جهان امروز نیز بهصورتهای مختلف میل دارد آدمها را در چند عنوان خلاصه کند: عدد، پرونده، برچسب، سابقه، نتیجهی جستوجو، نمودار عملکرد، تصویری که دیگران از ما ساختهاند. اینها با خشونت دستگاه استالینی یکسان نیستند و قیاس بیاحتیاط، تجربهی تاریخی قربانیان آن دستگاه را کمرنگ میکند. اما پرسشی که رمان طرح میکند همچنان قابل انتقال است: آیا اطلاعاتی که دربارهی فرد گرد آوردهایم جای خود او را گرفته است؟ آیا سازوکار تصمیمگیری امکان شنیدن چیزی را دارد که در قالب ازپیشتعیینشده جا نمیشود؟
دومبروفسکی به ما نمیگوید حقیقت همیشه در اختیار فرد است و نهاد همیشه دروغ میگوید. این هم سادهسازی دیگری خواهد بود. موزه و کتابخانه خود نهادند و برای حفظ میراث به نظم، دقت، بودجه و همکاری احتیاج دارند. دادگاه درستکار هم نمیتواند فقط بر احساس شخصی تکیه کند. مسئلهی اصلی نه نفی هر سازمان، که دفاع از امکان تصحیح خطاست. نهاد وقتی خطرناک میشود که سازوکار قدرت خود را مصون از پرسش کند و فرد وقتی در شناخت واقعیت شکست میخورد که هیچ شاهد ناسازگاری را نپذیرد. در این معنا، باستانشناسی درستکار و دادرسی عادلانه خویشاوندند: هر دو باید در برابر چیزی که هنوز نمیدانند متواضع باشند.
در رمانهای او گذشته بارها به اکنون بازمیگردد، اما نه با هیئت معلمی که هر مسئلهای را حل میکند. گاهی گذشته قطعهای شکسته است و جز حدسی دربارهی کارکردش نمیتوان گفت؛ گاهی نام سازندهی چیزی از یاد رفته و تنها اثرش مانده است. این نقصان را باید تحمل کرد. بخش مهمی از مسئولیت تاریخی آن است که بتوانیم جای خالی را جای خالی بگذاریم. پرکردن هر حفره با داستانی جذاب، شبیه کاری است که بازپرس بدنام با صورتجلسه میکند: نظم دلخواه را به واقعیت تحمیل میکند. رماننویس میتواند برای ساختن اثرش تخیل کند؛ تاریخنگار و مقالهنویس وقتی ادعای واقعیت دارند، باید مرز تخیل را نشان دهند.
نوشتهای که خواندی نیز باید با همین سختگیری سنجیده شود. نمیتوانم صحنهای را که ندیدهام به نام تاریخ نقل کنم، از یک یادداشت به نیت پنهان نویسنده برسم یا چون حکومت با او ستم کرده، هر جمله رمانش را از نقد معاف بدانم. کار معرفیکردن، ساختن تصویر براق یک بزرگمرد نیست؛ بازکردن دری است به روی انسانی با شوخیها و ترسها و خطاها و شگفتیهایش. اگر خواننده بعد از این صفحات دلش بخواهد سراغ دو رمان برود، نه از سر تکلیفی برای تحسین، بلکه چون هوای جهان آنها را احساس کرده است، نوشته به جایی رسیده.
به آن شیء نخستین بازگردیم. وقتی از خاک بیرون آمده، هنوز هیچکس تمام قصهاش را نمیداند. ممکن است بیاهمیت باشد؛ ممکن است چند فرضیهی ما را عوض کند. ارزش نخستین آن در این است که وجود دارد، پیش از تفسیر ما و مستقل از نیاز ما به نتیجه. انسان نیز پیش از نامی که پرونده بر او میگذارد وجود دارد. این دو البته یکسان نیستند؛ شیء حق ندارد، انسان دارد. اما همین تفاوت است که داستان نگهبانی را به داستان حقوق بدل میکند. اگر دربارهی ظرفی شکسته حق جعل شاهد نداریم، چگونه میتوانیم دربارهی زندگی انسانی جعل را مجاز بدانیم؟
دومبروفسکی با دو رمان بههمپیوستهی خود از ما نمیخواهد از گذشته ستایشی بیپایان کنیم. میخواهد در برابر ادعای مالکیت بر حقیقت مکث کنیم؛ ببینیم چه چیزی از چشم افتاده، چه صدایی حذف شده و چه نامی به جای انسانی نشسته است. در جهان او، نگهبان همیشه پیروز نیست و چیزهای بیمصرف همیشه در امان نمیمانند. پیروزی ادبیات از جنس حکم قطعی نیست. از جنس بازگشودن پروندهای است که قدرت تصور میکرد برای همیشه بسته شده است.
