ویرگول
ورودثبت نام
اندیشکده تبیین
اندیشکده تبییناندیشکده تبیین با تکیه بر گفت‌وگو و تفکر مسئله‌محور شکل گرفت؛ تلاقی اندیشه و رسانه برای تبدیل حل مسائل ایران از آرزویی مبهم به پروژه‌ای عملی.
اندیشکده تبیین
اندیشکده تبیین
خواندن ۱۱ دقیقه·۳ ماه پیش

ظرفیت سرزمینی؛ حلقه مفقوده امنیت غذایی ایران

یکی از پرسش‌های مهم درباره تاب‌آوری اقتصادی ایران این است که اگر کشور با یک اختلال جدی و طولانی‌مدت در تجارت خارجی، حمل‌ونقل دریایی، واردات نهاده‌ها یا دسترسی به منابع ارزی مواجه شود، آیا الگوی فعلی تولید و مصرف غذا می‌تواند نیازهای اساسی جامعه را تأمین کند؟

پاسخ به این پرسش، صرفاً به میزان تولید گندم، گوشت، مرغ یا شیر مربوط نیست. مسئله عمیق‌تر از این است. باید پرسید غذایی که در داخل کشور تولید می‌کنیم، تا چه اندازه به نهاده‌هایی وابسته است که خودمان تولید نمی‌کنیم؟ و اساساً آیا الگوی تولید غذای ما با ظرفیت‌های طبیعی و سرزمینی ایران تناسب دارد یا نه؟

ایران کشوری با محدودیت جدی منابع آب است. بنابراین، امنیت غذایی در ایران را نمی‌توان صرفاً با افزایش حجم تولید تعریف کرد. تولید بیشتر، اگر به قیمت مصرف بیشتر آب، تخریب منابع طبیعی و افزایش وابستگی به واردات نهاده‌ها تمام شود، الزاماً به معنای افزایش تاب‌آوری نیست. گاهی ممکن است کشوری در ظاهر تولیدکننده یک محصول باشد، اما در واقع برای تولید همان محصول به واردات بذر، خوراک دام، کود، نهاده‌های دامی، روغن، تجهیزات و حتی ارز وابسته باشد. در چنین شرایطی، تولید داخلی تنها یک حلقه از یک زنجیره وابسته است.

این مسئله در صنعت دام و طیور ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. بخش مهمی از تولید گوشت و مرغ به نهاده‌هایی مانند ذرت و کنجاله سویا وابسته است. داده‌های فائو نشان می‌دهد که نیاز وارداتی ایران به ذرت در سال بازاری ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۱۱ میلیون تن برآورد شده که عمدتاً ناشی از تقاضای بخش دام و طیور است. مطالعات مربوط به اقتصاد دام و طیور ایران نیز سال‌هاست سهم قابل توجه واردات در تأمین نهاده‌هایی مانند ذرت، جو و کنجاله سویا را نشان داده‌اند.

در چنین وضعیتی، باید یک سؤال اساسی‌تر مطرح کرد: آیا منطقی است در کشوری با اقلیم خشک و نیمه‌خشک، برای تأمین غذای جامعه، الگویی از تولید را گسترش دهیم که بخش مهمی از خوراک آن از خارج از مرزها تأمین می‌شود؟

این پرسش به معنای نفی دامداری صنعتی یا حذف مرغ و گاو از سبد غذایی کشور نیست. مسئله، انتخاب یک الگوی متناسب با سرزمین است. امنیت غذایی زمانی پایدار می‌شود که میان آنچه می‌خواهیم تولید کنیم و آنچه سرزمین ما توان تولید آن را دارد، تناسب برقرار باشد.


از «تولید بیشتر» به «تولید متناسب با سرزمین»

به نظر می‌رسد یکی از خطاهای مهم در سیاست‌گذاری غذایی ایران، جدا کردن مسئله تولید غذا از مسئله ظرفیت سرزمینی است. ما ابتدا محصول مطلوب خود را انتخاب می‌کنیم و سپس تلاش می‌کنیم با واردات نهاده، انتقال آب، مصرف انرژی و پرداخت یارانه، سرزمین را وادار کنیم آن محصول را تولید کند.

در حالی که شاید مسیر درست دقیقاً برعکس باشد: ابتدا باید ظرفیت‌های سرزمین را بشناسیم و سپس الگوی تولید غذا را تا حد امکان با این ظرفیت‌ها منطبق کنیم.

