قصیده یا چکامه قالبی که از شعر عربی است که وارد ادبیات ما شده و منسجمترین و منظمترین فرم و قالب شعر فارسی لقب گرفته است. میگویند اولین شعر فارسی قصیدهای بود که دبیر دربار یعقوب لیث صفاری در مدح او سروده بود، هرچند پیش از آن نیز نمونههایی وجود داشته که در دست نیست؛ بنابراین قصیده قالبی است که از قرن سوم هجری رواج پیدا کرد و تا قرن ششم هجری، در اوج بود.

این قالب شعر کلاسیک، مشتمل بر ۷۰ – ۲۰ بیت بوده که مصرع اول بیت اول آن با همه مصراعهای زوج هم قافیه است. تعداد ابیات هر قصیده به اهمیت موضوع و البته طبع شاعر آن بستگی دارد. در واقع قصیده شعری درباری است و موضوع آن عمدتا به مدح و ستایش پادشاهان میپردازد. هرچند در گذر زمان شاهد قصاید مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی هم بوده ایم، ولی به طور کل از آنجا که همیشه مقصودی در سرایش این نوع شعری وجود داشته آنرا قصیده نامیده اند.
غزل گونهای از شعر فارسی به شمار میآید که بر خلاق قصیده، سرشار از لطافت است. این شعر در معنا به بیان عواطف و احساسات عاشقانه میپردازد و در واقع حدیث عاشقی است؛ ولی در گذر زمان، از مضامین عاشقانه به عرفانی و اجتماعی هم روی آورد. این گونه شعری کوتاه مشتمل بر ۱۴-۵ بیت است که مانند قصیده مصرع اول آن با مصاریع زوج هم قافیه بوده و بهترین بیت غزل را بیت الغزل یا شاه بیت گویند.
پس از افول قصیده در قرن ششم، غزل با انوری قصیده سرا رشد کرد و در قرن هفتم با گذر از قصیده و با حضور سعدی، به کمال رسید. با این حال نخستین غزلهای فارسی را در قرن چهار و پنج هجری شاهد هستیم. سنایی شاعر عارفی بود که غزل عارفانه را باب کرد و مولوی آن را به کمال رساند؛ و پس از آن حافظ غزل عاشقانه و عارفانه را به اوج رسانید.

شاید مهمترین تفاوت ساختاری غزل و قصیده را در زبان آنها باید جستجو کرد. زبانی که در قصیده فخیم و سخت است، در غزل لطیف و نرم میشود. قصیده حرف بیشتری برای گفتن دارد و طویل است در حالیکه غزل کم گوی و گزیده گوی ظاهر میشود. در واقع قصیده دنیای تعریف و تملق و جهانِ غزل تعابیر عاشقانه و عارفانه است. به عنوان مثال اشعار عاشقانه سعدی در دسته غزلهای بسیار زیبای ادبیات قرار میگیرد و خواندن آنها را به عاشقان شعر و ادب فارسی پیشنهاد میکنیم. لطفا شما هم برای ما از شاعران و اشعار انتخابی تان در این دو قالب مشابه و متفاوت در بخش ارسال نظر بگویید.