شاید نام تلخ «دانشکده چیزهای بیمصرف» را بتوان اینبار با لبخندی کمرنگ خواند. مدرسهای را تصور کنیم که درسهایش انصاف و دقت و زیبایی و خاطره است، و در آن به روی کسی بسته نمیشود که هنوز نمیداند این دانستهها چه فایدهای خواهند داشت. در جهانی که هرچیز باید فوراً سودش را نشان دهد، چنین دانشکدهای مؤسسه عجیبی خواهد بود. اما چه کسی گفته حقیقت موظف است برای قدرت سودآور باشد؟
پاسخ دومبروفسکی را نمیخواهم به یک شعار تبدیل کنم. بهتر است کتابها را باز کنیم: وارد آلماآتا شویم، با زیبین در خیابان قدم بزنیم، بر سر شیئی کهنه مکث کنیم، رنگهای کالمیکوف را تماشا کنیم و بعد پا به اتاقی بگذاریم که مأموری میخواهد معنای کلمهها را از ما بگیرد. آنوقت شاید بفهمیم چگونه نگهداشتن یک شیء، نوشتن یک جمله و نپذیرفتن یک اعتراف دروغ، بیآنکه یکی شوند، به کاری مشترک بدل میشوند: دفاع از حق زندگی در جهانی که واقعیتش هنوز به تصرف کامل کسی درنیامده است.
[۱] دربارهی نخستین بازداشت، نحوهی رفتن به آلماآتا و تصحیح تاریخ دومین دستگیری: ایگور دواردوویچ، «برگزارکنندهی دورههای پولی ضدشوروی»، نووی میر، شمارهی ۶، ۲۰۲۵؛ پژوهشی بر پایهی پروندههای کیفری دومبروفسکی. نویسندهی مقاله اسناد دومین بازداشت در ۲۶ ژوئن ۱۹۳۵ را بازخوانی کرده و از قول دومبروفسکی در بازجویی ۱۹۳۹، رسیدن به شهر در مه ۱۹۳۳ و سفر بدون مأمور همراه را گزارش میکند: https://nm1925.ru/articles/2025/6-2025/organizator-platnykh-antisovestkikh-kursov/ . دربارهی چهار بازداشت و شرح کلی زندگی، رجوع شود به Peter Doyle, Iurii Dombrovskii: Freedom under Totalitarianism, 2000، پژوهش موجود در پروندهی پروژه.
[۲] تاریخ ۱۹۳۹ برای کشف تاریخی گنجینهی قارغالی در معرفی موزهی مرکزی ملی جمهوری قزاقستان آمده است: https://www.csmrk.kz/public/ru/category/open-fund-hall . پیوند این یافته با تخیل داستانی را باید به منزلهی جابهجایی هنری زمان دانست، نه تطابق مستند تکتک جزئیات روایت.
[۳] برای جابهجایی پایتخت از اورنبورگ به قیزیلاوردا و سپس آلماآتا، نک: Maria Blackwood, “Capital Relocation and the Making of Soviet Kazakhstan, 1920–1929,” Wilson Center: https://www.wilsoncenter.org/event/capital-relocation-and-the-making-soviet-kazakhstan-1920-1929 . دربارهی دورهی قیزیلاوردا نیز: https://e-history.kz/en/news/show/7528 .
[۴] Sarah Cameron, The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan, Cornell University Press, 2018، مطالعهای مستند دربارهی قحطی و خشونت دولتی در قزاقستان اوایل دههی ۱۹۳۰: https://academic.oup.com/cornell-scholarship-online/book/15707 . اطلاعات مربوط به جنبش آلاش و سرکوب روشنفکران قزاق در این مقاله زمینهی تاریخیاند، نه ادعایی دربارهی بازنمایی مستقیم تمام این رویدادها در رمانها.
