اگر از ChatGPT یا Claude متن فارسی خواسته باشید، این جملهها را دیدهاید: «لازم به ذکر است که...»، «این طرح مورد بررسی قرار گرفت»، «نتایج به زودی اعلام می گردد». غلط فاحشی ندارند، ولی فارسیزبان اینطور نمینویسد؛ بوی ترجمه میدهند. کنارشان خطاهای ریزتری هم هست: «می» و «ها» با فاصلهٔ کامل، «ك» و «ي» عربی، و وجه فعلی که از انگلیسی آمده است («ممکن است دادهها ناقص هستند»).
برای همین «نگارش» را ساختم: مجموعهای از قاعدههای نوشتن فارسی معیار که دستیار هوش مصنوعی آنها را میخواند و به کار میبرد، و ویراستار میتواند منبع هر کدام را ببیند.
قاعدهها از پنج کتاب گرفته شدهاند:
«دستور خطّ فارسی»، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (ویراست ۱۴۰۱)
«دستور زبان فارسی ۱» و «دستور زبان فارسی ۲»، حسن انوری و حسن احمدی گیوی
«دستور زبان فارسی امروز»، غلامرضا ارژنگ
«نگارش و ویرایش»، احمد سمیعی (گیلانی)
چند قاعده به مقالههای پژوهشی دربارهٔ فارسی نوشتاری و فارسی ترجمهای هم ارجاع میدهند. از ۱۶۷ قاعده، ۱۶۱ قاعده کتاب و صفحهای را که از آن گرفته شدهاند نام میبرند. شش قاعدهٔ دیگر شیوهٔ ویراستاریاند و همین را هم میگویند. افزودههای ویراستار با برچسب «پیشنهاد ویراستاری» یا «نظر ویراستار» از حکم کتاب جدا شدهاند.
متن کتابها در این بسته نیست و ابزار نمیتواند آنها را بخواند؛ فقط قاعدهها را به کار میبرد.
نادرست: می رود، کتاب ها
درست: میرود، کتابها
قاعدههای ORT-002 و ORT-003؛ «دستور خطّ فارسی»، ص ۳۹ تا ۴۱
قبل: طرح مورد بررسی قرار گرفت.
بعد: طرح بررسی شد.
قاعدهٔ STY-004؛ سمیعی، «نگارش و ویرایش»، ص ۱۵۴ و ۱۵۵
قبل: ممکن است دادهها ناقص هستند.
بعد: ممکن است دادهها ناقص باشند.
قاعدهٔ GRM-037؛ ارژنگ، «دستور زبان فارسی امروز»، ص ۱۴۴ و ۱۴۵: پس از «ممکن است» فعل التزامی میآید.
قبل: ما دادهها را گردآوری کردیم و سپس ما آنها را تحلیل کردیم.
بعد: دادهها را گردآوردیم و سپس تحلیل کردیم.
قاعدهٔ GRM-038؛ ارژنگ، ص ۳۲، و انوری و احمدی گیوی، «دستور زبان فارسی ۲»، ص ۳۳۵ و ۳۳۶: شناسهٔ فعل خودش شخص را نشان میدهد.
نمونهٔ نخست خطای املایی است. سه نمونهٔ دیگر پیشنهادند، نه غلط، و ابزار هم آنها را همینطور گزارش میکند.
این جمله را به بررسیکنندهٔ خودکار دادم:
لازم به ذکر است که این طرح در جلسهٔ دیروز مورد بررسی قرار گرفت و نتایج آن به زودی اعلام می گردد. كارشناسان گزارش ها را خوانده اند.
شش مورد پیدا کرد: قاب «لازم به ذکر است»، تعبیر «مورد بررسی قرار گرفت»، «گردد» بهجای «شود»، فاصلهٔ پس از «می»، «ك» عربی، و فاصلهٔ پیش از «ها». فقط «ك» را در فهرست اصلاحهای خودکار گذاشت، چون اصلاحش بیخطر است. بقیه را فقط نشان داد تا مدل یا ویراستار تصمیم بگیرد. نتیجه:
این طرح در جلسهٔ دیروز بررسی شد و نتایج آن بهزودی اعلام میشود. کارشناسان گزارشها را خواندهاند.
بررسیکننده در جملهٔ تازه چیزی پیدا نکرد.
بررسی خودکار فقط حروف، فاصلهها، فهرستی از تعبیرها و چند ساخت جمله را میبیند. طبیعی بودن جمله را مدل با کمک قاعدهها میسنجد.
عدد، نام، نقلقول، شعر و متن حقوقی را تغییر نمیدهد، و ادعا یا قید احتیاط متن را کم یا زیاد نمیکند.
متن ادبی و گفتاری را رسمی نمیکند.
جایی که دو صورت درست است، مثل «خانهٔ من» و «خانهی من»، یکی را غلط نمیشمارد.
در Claude Code این دو فرمان را بزنید: /plugin marketplace add Aricept094/negaresh و /plugin install negaresh@negaresh
در Claude.ai فایل negaresh-skill.zip را از صفحهٔ نسخهها در گیتهاب بگیرید و در Settings → Capabilities → Skills بارگذاری کنید.
در Gemini CLI این فرمان کافی است: gemini extensions install https://github.com/Aricept094/negaresh
روش نصب در Cursor، VS Code و ابزارهای دیگر در صفحهٔ گیتهاب آمده است.
بعد کافی است بنویسید «این متن را ویرایش کن»، «روانش کن» یا «غلطگیری کن». ابزار رایگان و متنباز است (مجوز MIT).
گیتهاب: https://github.com/Aricept094/negaresh
اگر قاعدهای را نادرست، ناقص یا زیادی سختگیرانه میبینید، در بخش Issues گیتهاب بنویسید. اگر منبعی هم بیاورید، زودتر میتوانم قاعده را اصلاح کنم.