روایت سینمایی از کلمات در خیابانی از خاطرات
عقیل بهرا
اردیبهشت هزارو چهارصد
به نام خدا
خاطرم هست سال‌ها پیش به دعوت یکی از دوستان به مهمان جمعی دوست داران سینما بودم که در یکی از کوچه‌های محله سنایی و در خانه‌ای قدیمی و زیبا اکران خصوصی فیلم داشتند. برنامه اینطور بود که در ورودی خانه یک میز گذاشته بودند و هر کس که وارد می‌شد دنگ خود را در جعبه‌ای می‌انداخت و از قابلمه‌ی بزرگ روی میز، یک کاسه آبدوغ خیار – که هنوز مزه‌اش زیر زبانم است- پر میکرد و روی یکی از صندلی‌ها به تماشای فیلم می‌نشست. آن برنامه‌ها بیش از آنکه من را با سینما آشنا کند، در ذهنم با حس پیدا کردن جمعی از رفقای خوب و آشنایی با کوچه پس کوچه های محله‌های مرکزی شهر گره خورده است.فکر کردن به سینما برایم یادآور حس گم کردن هم هست. این که بیشتر وقت‌ها در روشنایی روز و از خیابانی اصلی و در بزرگ وارد لابی سینماها می‌شدیم و در پایان فیلم غرق و درگیر در داستانی جدید با طی کردن دالانی نسبتا باریک از تاریکی سالن سینما به سوی تاریکی شب و کوچه‌ای فرعی و ناشناس هدایت می‌شدیم جایی که به دنبال نشانه‌ای آشنا برای پیدا کردن خودمان بودیم. چند روز پیش بود که با خواندن داستان امشب در سینما ستاره از پرویز دوائی به یاد همه‌ی این گم کردن‌ها و پیدا کردن‌ها افتادم.
چقدر تهرانی را که در داستان‌های پرویز دوائی پیدا کرده‌ام دوست دارم. او را به نقدهای سینمایی‌اش می‌شناسند اما من او را شهرساز می‌دانم. او که برای خودش و برای ما شهری از قصه‌ها و خاطرات ساخته است. حدود پنجاه سال از روزی که پرویزدوائی خداحافظ رفقا را نوشت و با بهترین رفقایش یعنی سینماهای شهر تهران خداحافظی کرد و به پراگ سفر رفت می‌گذرد ولی پرویز دوائی هیچ وقت تهران را ترک نکرد. تهرانش را با خود برد و در خیال‌ها و خواب‌هایش آن را کوچه به کوچه بازسازی کرد. او در پرسه‌هایش در شهر، خود را لبریز از خاطرات تهران کرد و به قول خودش فقط کافی بود «تا بویی به مشام آدم برسد، آهنگی از پنجره باز مانده به گوش برسد، عکسی را آدم ببیند در راه یا چهره‌ای را » تا قفل در« این گنج خانه‌ی خواب و خاطره» باز شود و تهرانی از جنس کلمات و قصه‌ها در دل پراگ جاری شود و بر دل هر خواننده‌ای بنشیند.
پرویز دوائی مسافری است که هیچ‌گاه وطنش را ترک نکرده و یا آن را در چمدانش نریخته و یا از آن‌‌هایی باشد که جهان دیگری را جایگزین وطنش کرده باشد. رشته‌هایی که او را به کوچه پس کوچه‌های شهرش وصل می‌کند محکم تر از این‌است که با گذشت زمان پاره شوند:« اسامی... دیگر انگار دارد برایم جنبه مجسم و مادی‌اش را از دست می‌دهد و تبدیل به نوعی وهم خواب وافسانه و اسطوره می‌شود چون که آن قسمت از کره خاک انگار که بدون توقف و با یک زوم بک ملایمی با گذشت زمان همینطور از ما دورتر و دورتر می‌شود. سررشته‌هایمان البته هنوز به آن بسته است. رشته‌هایی که هرچند مدام کش می‌ایند و نازک‌تر می‌شوند ولی پاره نمی‌شوند. پاره شدن‌شان لابد سرگردان شدن آدمی در فضای بی هویت است. به انسان جهان وطن و وطن در یک چمدان هم اعتقادی ندارم یا در خمیره‌ام نیست.»
نشانههای شهری عناصر و بناهای قابل توجه و به یادماندنی شهرها هستند که ما به واسطه‌ی آن‌ها خود را پیدا می‌کنیم. ما دوری و نزدیکی را با تخمین فاصله‌ی‌مان با یکی از این این نشانه‌ها می‌سنجیم و هرگاه به محله‌ای غریب می‌رویم و چیزی آشنا را نمی‌بینیم حس گم شدن و سرگردانی به ما دست می‌دهد.در قصه‌ها و نامه‌های پرویزدوائی می‌بنیم نشانه‌هایی که باعث شده او تهرانش را گم نکند و سرگردان نشود، رشته‌هایی که او را به شهرش و این قسمت کره‌ی خاکی پیوندی پنجاه ساله داده سینماها هستند. گم کردن و از دست دادن چیزها گاهی با یافتن و پیدا کردن آن‌ها پیوندی نزدیک دارد. او سال‌های بسیاری برای جستجو و پیداکردن قصه‌های شهرش قدم به محلات متفاوت با محله‌ی خودش گذاشته بود و اکنون خاطراتش به کلی سرریز از قصه‌های این شهر و محله‌ها و مردمانش است.
«این از آن کارهایی بود که در جوانی، نوجوانی‌ها زیاد می‌کردیم، می‌آمدیم به محله‌ای خلوت با صفا (در تضاد با محله‌های شلوغ خودمان) که به در و دیوار نگاه کنیم شاید زندگی‌مان کمی بهتر شود ( بنده‌ی ازلی-ابدیِ به‌به خدا)»
«خودم را به محلهّ‌ای خلوت پر درخت می‌رساندم که یک‌جوری با زمینه خیال‌پردازی‌هایم هماهنگ بود. در گذر از کنار دیوارهای آجر پاکیزه و پرچین باغ‌ها، سفره‌ی سینمایم را باز می‌کردم. نور نگاهم را به دیوارها می‌تاباندم که آن سویش زندگی سینماها جریان داشت.»
«پرده سنگین سرمه‌ای با صدای خش خش کنار می‌رود، پرده سفید پر‌می‌شود از نور ورنگ و من مبهوت که چرا کسی آواز مرغ‌ها و چهچهه بچه‌هایی را که در نهر خیابان شنا می‌کنند نمی‌شنود؟ چرا کسی به این فیلمی که دارد به این قوت از چشم‌هایم بر پرده می‌تابد اعتنایی ندارد. آکنده از آهنگ‌های قشنگ و از مهربانی، گنجینه‌ای هستم از لطیف ترین تصویرهای برگزیده‌ی صحنه‌های عاشقانه‌ی همه‌ی فیلم‌ها و همه‌ی شعرهایی که گرداگرد بناگوش سروده‌اند و یک آدم خوبی شده‌ام که.»
«نقش فیلم‌ها و بازیگرها در زندگی ادم‌ها اغلب بیرون از پرده سینما ادامه دارد و مگر اصلا می‌شود که یاد فیلم‌ها را از خاطرات اطرافش، سنی که فیلم را در آن دیدیم، سینمای نمایش دهنده، دوران تاریخی و دوستان و همراهان و احوال خود آدم در دوره‌ای خاص جدا کرد.»
عصاره‌ی همه‌ی این گم کردن‌ها و پیدا کردن‌ها را می‌توان در داستان امشب در سینما ستاره یافت. داستان هجدهم از مجموعه داستان‌هایی که پرویز دوائی به همین نام نوشته و اولین بار در سال 1387 انتشارات روزنه‌کار آن را منتشر کرده است. روایتی از پیدا کردن سینمایی که هیچ نشانه‌ای ندارد. سینمایی متفاوت با سینماهای آشنای شهر که تابلویی بزرگ دارند و همیشه روایتی تصویری از یک قصه بر سر درشان نقش بسته است. این بار قصه با یک خواب و وسوسه یافتن همچنین سینمایی در دل محله‌ای نا آشنا شروع می‌شود شروع می‌شود: «خواب می‌دیدم که از کسی شنیده بودم که سینمایی در جنوب شهر، شاپور، مختاری، امیریه، منیریه و آن‌طرف‌ها ... که ما اسمش را شنیده بودیم ولی خودش را ندیدیم این سینما قرار است سریال بلای جان نازی را نشان بدهد.» همین اسم سریال کافی‌ست تا بهانه‌ای شود برای طی کردن مسیر طولانی و ناشناخته‌ای از دربند تا شاپور و گذشتن از کوچه پس کوچه‌ها و زیر طاقی‌های نیمه تاریک و دهانه‌های بازارهای محله و پرس و جو از « مردمی که بی حوصله یا مشغول می‌نمودند» و خبری از حضور چنین نشانه‌ای در آن محل نداشتند و «جوری واکنش نشان می‌دادند که انگار اصلا سینمایی در آن محل نیست» محله‌ای چنان ناآشنا که راوی همه‌اش می‌ترسد تنها همراه آشنایش را گم کند و در آن « محله‌ی غریب و کمی خصم» تنها بماند. تا اینکه پس از جستجوی بسیار در دل کوچه‌ای، از این کوچه‌هایی که یک میدان‌گاه می‌خورد جمع کوچکی را می‌بینند که جلوی یک درب بسته جمع شده‌اند و در ادامه، توصیفات زیبا و خواندنی پرویز دوائی به عنوان راوی اول شخص این خواب و این قصه از آنچه بر آن‌ها می‌گذرد تا مشکل پخش فیلم را برای پیرمرد با ته ریش سفید ایستاده در لای در نیمه باز سینما حل می‌کنند و خود را در سالن سینما مثل همیشه در یکی از آن ردیف‌های جلو می‌يابند و پشت سرشان همهمه‌ی جمعیتی که در حال دیدن فیلم هستند و اینجا آن اتفاق جادویی می‌افتد. کاری که سینما با ما و همه‌ی حاضران در سالن و تک‌تک همسایگان و ساختمان‌های اطرافش می‌کند:
«برگشتم و به پشت سرم نگاه کردم، جمعی بچه، پسر بچه های همان سن و سال سریال دیدن‌هایمان نشسته بودند، مبهوت و مجذوب تصویر، دهان‌ها نیمه باز و چشم‌ها مشتاق و گاهی هم یکیشان رو به کنار دستی میکرد و چیزی را با انگشت نشان می‌داد و حالا موسیقی مهیج سریال، جوری که از فاصله ی دور، از پشت درهای بسته‌ی سالن انتظار به گوش برسد در فضا بود و در این لحظه انگار که به طور محوی باز آن احساس جادویی بچه بودن و در حضور یک سریال قدیمی در جمع عاشقان سریال نشستن به من دست داد غرقه در لذتی کودکانه، مثل وقتی که در راه‌های روشنایی صبح زود به طرف آب تنی رودخانه می‌رفتیم ...»
«...حالا من و تو انگار که خودمان در فیلم بودیم.»
و چقدر من این حس را دوست دارم و آن‌را بارها تجربه کرده‌ام. عادت دارم در سفرهایم حتما این فرصت را برای خودم فراهم کنم که در شهری غریب سینمایی را پیدا کنم و با مردمی که نمی‌شناسم گاه به زبانی که زیاد از آن سر در نمی‌آورم به دیدن فیلمی بنشینم و در پایان خاطره‌ای مشترک از مکانی در شهری که دیگر غریب نیست و با مردمی که دیگر غریبه نیستند دارم. این همان جادویی‌ست که یک سینما را فارغ از اینکه ساختمانش چقدر بزرگ و شاخص باشد و یا در کدام محله و یا کدام نقطه‌ی کدام خیابان قرارگرفته باشد به نشانه‌ای در شهر تبدیل می‌کند. رشته‌ای که آدم‌هایی را، حتی اگر هزاران کیلومتر دورتر از آن شهر باشند به آن پیوند می‌زند.
و اینکه شوق پیدا کردن و نگرانی گم کردن چقدر به هم نزدیک و در هم تنیده هستند را در داستانی که بلافاصله بعد از این قصه در کتاب آمده یعنی سینمای گمشده و در میان کلمات بقیه‌ی قصه‌های این کتاب و در خاطرات همه‌ي ما می‌توان یافت. ترس از تخریب سینماها، از بین رفتن نشانههای اشنای شهر، فراموش شدن قصه‌ها، بریده شدن رشته‌ها و «سرگردان شدن آدمی در فضای بی هویت»
«باز با هم هستیم، در کنار هم می‌رویم و حالا در محله‌های قدیمی وفقیرانه، بین دیوارهای کاهگلی بعضی شکسته که پشتش زمین‌های خرابه‌ی متروک پیدا بود واین جایی که داشتیم می‌رفتیم هم حکم کوچه یا خیابان را نداشت، که راهی باشد باریک یا پهن که از وسط خانه‌ها یا دکان‌ها رد شود. انگار تکه‌ای از یک شهر متروک و مخروبه بود.»
«صدای گرامب گرامب می‌آمد، تالار از تماشاچی خالی بود. سینما در تاریکی فرو می‌رفت ... از رخنه‌های سقف خاک می‌ریخت. در کار ویران کردن سینما بودند.»
«چه جوری است که، این را شما برای من روشن کن لطفا، چطور است که وقتی آدمی، چه می‌دانم شخصیتی که به لحاظ خاصی، هنری، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و غیره برای جامعه‌اش ارزش و اهمیتی داشته می‌میرد، ذکری و یاد دریغ آمیزی در حد وسیع یا محدود از او می‌شود ولی وقتی که یک سینما که کانون فرهنگ است و یا می‌تواند باشد، می‌میرد ذکری ازش نمی‌شود و یا درحد یک اطلاعیه ساده و تمام شد.»
شاید اگر امروز به کوچه پس کوچه‌های محله‌های مختاری، امیریه و منیریه سر بزنیم بازهم با مردمی بی حوصله یا مشغول روبرو شویم که خبری از سینما ستاره در میان آن‌ها نباشد. شاید امروز ساختمان سینما ستاره در آن محله نیست سینمایی که در هر نمایش فیلم میزبان حدود چهارصد و هفتاد نفر بود و گفته می‌شود در اوجش در یک سال بیش از چهارصد هزار تماشاگر داشت. ولی پرویز دوائی از آن‌سوی کره‌ی خاکی با کلماتش نگذاشته که مرگ این سینما در حد یک خبر باقی بماند و یاد آن در میان ما گم شود.آن احساس جادویی دیدن فیلم در این سینما و بسیاری از سینماهای لاله‌زار و جمهوری و ولیعصر را هنوز هم می‌توان در میان داستان‌های او و در کوچه پس کوچه‌های تهرانِ او پیدا کرد.
* تمام بخش‌های بولد شده از متن داستان‌های کتاب امشب در سینما ستاره نقل قول شده اند.