این نگاه، دامپروری را نیز دگرگون می‌کند. همه دام‌ها برای همه اقلیم‌ها مناسب نیستند و همه گونه‌های دامی به یک اندازه به نهاده‌های وارداتی وابسته نیستند. ایران دارای تنوع قابل توجهی از ذخایر ژنتیکی بومی دام است؛ از شتر و گاوهای بومی گرفته تا بز و سایر نژادهای سازگار با شرایط اقلیمی مناطق مختلف کشور. فائو نیز در سال ۲۰۲۶ در پروژه‌ای با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی بر اهمیت حفاظت و توسعه پایدار نژادهای بومی ایران، از جمله شتر، گاو سرابی و بزهای بومی، برای ایجاد نظام‌های کشاورزی و غذایی تاب‌آور تأکید کرده است.

شتر نمونه‌ای روشن از این ظرفیت است. شتر برای زیست در مناطق خشک و نیمه‌خشک سازگاری ویژه‌ای دارد و می‌تواند از منابع غذایی و مراتعی استفاده کند که برای بسیاری از دام‌های دیگر مناسب نیست. فائو نیز شتر را یکی از گونه‌های بسیار سازگار با محیط‌های خشک معرفی می‌کند و بر ظرفیت آن برای تولید شیر، گوشت و سایر محصولات در این مناطق تأکید دارد.

حتی در ایران، مطالعات و برنامه‌های جدید درباره شترهای بومی نشان می‌دهد که این ظرفیت هنوز به‌طور کامل شناخته و بالفعل نشده است. برای نمونه، فائو در سال ۲۰۲۶ درباره شتر ترکمن در دشت ترکمن‌صحرا گزارش کرده است که این نژاد، علاوه بر ارزش فرهنگی، ظرفیت اقتصادی قابل توجهی برای تولید شیر، گوشت، الیاف و محصولات فرآوری‌شده دارد؛ هرچند وابستگی آن به مراتع طبیعی، در شرایط خشکسالی همچنان یک نقطه آسیب‌پذیر است.

بنابراین، مسئله فقط «شتر بیشتر» یا «گاو کمتر» نیست. مسئله این است که سیاست‌گذار باید برای هر منطقه از ایران پاسخ دهد: کدام گونه دامی با کمترین فشار بر منابع آب و با بیشترین استفاده از ظرفیت‌های طبیعی منطقه می‌تواند بیشترین ارزش غذایی و اقتصادی را ایجاد کند؟

ممکن است پاسخ در یک منطقه گاو بومی باشد، در منطقه‌ای دیگر بز، در منطقه‌ای شتر و در منطقه‌ای دیگر ترکیبی از دامداری سنتی، آبزی‌پروری و کشاورزی باشد.

امنیت غذایی فقط در مزرعه تولید نمی‌شود

امنیت غذایی را نمی‌توان فقط با توسعه مزارع و دامداری‌ها ایجاد کرد. امنیت غذایی به سلامت کل اکوسیستم وابسته است.

رودخانه، تالاب، مرتع، دریاچه، آبخوان و ساحل، هرکدام بخشی از زیرساخت طبیعی تولید غذا هستند. وقتی یک تالاب خشک می‌شود، مسئله فقط از بین رفتن یک پهنه آبی نیست؛ بخشی از یک زنجیره زیستی و اقتصادی نیز از بین می‌رود. وقتی مرتع تخریب می‌شود، ظرفیت تولید دام نیز در بلندمدت کاهش پیدا می‌کند. وقتی رودخانه از جریان طبیعی خود خارج می‌شود، زیست‌بوم‌های وابسته به آن نیز آسیب می‌بینند.

از این منظر، احیای چرخه آب در ایران را نباید صرفاً یک پروژه محیط‌زیستی دانست. احیای آب می‌تواند بخشی از سیاست امنیت غذایی کشور باشد.

اگر رودخانه‌ها، تالاب‌ها و زیست‌بوم‌های آبی کشور احیا شوند، امکان توسعه پایدار برخی فعالیت‌های آبزی‌پروری و بازسازی زنجیره‌های زیستی مرتبط با آب افزایش می‌یابد. البته این به معنای تبدیل هر تالاب یا رودخانه به مزرعه پرورش ماهی نیست؛ بلکه به معنای بازگرداندن کارکردهای طبیعی اکوسیستم و سپس طراحی فعالیت اقتصادی متناسب با ظرفیت آن است.

