من فکر میکنم روشنفکر کسی است که قدرت و جرئت اعتراف داشته باشد. کسی که بتواند بی آن که جلوی دیگران نقش بازی کند و خودش را جوری که نیست نشان دهد، حرف خودش را بزند. کسی که آن چنان که واقعا فکر میکند و میاندیشد تحلیل کند. با خودش صادق باشد و با دیگران نیز. در واقع مخاطب اول نوشتههایش و حرفهایش، خودش باشد و نه دیگران.
مینویسد: «به هر صورت این برای شخص من تجربه ای شد که تمجمج کردن و زیر سبیلی حرف زدن را یکسره رها کنم و به صراحت پناه بیاورم. چون پرت هم که میگویی اگر صریح بگویی فوری فهمیده میشود و حتی در این برهوت «تیرها در تاریکی» و «گلیم خویش از آب کشیدن» نیز عاقبت یکی پیدا میشود که بزند توی دهنت و حقیقت را حالیت کند.»

جلال در زندگی پر فراز و نشیبش سعی کرد چنین آدمی باشد. چه آن وقتی که از مذهب برید، چه آن وقتی که به مذهب برگشت. چه وقتی به حزب توده پیوست، چه وقتی از این حزب برید. «من از آن جور آدم ها نیستم که خیال میکنند مرغ یک پا دارد و حرف مرد یکی است و از این مثل های احمقانه.»
آن قدر شجاع بود که وقتی بعد از 15 بهمن 1327 و ترور ناموفق محمدرضاشاه، در صفحهی اول روزنامهی اطلاعات، اعلامیه ای جعلی به امضای چند نفر از جمله او چاپ شد که در آن امضاکنندگان گفته بودند «ما از این سوء قصد خائنانه متاسفیم»، دست به کاری بزند: «آن وقت چه میشد کرد؟ دل شیر میخواست چنان اعلامیه را در آن روزها تکذیب کردن. اما ما کردیم. بی این که دل شیر داشته باشیم. به این مضامین که گرچه ما با ترور مخالفیم ولی چنان اعلامیه ای جعلی است و در این حدودها.»
در عین حال سعی نمیکرد بیهوده بی گدار به آب بزند. چرا که «تصدیق میکنی که وقتی گرگها بر مسند چوپانی نشستهاند، بسیار احمقانه است که آدم ادای گرگ دهن آلوده و یوسف ندریده را در بیاورد.»
جلال کاری نداشت که آن که نقدش میکند، حکومت شاهنشاهی است یا فلان حزب سیاسی پر قدرت یا حکومت سعودی یا آمریکا یا شوروی. از محمدرضا پهلوی به کنایه میگفت که «هر مرد کوچکی بزرگی خود را در بزرگیهایی که به دروغ به او نسبت میدهند، میبیند. در بزرگی تظاهرات ملی، و جشنهای ولخرج، و طاق نصرتهای پرپری، و جواهرات بانک ملی، و سر و لباس و زین و یراق سواران، و منگولهی فرماندهان نظامی، و ساختمانهای عظیم و سدهای عظیمتر... چشم آدم کوچک را پر کن تا خودش را بزرگ بپندارد.»
به آمریکا میتاخت که «هم محصولات ساخته شدهی کارخانهها را مصرف میکند (از کنسرو گرفته تا تانک و هواپیما) هم کارگر اضافی را به اسم سرباز روانهی میدان جنگ میکند، هم از شر سیاهان که در داخل آمریکا چه نابسامانی ها را موجب شدهاند راحت میشود، هم از شر ویتکنگ، هم در جوار چین پایگاه نگه میدارد، هم دیگر ملل استعمارزده را مرعوب میکند که مبادا روزی خیالی در سر بیاورند.» و از شوروی مینالید که «در همین وطن ما چه سرهای پرشوری که در راه همین فریب نیفتاده است و چه خونهای بی گناهی که نریخته. و چه جوانهایی که ذوق و شور و قدرت جوانی خود را در این راه به هدر ندادهاند و به این طریق چه سرمایهی بزرگ انسانی که از دست ما نرفته است.» و در کنار آن از حکومت سعودی میگفت که «تو که شمشیر زیر لا اله الا الله گذاشتهای یعنی میخواهی بگویی اسلام به شمشیر دنیا را گرفت؟ که این حرف را هم فرنگی در دهان تو گذارده. و بعد در آن اسلامی که به شمشیر دنیا را گرفت به هر صورت تو کارهای نبودی حضرت! یک قبیلهی وهابی صاحب اراضی نفت خیر، و حالا پردهدار کعبه! تو به طفیل کمپانی آرامکو هاشمیها را اخراج کردی. و اکنون فقط لولهبان نفتی. دیگر هیچ.»
کاری به جایگاه اجتماعی یا سیاسی افراد هم نداشت. آن طور که تشخیص میداد درست است به نقد آنها میپرداخت. قائم مقام را «آخرین نمونهی میرزا بنویس درباری» مینامد و روشنفکری که «هنوز به سبک خیام، قضا قدری مینماید». دکتر مصدق را مردی «مردد میان عمل و نظر» میداند و ابراهیم گلستان را آدمی که «اهل صمیمیت نیست» معرفی میکند و میگوید: «آن قدر مرکز عالم خلقت بود که تصورش را نمیشود کرد. من هیچ کس را آن قدر اشرف مخلوقات ندیده ام».
دکتر خانلری را صراحتا «مقرب دیوان» و «میرزا عبدالزکی» مینامد و مینویسد که «با ملک الشعرای آیندهی دربار رفت و آمد پیدا کرده بود که هر وقت قصیده ای میگفت، مثلا دربارهی صدای آروق وزیر دواب بعد از خوردن شکرپلو، یا هر وقت مرثیه ای میگفت، مثل آن دفعه که کره خر سوگلی قبلهی عالم سقط شده بود، نوشته اش را میداد دست میرزا عبدالزکی که ببرد و به قلم دودانگ رقاع روی یک تومار بلند بنویسد و دورش را با آب زعفران و لاجورد گل و بته بیندازد و بیاورد.»
و در عین حال، از نقد خودش هم نمیگذرد. ابتدای کتاب «زن زیادی» مینویسد به این خاطر این کتاب را تجدید چاپ کرده که «در شخص جوانی ام نظری جدی کرده باشم... بعد ببینم آخر که بود آن که ده سال سر از پا نشناخت و بر واقعیت پرپری این نردبان تک پلهی کاغذی از غرور بیست سالگی یک مرتبه به تلخی سی سالگی رسید؟»
بعد از خواندن آثار جلال، شاید به این فکر بیفتیم که چه ظلمی کردهایم در حق واژهی «روشنفکر» چرا که به کسانی نسبتش دادیم که هیچ نسبتی با روشنفکری نداشتند. جلال، حتا ارج و قرب این واژه را هم بالا برد؛ نه به این خاطر که خوب مینوشت یا دقیق تحلیل میکرد. به این دلیل که خودش را مینوشت و تحلیل میکرد. با زبانی صریح و روشن:
«اگر نمیتوانی از این حرفها بهرهای ببری برو یک دکان دیگر باز کن... از ناصر خسرو گرفته تا این سر همه در جستجوی بهشت گمشده بودهاند. همهی شعرا و نویسندههای پدر و مادر دار. این کار ما است.»
نقل قولها برگرفته از کتاب «فرهنگ جلال آل احمد، کتاب اول: سیاست» (جمع آوری مصطفی زمانینیا، انتشارات رواق، 1362) است.
این مطلب را سال 1392برای نشریه 9 دی نوشتم.