[۵] سارا کامرون، The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan، انتشارات دانشگاه کرنل، ۲۰۱۸، بهویژه فصلهای مربوط به اسکان اجباری و سیاست قحطی: https://academic.oup.com/cornell-scholarship-online/book/15707 . برآورد بیش از یکونیم میلیون قربانی و حدود یکچهارم جمعیت جمهوری از معرفی دانشگاهی پژوهش گرفته شده است؛ این رقم نباید بیتوضیح با برآورد جانباختگان صرفاً قوم قزاق یکی انگاشته شود.
[۶] مؤسسهی تاریخ و قومشناسی چوکان ولیخانوف قزاقستان، گزارش برنامههای پژوهش دربارهی اسناد سرکوب دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰: https://iie.kz/?page_id=17933 ؛ همچنین گ. ت. ژورایوا، پژوهش تاریخ سرکوب روشنفکران قزاق، نشریهی تاریخ و فلسفهی دانشگاه قراغندی: https://history-philosophy-vestnik.buketov.edu.kz/history-philosophy-vestnik/article/view/351 . این منابع به موجهای متفاوت سرکوب اشاره میکنند؛ ادعای حضور هر شخص معین در صحنهای از رمان از آنها استنتاج نشده است.
[۷] ک. آ. ینسنوف و همکاران، «بازتوانبخشی تبعیدشدگان به قزاقستان»، ۲۰۲۲، با استفاده از اسناد بایگانی ریاستجمهوری قزاقستان: https://ideas.repec.org/a/mig/journl/v19y2022i5p667-676.html . تاریخ انتقال گروههای مختلف در این مقاله ذکر شده است؛ «به قزاقستان» الزاماً به معنای «به شهر آلماآتا» نیست.
[۸] یوری دومبروفسکی، «گنجینههای کتاب قزاقستان» (Книжные богатства Казахстана)، قزاقستانسکایا پراودا، ۱۶ ژوئیهی ۱۹۳۷؛ متن بازنشرشده در مجموعه آثار، جلد ششم: https://www.lib.ru/PROZA/DOMBROWSKIJ/dombrovsky6_3.txt . برای نسبت متن روزنامه با فصل کتابخانه در رمان، نک: Peter Doyle, 2000، صص. ۱۱۵–۱۱۶.
[۹] مصوبهی دفتر سیاسی کمیتهی مرکزی حزب کمونیست شوروی، «دربارهی بازسازی سازمانهای ادبی و هنری»، ۲۳ آوریل ۱۹۳۲، متن روسی: https://istmat.org/node/55024 ؛ سخنرانی آندری ژدانوف در نخستین کنگرهی سراسری نویسندگان شوروی، ۱۷ اوت ۱۹۳۴، بازنشر متن روسی: https://socreal.rhga.ru/section/kritika/rech-sekretarya-tsk-vkp-b-a-a-zhdanova-na-pervom-vsesoyuznom-sezde-soyuza-sovetskikh-pisateley-17-av.html . توضیح مقاله دربارهی مسئلهی پایان ازپیشمعلوم، تفسیر انتقادی نویسنده از این ساختار نهادی است.
[۱۰] متن روسی «نگهبان آثار باستانی»، آغاز کتاب و فصل نخست: https://azbyka.ru/fiction/xranitel-drevnostej/ ؛ شاهد آغاز کتاب با تقدیمنامه: https://www.livelib.ru/book/235574/readpart-hranitel-drevnostej-yurij-dombrovskij . تقدیمنامهی کتاب به یاد فایزولا توروموف است و عبارت برگرفته از تاسیتوس به «زندگی آگریکولا»، فصل سوم، تعلق دارد. بخش مربوط به ورود به آلماآتا و سپس سرگذشت آندری زنکوف در همان فصل آمده است. یادداشت حاضر حضور این عناصر را در متن رمان گزارش میکند؛ نسبت انعطاف سازه با مفهوم تابآوری، تفسیر ادبی نویسندهی مقاله است.
[۱۱] نامههای وارلام شالاموف و یوری دومبروفسکی، ۱۹۶۵، در آرشیو آثار شالاموف: https://shalamov.ru/library/24/29.html . تفسیر «غنا» در برابر «پیچیدگی» مبتنی بر واژهگذاری خود دومبروفسکی در پاسخ اوست. توضیح طرح اولیهی «نگهبان» نیز در همان نامه آمده؛ نویسنده بهصراحت آن توضیح را تنها یکی از عناصر طرح، و نه مهمترینشان، میخواند.