در چنین رویکردی، محیط‌زیست دیگر در برابر اقتصاد قرار نمی‌گیرد. محیط‌زیست بخشی از زیرساخت اقتصاد و امنیت غذایی خواهد بود.

همین نگاه درباره مراتع نیز صادق است. فائو در سال ۲۰۲۶ بر نقش مراتع در امنیت غذایی، معیشت جوامع محلی، تنوع زیستی و تاب‌آوری در برابر خشکسالی تأکید کرده و در ایران نیز برنامه‌هایی برای احیای مراتع و تقویت تاب‌آوری دامداری‌های بومی در حال پیگیری است.


آیا باید همه غذاهایی را که امروز مصرف می‌کنیم، به همان شکل تولید کنیم؟

این پرسش شاید از پرسش قبلی هم مهم‌تر باشد.

اگر سرزمین ایران ظرفیت محدودی برای روغن دارد، آیا سیاست غذایی کشور نباید علاوه بر اصلاح الگوی تولید، به اصلاح الگوی مصرف نیز توجه کند؟

برای مثال، فرض کنید محصول یا غذایی در بازار ایران بسیار ارزان عرضه می‌شود، اما تولید آن به مصرف گسترده نهاده‌ای وابسته است که بخش مهمی از آن از خارج کشور وارد می‌شود. در این حالت، قیمت پایین آن محصول الزاماً به معنای ارزان بودن واقعی آن برای اقتصاد ملی نیست.

ممکن است بخشی از هزینه واقعی آن محصول در جای دیگری پرداخت شود: در بودجه دولت، در واردات نهاده، در مصرف ارز، در یارانه انرژی یا در فشار بر منابع طبیعی.

اینجاست که مفهوم «قیمت» با مفهوم «هزینه واقعی» تفاوت پیدا می‌کند.

مثلاً درباره مصرف روغن یا غذاهای سرخ‌شده می‌توان این پرسش را مطرح کرد که آیا قیمت نهایی محصول، تمام هزینه‌های اقتصادی و سرزمینی نهاده‌های مورد استفاده در تولید آن را منعکس می‌کند یا خیر. اگر سیاست‌های یارانه‌ای و ارزی، برخی نهاده‌ها را مصنوعی ارزان نگه دارند، ممکن است یک الگوی مصرف که در شرایط واقعی اقتصادی چندان مقرون‌به‌صرفه نیست، به‌واسطه سیاست عمومی گسترش پیدا کند.

مثال «مرغ سوخاری» یا «کنتاکی» را می‌توان از همین زاویه بررسی کرد. مسئله این نیست که چنین غذایی نباید در ایران وجود داشته باشد. مسئله این است که آیا باید سیاست اقتصادی کشور به گونه‌ای باشد که یک الگوی غذایی خاص، به دلیل ارزان‌سازی مصنوعی نهاده‌های آن، به یک مصرف عمومی و گسترده تبدیل شود؟

ممکن است یک غذای خاص وجود داشته باشد، اما به دلیل هزینه واقعی نهاده‌های آن، کالایی گران‌تر و محدودتر باشد. در این صورت، انتخاب مصرف‌کننده همچنان آزاد است، اما اقتصاد کشور مجبور نیست برای ارزان نگه داشتن آن، هزینه‌های پنهان دیگری بپردازد.

از این منظر، اصلاح الگوی مصرف به معنای دستور دادن به مردم برای اینکه چه غذایی بخورند نیست؛ بلکه به معنای اصلاح قیمت‌های نسبی و حذف distortions یا اعوجاج‌هایی است که باعث می‌شود کالاها و خدمات، قیمتی متفاوت از هزینه واقعی اقتصادی و سرزمینی خود پیدا کنند.


مسئله اصلی، نفت نیست؛ نوع استفاده از نفت است

اقتصاد نفتی نیز از همین منظر نیازمند بازنگری است.

درآمد نفتی در ذات خود الزاماً مسئله نیست. مسئله زمانی آغاز می‌شود که درآمد نفتی، دولت را از شناخت محدودیت‌های واقعی اقتصاد و ظرفیت‌های واقعی سرزمین بی‌نیاز کند.

دولتی که درآمد قابل توجهی از فروش یک منبع طبیعی در اختیار دارد، می‌تواند بسیاری از کالاها را وارد کند، بسیاری از نهاده‌ها را با ارز ترجیحی یا یارانه تأمین کند و بسیاری از قیمت‌ها را برای مصرف‌کننده پایین نگه دارد.

در کوتاه‌مدت، نتیجه این سیاست می‌تواند بسیار جذاب باشد: کالا ارزان‌تر می‌شود، مصرف‌کننده راضی‌تر می‌شود و دولت نیز می‌تواند خود را حامی رفاه عمومی معرفی کند.

اما مسئله اینجاست که این رفاه ممکن است روی یک پایه شکننده ساخته شده باشد.

اگر نهاده وارداتی ارزان باشد، تولیدکننده به واردات وابسته می‌شود. اگر ارز ارزان باشد، تولید داخلی در برابر واردات تضعیف می‌شود.

در نتیجه، ممکن است دولت در کوتاه‌مدت رفاه ایجاد کند، اما در بلندمدت تاب‌آوری اقتصاد را کاهش دهد.

این همان نقطه‌ای است که «اقتصاد نفتی» می‌تواند به کاهش هشیاری اقتصادی منجر شود: محدودیت‌های واقعی سرزمین و تولید، پشت منابع مالی دولت پنهان می‌شوند.

 

 

 

تاب‌آوری یعنی چه؟

تاب‌آوری اقتصادی را نباید صرفاً به معنای داشتن ذخایر کالا یا داشتن ارز کافی برای واردات تعریف کرد.

کشوری تاب‌آورتر است که اگر یک مسیر وارداتی بسته شد، اگر نرخ ارز جهش کرد، اگر حمل‌ونقل مختل شد یا اگر واردات یک نهاده اساسی متوقف شد، بتواند با کمترین آسیب به زندگی مردم ادامه دهد.

این مسئله امروز دیگر یک فرض نظری نیست. در سال ۲۰۲۶، فائو درباره اختلالات زنجیره تأمین در منطقه و آثار آن بر امنیت غذایی هشدار داده و تأکید کرده است که اختلال در مسیرهای دریایی، انرژی، کود و نهاده‌های کشاورزی می‌تواند مستقیماً بر قیمت و تولید غذا اثر بگذارد. در همین گزارش، وابستگی بالای ایران به واردات ذرت برای تأمین خوراک دام و طیور یکی از نقاط آسیب‌پذیری سیستم غذایی کشور معرفی شده است.

بنابراین، مسئله امنیت غذایی ایران فقط این نیست که «آیا گندم داریم یا نه؟»

باید بپرسیم:

آیا خوراک دام داریم؟

آیا دانه‌های روغنی مورد نیاز کشور را داریم؟

آیا نهاده‌های تولید را داریم؟

آیا آب مورد نیاز این تولید را داریم؟

آیا مراتع سالم داریم؟

آیا ذخایر ژنتیکی بومی خود را حفظ کرده‌ایم؟

آیا در صورت اختلال تجارت خارجی می‌توانیم تولید را ادامه دهیم؟

و مهم‌تر از همه، آیا الگوی تولید و مصرف ما با واقعیت جغرافیایی و اقلیمی ایران سازگار است؟

بازگشت به ظرفیت‌های سرزمینی

شاید یکی از مهم‌ترین مسیرهای افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایران، بازگشت به همین پرسش ساده باشد: «این سرزمین چه چیزی را بهتر و پایدارتر می‌تواند تولید کند؟»

اگر ایران کشوری خشک و نیمه‌خشک است، باید مزیت‌های مناطق خشک را نیز به رسمیت بشناسیم. اگر بخش بزرگی از کشور دارای مراتع است، باید دام‌هایی را که می‌توانند با این مراتع سازگار باشند جدی‌تر مطالعه کنیم. اگر در شمال و جنوب کشور ظرفیت‌های آبی و ساحلی وجود دارد، باید نقش آبزیان در امنیت غذایی را بررسی کنیم. اگر نژادهای بومی دام در نقاط مختلف کشور طی قرن‌ها با اقلیم‌های متفاوت سازگار شده‌اند، باید آن‌ها را یک سرمایه راهبردی بدانیم، نه یک میراث فراموش‌شده.

این نگاه حتی می‌تواند درباره گونه‌های حلال‌گوشت بومی و وحشی نیز به یک موضوع پژوهشی تبدیل شود؛ البته نه به معنای شکار یا بهره‌برداری بی‌ضابطه از حیات وحش، بلکه با مطالعه علمی امکان اهلی‌سازی، پرورش کنترل‌شده، ظرفیت زیستگاهی، ملاحظات محیط‌زیستی و اقتصادی گونه‌هایی که قابلیت تولید پایدار دارند.