[۱۲] Peter Doyle, Iurii Dombrovskii: Freedom under Totalitarianism, 2000، صص. ۱۰۷–۱۰۸ و ۱۳۵–۱۳۸؛ مطالعهی تفصیلی دو رمان و تاریخ دگرگونی طرح. راهنمای دنیس لاریونوف در دانشنامهی ادبی پولکا نیز برای تاریخ طرح و نشر سودمند است، با این تذکر که برخی تاریخگذاریهای فرعی آن باید با پژوهشهای تازه مقابله شوند: https://www.polka.academy/articles/557 .
[۱۳] دومبروفسکی، «دانشکدهی چیزهای بیمصرف»، بخش اول، فصل اول، در مجموعه آثار، جلد پنجم، صص. ۹ به بعد؛ متن روسی کتابخانهی مجازی روسیه: https://rvb.ru/20vek/dombrovsky/ss6/vol5/01-01.html . پیش از فصل نخست، شعر مورخ ۱۹۴۰ و دو سرآغاز منسوب به ری برادبری و کارل مارکس درج شده است. بحث ناکامی کاوش، گرمازدگی، سوءتفاهم دربارهی استخوانها و منظرهای که زیبین به تصویر کهنه تشبیه میکند، مبتنی بر همین فصل است.
[۱۴] سند اصلی فرمان عملیاتی شمارهی ۰۰۴۴۷ انکاوهده، ۳۰ ژوئیهی ۱۹۳۷، در «کتابخانهی الکترونیکی اسناد تاریخی» روسیه منتشر شده است: https://www.docs.historyrussia.org/ru/nodes/170642-operativnyy-prikaz-nkvd-sssr-locale-nil-00447-locale-nil-ob-operatsii-po-repressirovaniyu-byvshih-kulakov-ugolovnikov-i-drugih-antisovetskih-elementov-locale-nil-30-iyulya-1937-goda . تحلیل عملیات و هیئتهای سهنفره: Sciences Po, “The NKVD Mass Secret Operation no. 00447,” https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/news/the-nkvd-mass-secret-operation-n-00447-august-1937-november-1938/ . هیئت ویژهی اداری نهادی متمایز بود؛ متن مقررات ۱۹۳۴ در گزارش اسنادی کمیسیون بینالمللی حقوقدانان، ۱۹۵۵، آمده است: https://www.icj.org/wp-content/uploads/1955/01/Europe-abuse-of-justice-thematic-report-1955-eng.pdf .
[۱۵] همان رمان، بخش اول، فصل دوم، گفتوگوی زیبین و ستوان والنتینا سرگییونا آنیکییوا در متن روسی مجموعه آثار، جلد پنجم، حدود صص. ۹۵–۹۷: https://rvb.ru/20vek/dombrovsky/ss6/vol5/01-02.html . تعبیر «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» در گفتار ستوان به تاریخ حقوق، تشریفات و روشهای دادرسی اطلاق میشود. توضیح طنز بازپسگیری عنوان در این مقاله خوانشی انتقادی از صحنه است، نه نقل تفسیر صریح مؤلف.
[۱۶] قانون اساسی اتحاد جماهیر شوروی، مصوب ۵ دسامبر ۱۹۳۶، بهویژه مواد ۱۲۵ تا ۱۲۸؛ متن انگلیسی بازنشرشده: https://www.departments.bucknell.edu/russian/const/36cons04.html ؛ سند روسی و عنوان تصویب: https://internet-law.ru/documents/dop_documents/3/pravi_45314/0/konst.html . برای نمونهای از مستندات سازوکار سرکوب ۱۹۳۷، متن فرمان عملیاتی ۰۰۴۴۷ در آرشیو اسناد تاریخی: https://www.istmat.org/node/33767 . تحلیل تضاد حقوق مصرح با رفتار دستگاه امنیتی، مقایسهی دو دسته سند است و به معنای یکساندانستن همهی شاخههای دادرسی شوروی نیست.
[۱۷] فرمان عملیاتی انکاوهده، شمارهی ۰۰۴۴۷، ۳۰ ژوئیهی ۱۹۳۷، متن روسی: https://www.istmat.org/node/33767 ؛ آلبینا ژانبوسینوا و ناتالیا پوتاپووا، پژوهش صورتجلسههای هیئتهای فوققضایی در جمهوری شوروی قزاقستان، نشریهی دانشگاه اوراسیایی ل. ن. گومیلیوف: https://bulhistphaa.enu.kz/index.php/main/article/view/559/293 . سهمیهها و سازوکار ترویکاها را نباید بیتمایز به تکتک بازداشتهای دومبروفسکی نسبت داد.
[۱۸] فرمان عملیاتی شمارهی ۰۰۴۸۶ انکاوهده، ۱۵ اوت ۱۹۳۷، دربارهی سرکوب همسران و کودکان افراد محکوم با عنوان «خائن به میهن»، کتابخانهی الکترونیکی اسناد تاریخی روسیه: https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/170644 . دامنهی اجرا، استثناها و شرایط مقرر در سند مانع تعمیم بیقید آن به همهی بستگان تمام متهمان است.
[۱۹] شیلا فیتزپاتریک، Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۹: https://academic.oup.com/book/47328 . پژوهش اساساً با تجربهی شهری روسیهی شوروی سروکار دارد. کاربرد آن در تفسیر جهان اجتماعی رمان، قیاسی محدود است، نه اثبات وضعیت تکتک شخصیتهای آلماآتا.
[۲۰] آندری ویشینسکی، نظریهی ادلهی قضایی در حقوق شوروی (Теория судебных доказательств в советском праве)، مسکو، انتشارات حقوقی کمیساریای دادگستری شوروی، ۱۹۴۱. معرفی و تصویر نسخه: https://istmat.org/node/62230 ؛ رکورد کتابخانهی دولتی روسیه: https://search.rsl.ru/ru/record/01005238234 . بحث تاریخی تعبیر regina probationum در این کتاب مجوز نقل آن بهعنوان شعار شخصی مطلوب نویسنده نیست؛ این تصحیح نباید با دفاع از عملکرد او در محاکمههای نمایشی اشتباه شود.
[۲۱] Monika Knurowska, “«Счастливые люди». Образ художника в цикле очерков Юрия Домбровского «Гонцы»,” Przegląd Rusycystyczny, 2019, 2(166), pp. 94–111: https://journals.us.edu.pl/index.php/PR/article/view/7305/5843 . دربارهی نسخههای مختلف روایت کالمیکوف، نک: Doyle, 2000، صص. ۱۳۶–۱۴۳. مقالهی کنوروفسکا در جزئیاتی مانند سال بازداشت دومبروفسکی و نسبت رمان «آبای» به مورات آئوزوف لغزش دارد؛ در این جستار از آن موارد استفاده نشده است.
[۲۲] «نگهبان آثار باستانی» در «نووی میر»، شمارههای ۷ و ۸ سال ۱۹۶۴ منتشر شد. برای زمینهی نشر و تغییر فضا پس از برکناری نیکیتا خروشچف، بنگرید به معرفی «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» در پولکا: https://www.polka.academy/articles/557 ، و پژوهش دویل دربارهی مسیر انتشار آثار.
[۲۳] مرکز سولژنیتسین، تاریخ ارسال و انتشار «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» در «نووی میر»، نوامبر ۱۹۶۲: https://www.solzhenitsyncenter.org/one-day-in-the-life-of-ivan-denisovich ؛ یاشا کلوتس، کتاب Tamizdat: Contraband Russian Literature in the Cold War Era دربارهی سیاست نشر دوران گشایش و پس از آن: https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv2t8b769 . پیوند این فضای نشر با تصمیم شخصی دومبروفسکی به نوشتن، در مقاله بهصورت احتمال و زمینه آمده است، نه رابطهی علّی ثابتشده.
[۲۴] یوری دومبروفسکی، «خطاب به تاریخنگار» (К историку)، نوشتهی افزودهی مؤلف که پس از مرگ در مجموعه آثار، جلد پنجم، ۱۹۹۳، صص. ۶۹۴–۶۹۸ منتشر شد؛ متن: https://rvb.ru/20vek/dombrovsky/ss6/vol5/06.html . تاریخهای ۱۰ دسامبر ۱۹۶۴ و ۵ مارس ۱۹۷۵ از همین سند نقل شدهاند. این نوشته را نباید بخشی از متن منتشرشدهی نخستین «دانشکده» در پاریس قلمداد کرد.
[۲۵] دربارهی تاریخ چاپ پاریس در ۱۹۷۸ و نخستین انتشار شوروی در چهار شمارهی ۸ تا ۱۱ مجلهی «نووی میر» در ۱۹۸۸ و نیز اختلاف گزارشها دربارهی مرگ نویسنده: https://www.polka.academy/articles/557 . مقالهی حاضر انتساب قطعی حمله و علت پزشکی مرگ را بهسبب ناسازگاری منابع باز نگه میدارد.
[۲۶] پروژهی پژوهشی تامیزدات، مدخل آثار چاپشدهی انتشارات وایامسیای پرس؛ ثبت «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» با نام یوری دومبروفسکی، پاریس، ۱۹۷۸: https://tamizdatproject.org/organization/ymca-press/published-publications/ ؛ مدخل نویسنده: https://tamizdatproject.org/individuals/yuri-dombrovsky/ . برای مسیر انتقال نسخهی خطی، بدون سند مستقل، جزئیات فرضی ذکر نشده است.
• یوری دومبروفسکی، «نگهبان آثار باستانی» (Хранитель древностей). چاپ نخست: «نووی میر»، شمارههای ۷–۸، ۱۹۶۴؛ چاپ کتابی: ۱۹۶۶. شاهد متن روسی، شامل تقدیمنامه و سرآغاز تاسیتوس: https://azbyka.ru/fiction/xranitel-drevnostej/
• یوری دومبروفسکی، «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» (Факультет ненужных вещей). چاپ نخست: پاریس، YMCA-Press، ۱۹۷۸؛ چاپ شوروی: «نووی میر»، شمارههای ۸–۱۱، ۱۹۸۸؛ متن مجموعه آثار، جلد پنجم، مسکو، ترا، ۱۹۹۳، صص. ۵–۶۲۸: https://rvb.ru/20vek/dombrovsky/ss6/vol5/01.html
• یوری دومبروفسکی، «گنجینههای کتاب قزاقستان» (Книжные богатства Казахстана)، «قزاقستانسکایا پراودا»، ۱۶ ژوئیهی ۱۹۳۷؛ مجموعه آثار، جلد ششم: https://www.lib.ru/PROZA/DOMBROWSKIJ/dombrovsky6_3.txt
• یوری دومبروفسکی، «خطاب به تاریخنگار» (К историку)، چاپ پس از مرگ در مجموعه آثار، جلد پنجم، ۱۹۹۳، صص. ۶۹۴–۶۹۸: https://rvb.ru/20vek/dombrovsky/ss6/vol5/06.html
• وارلام شالاموف و یوری دومبروفسکی، مکاتبات ۱۹۶۵، پایگاه آثار شالاموف: https://shalamov.ru/library/24/29.html
• قانون اساسی شوروی، ۵ دسامبر ۱۹۳۶، مواد حقوق شهروندان: https://www.departments.bucknell.edu/russian/const/36cons04.html
• فرمان عملیاتی شمارهی ۰۰۴۴۷ انکاوهده، ۳۰ ژوئیهی ۱۹۳۷: https://www.istmat.org/node/33767
• مصوبهی دفتر سیاسی حزب کمونیست دربارهی بازسازی سازمانهای ادبی و هنری (Постановление «О перестройке литературно-художественных организаций»)، ۲۳ آوریل ۱۹۳۲، بازنشر سند: https://istmat.org/node/55024
• آندری ژدانوف (Андрей Жданов)، سخنرانی در نخستین کنگرهی نویسندگان شوروی، ۱۷ اوت ۱۹۳۴؛ متن روسی: https://socreal.rhga.ru/section/kritika/rech-sekretarya-tsk-vkp-b-a-a-zhdanova-na-pervom-vsesoyuznom-sezde-soyuza-sovetskikh-pisateley-17-av.html
• فرمان عملیاتی شمارهی ۰۰۴۸۶ انکاوهده، ۱۵ اوت ۱۹۳۷، کتابخانهی الکترونیکی اسناد تاریخی: https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/170644
• پیتر دویل (Peter Doyle)، Iurii Dombrovskii: Freedom under Totalitarianism، ۲۰۰۰. پژوهش تفصیلی دربارهی زندگی، تاریخ نگارش و ساختار دو رمان؛ نسخهی موجود در پوشهی پروژه: https://drive.google.com/file/d/1yEjYXv9ygsAqdtyebgsCsDMFbPYIemIl/view
• ایگور دواردوویچ (Игорь Дуардович)، «Организатор платных антисоветских курсов»، «نووی میر»، شمارهی ۶، ۲۰۲۵؛ بر پایهی اسناد پروندهی کیفری: https://nm1925.ru/articles/2025/6-2025/organizator-platnykh-antisovestkikh-kursov/
• مونیکا کنوروفسکا (Monika Knurowska)، ««Счастливые люди». Образ художника в цикле очерков Юрия Домбровского «Гонцы»»، Przegląd Rusycystyczny، شمارهی ۲(۱۶۶)، ۲۰۱۹، صص. ۹۴–۱۱۱: https://journals.us.edu.pl/index.php/PR/article/view/7305/5843
• سارا کامرون (Sarah Cameron)، The Hungry Steppe: Famine, Violence, and the Making of Soviet Kazakhstan، انتشارات دانشگاه کرنل، ۲۰۱۸: https://academic.oup.com/cornell-scholarship-online/book/15707
• دنیس لاریونوف (Денис Ларионов)، راهنمای «دانشکدهی چیزهای بیمصرف»، دانشنامهی ادبی «پولکا»: https://www.polka.academy/articles/557
• شیلا فیتزپاتریک (Sheila Fitzpatrick)، Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۹: https://academic.oup.com/book/47328
• آلبینا ژانبوسینوا و ناتالیا پوتاپووا (Albina S. Zhanbosinova; Natalia A. Potapova)، «Protocols of Extra-Judicial Instances as a Source for the Study of Mass Operations of 1937–1938 in the Kazakh SSR»، نشریهی دانشگاه اوراسیایی ل. ن. گومیلیوف: https://bulhistphaa.enu.kz/index.php/main/article/view/559/293
• یاشا کلوتس (Yasha Klots)، Tamizdat: Contraband Russian Literature in the Cold War Era، انتشارات دانشگاه کرنل، ۲۰۲۳، نسخهی برخط: https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv2t8b769
• مرکز سولژنیتسین، تاریخ انتشار «یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» در «نووی میر» (۱۹۶۲): https://www.solzhenitsyncenter.org/one-day-in-the-life-of-ivan-denisovich
• پروژهی تامیزدات، فهرست کتابشناختی انتشارات وایامسیای پرس و مدخل چاپ پاریس «دانشکدهی چیزهای بیمصرف» (۱۹۷۸): https://tamizdatproject.org/organization/ymca-press/published-publications/
• ماریا بلکوود (Maria Blackwood)، پژوهش جابهجایی پایتخت قزاقستان، ۱۹۲۰–۱۹۲۹، مرکز ویلسون: https://www.wilsoncenter.org/event/capital-relocation-and-the-making-soviet-kazakhstan-1920-1929
• موزهی مرکزی ملی جمهوری قزاقستان، معرفی گنجینهی قارغالی و تاریخ کشف آن در ۱۹۳۹: https://www.csmrk.kz/public/ru/category/open-fund-hall
• مؤسسهی علوم سیاسی پاریس (Sciences Po)، پژوهش «عملیات مخفی گستردهی انکاوهده، فرمان ۰۰۴۴۷»: https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/news/the-nkvd-mass-secret-operation-n-00447-august-1937-november-1938/
• مؤسسهی تاریخ و قومشناسی چوکان ولیخانوف قزاقستان، معرفی پژوهشهای بایگانیمحور سرکوب سیاسی: https://iie.kz/?page_id=17933
• گ. ت. ژورایوا (G. T. Zhorayeva)، «تاریخ سرکوب روشنفکران قزاق در اواخر دههی ۱۹۲۰ و آغاز دههی ۱۹۳۰»، نشریهی تاریخ و فلسفهی دانشگاه قراغندی، ۲۰۱۹: https://history-philosophy-vestnik.buketov.edu.kz/history-philosophy-vestnik/article/view/351
• ک. آ. ینسنوف و همکاران، «Rehabilitation of Deportees to Kazakhstan»، ۲۰۲۲: https://ideas.repec.org/a/mig/journl/v19y2022i5p667-676.html