هدف باید این باشد که به جای تحمیل یک الگوی واحد تولید بر تمام ایران، برای هر پهنه سرزمینی یک الگوی متناسب طراحی کنیم.

ممکن است امنیت غذایی آینده ایران نه در تولید بیشتر همان کالاهای فعلی، بلکه در تنوع‌بخشی به سبد تولید، کاهش وابستگی به نهاده‌های وارداتی، احیای منابع آب و مرتع، توسعه دام‌های بومی و اصلاح الگوی مصرف باشد.

 

اقتصاد مقاومتی از سفره مردم آغاز می‌شود

اگر اقتصاد مقاومتی را به معنای واقعی کلمه جدی بگیریم، باید از خود بپرسیم که یک خانواده ایرانی برای تأمین غذای روزانه خود به چه زنجیره‌ای از اقتصاد جهانی وابسته است.

ممکن است یک مرغ در داخل ایران متولد و در داخل کشور پرورش داده شود، اما خوراک آن از نهاده‌ای تشکیل شده باشد که هزاران کیلومتر دورتر تولید شده است. در چنین شرایطی، «تولید داخلی» داریم، اما الزاماً «امنیت غذایی» نداریم.

امنیت غذایی زمانی شکل می‌گیرد که بخش مهمی از زنجیره تأمین غذا در برابر شوک‌های خارجی مقاوم باشد.

به همین دلیل، احیای چرخه آب، احیای مراتع، حفاظت از ذخایر ژنتیکی بومی، توسعه دام‌های سازگار با اقلیم، کاهش وابستگی به خوراک وارداتی، اصلاح سیاست‌های یارانه‌ای و اصلاح الگوی مصرف را نباید سیاست‌هایی جدا از یکدیگر دید. این‌ها حلقه‌های یک زنجیره واحدند.

ایران برای افزایش تاب‌آوری خود الزاماً نیاز ندارد همه چیز را در داخل تولید کند. چنین هدفی نه ممکن است و نه لزوماً عقلانی است. مسئله این است که باید بدانیم کدام کالاها و کدام نهاده‌ها برای امنیت ملی و استمرار زندگی مردم حیاتی‌اند و وابستگی به آن‌ها در شرایط بحران می‌تواند کشور را آسیب‌پذیر کند.

در این میان، کالاهای اساسی غذایی در بالاترین سطح اهمیت قرار دارند.

اگر قرار است ایران در برابر تحریم، محاصره، اختلال تجارت جهانی یا بحران‌های اقلیمی تاب‌آور باشد، باید از خودکفایی صرف در محصول عبور کنیم و به سمت تاب‌آوری زنجیره غذایی حرکت کنیم.

و نقطه آغاز این مسیر شاید یک سؤال ساده باشد:

آیا غذایی که امروز در ایران تولید و مصرف می‌کنیم، غذایی است که این سرزمین توان تولید پایدار آن را دارد؟

اگر پاسخ به این سؤال منفی باشد، مسئله فقط کشاورزی یا دامداری نیست؛ مسئله، الگوی حکمرانی اقتصادی کشور است.

زیرا کشوری که برای تأمین غذای مردم خود مجبور است منابع طبیعی‌اش را بیش از ظرفیت مصرف کند و هم‌زمان برای تأمین نهاده‌های همین تولید به خارج از مرزها وابسته باشد، در ظاهر در حال تولید غذاست؛ اما در واقع بخشی از امنیت غذایی خود را به تجارت خارجی، ارز و استمرار زنجیره‌های تأمین جهانی گره زده است.

تاب‌آوری اقتصادی ایران از همین‌جا آغاز می‌شود: شناخت ظرفیت‌های سرزمینی، تولید متناسب با آن ظرفیت‌ها و ساختن اقتصادی که در شرایط بحران نیز بتواند سفره مردم را حفظ کند.

امنیت غذاییتاب‌آوریاقتصاد
۰
۰
اندیشکده تبیین
اندیشکده تبیین
اندیشکده تبیین با تکیه بر گفت‌وگو و تفکر مسئله‌محور شکل گرفت؛ تلاقی اندیشه و رسانه برای تبدیل حل مسائل ایران از آرزویی مبهم به پروژه‌ای عملی.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید