ویرگول
ورودثبت نام
امیرحسین مجیری
امیرحسین مجیریبذارید بهش فکر کنم. طبقه‌بندی مطالب در «انتشارات».
امیرحسین مجیری
امیرحسین مجیری
خواندن ۹ دقیقه·۷ سال پیش

واقعیت رجبعلی هوایی: نزول خوار یا وام دهنده منصف؟

آخرین به روز رسانی: 4 بهمن 99

متنی که در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود این است:

«رجبعلی هوایی معروف به رجب علی صراف از تجار بنام شیراز بود، مغازه اش در نبش ورودی بازار وکیل و کارش حواله دادن پول و صرافی بود و البته پول با دو درصد سود به افراد نیازمند هم وام میداد.
عوام او را نزول‌خوار میگفتند. بالاخره رجبعلی عزم زیارت خانه خدا کرد و برای حساب اموال به علما مراجعه کرد .به او میگویند: پول شما از راه صحیح بدست نیامده ، حرام و قابل محاسبه، کسر خمس و زکات نیست!
در حقیقت جوابش کردند و گفتند: حق نداری مکه بروی!
رجبعلی که از مکه رفتن منع شده بود بجای سفر حج با هزینه شخصی درمانگاهی در فلکه مصدق شیراز بنا کرد‌ که تمام موارد پزشکی، درمانی و دارویی در آن رایگان بود. وی این بیمارستان خیریه را بنا کرد تا هم ثوابی ببرد و هم کفاره گناهان آن ۲ درصد سودش بشود.
در سال ۱۳۵۸ برخی از انقلابیون گفتند: این درمانگاه نجس است و حرام، چون از پول ربا ساخته شده و درمانگاه فوق با آن همه تجهیزات و وسایل تخریب و به توالت عمومی تبدیل گردید.
هم اینک توالت مذکور به پارکینگی متروکه تبدیل شده!
ای کاش رجب علی خان، سر از خاک بر می داشت و ۲۷ تا ۳۸درصد سودی را که نامش نزول هم نمیباشد می دید!!!» [منبع]

چه خبر از درمانگاه رجبعلی؟

در نوشته ی بالا گفته شده که او در فلکه مصدق شیراز، درمانگاهی خیریه تاسیس کرد که در سال 1358 تبدیل به توالت عمومی شد و اکنون پارکینگی متروکه است. فلکه مصدق شیراز اکنون میدان غدیر نام دارد. در اطراف آن یک زمین خاکی کنار یک فروشگاه اسباب بازی، یک فضای پر درخت و یک فضای پارکینگ مانند وجود دارد. اما مشخص نیست که واقعن یکی از این زمین ها، روزگاری درمانگاه خیریه ی رجبعلی بوده است یا نه.

در این جا توضیح داده شده است که بعید است با هزینه ی یک حج بتوان یک درمانگاه کاملن رایگان ساخت. بیایید حساب کنیم: هزینه حج در سال 1327، مبلغ 29500 ریال بوده است و در سال 1349، مبلغ 32500 ریال. نرخ هر متر مربع زمین در تهران در سال 1336 بین 50 (جاده جنوبی کرج تا پل کن) تا 2000 (جاده شمالی تا کیلومتر چهارم) بوده است. زمین های اطراف میدان غدیر شیراز حداقل 2000 متر مربع هستند و با حداقل قیمت زمین در تهران می شود 100.000 ریال. یعنی فقط برای خرید زمین درمانگاه (فارغ از تجهیزات و کارمندان) به مبلغی تقریبا سه تا پنج برابر قیمت حج نیاز بوده است.

در ادامه سعی کردم مطالبی را که در اینترنت درباره ی رجبعلی هوایی هست، جمع و جور کنم تا شاید به واقعیت ماجرا برسم.


رجبعلی هوایی به روایت تاریخ!

5 دی 1331: انفجار هواپیمای حامل پول های رجبعلی

رجبعلی مرتب با پرواز شیراز- تهران پول های نقد خود را به تهران می فرستاد چون هزینه ارسال پول زیاد از طریق بانک زیاد می شد. هواپیما سقوط کرد و پول های نقد رجبعلی در محل سانحه پخش و پلا شد.

گرچه در مجموعه حوادث ثبت شده این نوع هواپیما در این سال، چنین سقوطی بیان نشده اما روزنامه اطلاعات 6 دی 1331 از «بزرگترین سانحه تاثرآور هواپیمایی در ایران» خبر داد: «ششصد هزار تومان اسکناس ده تومانی و بیست تومانی بیابان را رنگین ساخته بود». ژاندارمری موفق شد تا 160 هزار تومان اسکناس ها را بشمارد و برآورد شد که اسکناس ها 500 هزار تومان بوده و بیشتر از 450 هزار تومان آن قابل جمع آوری نیستند. دو روز بعد مشخص شد 90 هزار تومان از پول ها کم آمده است.

یکی از قربانیان این پرواز، «آقای جمال پرهیزکاری، 25 ساله، صراف» ذکر شده که در شماره روز بعد روزنامه، گفته می شود منشی رجبعلی هوایی بوده است و یک چمدان شامل 500 هزار تومان اسکناس همراهش بوده است (در گزارش 8 دی 1331 اطلاعات آمده است که قیمت هر دستگاه هواپیمای دوموتوره در آن زمان، حدود 300 هزار تومان بوده است). رجبعلی هوایی یک یا دو روز بعد از شیراز به تهران حرکت می کند.

هوایی در مصاحبه با روزنامه اطلاعات گفت: این پول ها متعلق به اشخاص مختلف است و من از هر هزار ریال، پانزده ریال حق العمل می گیرم که 11 ریال آن منفعت است و این 11 ریال کمتر از حق العمل بانک هاست.

روزنامه اطلاعات، ششم دی 1331، تیتر اصلی: «بزرگترین سانحه تاثرآور هواپیمایی در ایران»
روزنامه اطلاعات، ششم دی 1331، تیتر اصلی: «بزرگترین سانحه تاثرآور هواپیمایی در ایران»


روزنامه اطلاعات، 6 دی 1331، صفحه 7: «ژاندارم‌ها به دستور رئیس ژاندارمری مشغول جمع کردن اسکناس‌هایی که در بیابان پخش شده است می‌باشند. قطعات از هم پاشیده طیاره عقب دیده می‌شود».
روزنامه اطلاعات، 6 دی 1331، صفحه 7: «ژاندارم‌ها به دستور رئیس ژاندارمری مشغول جمع کردن اسکناس‌هایی که در بیابان پخش شده است می‌باشند. قطعات از هم پاشیده طیاره عقب دیده می‌شود».


روزنامه اطلاعات، 7 دی 1331: «آقای رجبعلی هوائی صراف که گویا یک چمدان محتوی پانصد هزار تومان اسکناس [به] وسیله آقای پرهیزکاری منشی خود که یکی از مسافرین هواپیما بوده به تهران فرستاده است به تهران حرکت نمود».
روزنامه اطلاعات، 7 دی 1331: «آقای رجبعلی هوائی صراف که گویا یک چمدان محتوی پانصد هزار تومان اسکناس [به] وسیله آقای پرهیزکاری منشی خود که یکی از مسافرین هواپیما بوده به تهران فرستاده است به تهران حرکت نمود».


مصاحبه با رجبعلی هوایی، اطلاعات، 8 دی 1331. هوایی: «از بابت هر هزار تومان پانزده ریال حق العمل می گیرم که چهار ریال آن بابت مخارج مسافرت و کرایه حمل اسکناسها مستهلک می گردد و یازده ریال بقیه منفعت خالص است و مشتریان من اگر به وسیله بانک بفرستند بیشتر باید حق العمل بدهند».
مصاحبه با رجبعلی هوایی، اطلاعات، 8 دی 1331. هوایی: «از بابت هر هزار تومان پانزده ریال حق العمل می گیرم که چهار ریال آن بابت مخارج مسافرت و کرایه حمل اسکناسها مستهلک می گردد و یازده ریال بقیه منفعت خالص است و مشتریان من اگر به وسیله بانک بفرستند بیشتر باید حق العمل بدهند».



بین 1343 تا 1356: رجبعلی نزول می دهد

این طور که این جا نوشته، در زمان نخست وزیری هویدا، در شیراز پنج نفر بودند که «بانکها را تغذیه می کردند و از برگشت چکها با پول نزولی جلوگیری می کردند». یکی از آنها رجبعلی بود.


نامشخص: رجبعلی برای خردکردن پول کارمزد می گیرد

در این داستان، که زمانش نامشخص است (اما از حرکت موتورسیکلت سواران می شود فهمید که خیلی قدیمی نیست)، پادوی مغازه برای خردکردن پول پیش رجبعلی می رود و اسکناس صدتومانی را با 99 تومان سکه عوض می کند. اطلاعاتی که او درباره ی رجبعلی و مغازه اش به ما می دهد:

  • بازاری ها رجبعلی را به سکون جیم می نامیدند.
  • صاحب مغازه ی راویِ داستان، رجبعلی را «حاج رجبعلی صراف» می نامد و روی شیشه مغازه ی رجبعلی هم همین نوشته شده است.
  • در و دیوار صرافی پر از پوسترهای رنگی و سیاه و سفید است. راوی پوستر سیاه و سفید غلامرضا تختی و پوستر معروف «عاقبت نقدفروشی و عاقبت نسیه فروشی» را (این پوستر دقیقن پشت سر رجبعلی بوده است) یادش است.
تابلوی عاقبت نقدفروشی و عاقبت نسیه فروشی (همین تابلو یا مشابهش در مغازه رجبعلی نصب بوده است). از دید راوی، رجبعلی شبیه عاقبت نقدفروشی است.
تابلوی عاقبت نقدفروشی و عاقبت نسیه فروشی (همین تابلو یا مشابهش در مغازه رجبعلی نصب بوده است). از دید راوی، رجبعلی شبیه عاقبت نقدفروشی است.


  • رجبعلی (از دید راوی) شبیه «عاقبت نقدفروشی» است و در ادامه که رجبعلی دنبال راوی می دود می فهمیم که رجبعلی وزن زیادی هم دارد و نمی تواند سریع بدود.
  • حاج ناصر (صاحب مغازه ی راوی) می گوید درآمد رجبعلی از همین راه است و در کنارش خرید و فروش پول کشورهای خارجی را هم انجام می دهد. سکه ها را هم از گداها می خرد یا از بانک ها می گیرد.


1346: رجبعلی به ساواک کمک می کند

مهدی فال اسیری، امام جمعه نی ریز (شهری در استان فارس) می گوید پیش آیت الله ملک حسینی در مدرسه خان شیراز بوده است و می خواسته به حج برود. ساواک او را دستگیر می کند و در خانه رجبعلی هوایی (به گفته فال اسیری: صراف در مدرسه بازار وکیل- محل خانه به گفته او: روبروی دفتر آیت الله ایمانی) بازداشت نگه می دارند.


1356: خانه رجبعلی در اجاره ی «مدرسه راهنمایی (دبستان؟) محمود نعمت» است.

18 مهر 1356: خانه تاریخی رجبعلی ثبت می شود

«خانه رجبعلی هوائی» خانه ای است در شیراز مربوط به دوره ی قاجار که 18 مهر 1356 با شماره 1563 ثبت ملی شده است. این خانه طبق سند ثبت میراث فرهنگی، متعلق به رجبعلی هوایی (شغل: صراف) است و در خیابان احمدی (نه دی فعلی)، خانقاه احمدی، محله سر باغ (بافت قدیم شیراز)، بن بست هوایی، پلاک 80 قرار دارد.

اما این خانه دقیقن کجاست؟ در نقشه گوگل خیابان احمدی، خانقاه احمدی و محله سرباغ مشخص است اما بن بست هوایی نه. در سمت شرق خیابان قاآنی شمالی، بعد از کوچه شرقی غربی خانقاه احمدی (خانقاه دراویش ذهبی)، با فاصله کوتاهی از خانقاه، در کوچه فرعی محمود نعمت و بن بست منزل معتمد دیوان. خانه هوایی با دو خانه مجاور آن، مجموعه معتمد دیوان را تشکیل می دهند (از معتمد دیوان چطور به هوایی رسیده است؟). خانه ی هوایی در جنوب شرقی این مجموعه است. حدود خانه را می توان یافت اما دقیقش نیاز به یاری شیرازیان دارد.

موقعیت خانه رجبعلی هوایی (در سند ثبتی میراث فرهنگی). من عکس را چرخانده ام تا شمال بالا باشد و کمی تیره اش کرده ام تا پیدا باشد!
موقعیت خانه رجبعلی هوایی (در سند ثبتی میراث فرهنگی). من عکس را چرخانده ام تا شمال بالا باشد و کمی تیره اش کرده ام تا پیدا باشد!


حدود خانه هوایی در نقشه گوگل. خیابان نه دی (احمدی سابق) و خانقاه احمدی مشخص است.
حدود خانه هوایی در نقشه گوگل. خیابان نه دی (احمدی سابق) و خانقاه احمدی مشخص است.

در زمان ثبت سند میراث فرهنگی، ساختمان های جدیدی «در فضا و عرصه قدیمی خانه» ساخته شده اند و گفته شده که باید برداشته شوند. مشخص نیست که این اقدام انجام شده است یا خیر.

نقشه خانه هوایی از سند ثبتی میراث فرهنگی. من عکس را چرخانده ام تا شمال بالا باشد.
نقشه خانه هوایی از سند ثبتی میراث فرهنگی. من عکس را چرخانده ام تا شمال بالا باشد.


عکس جدید (1398- رامین منیری) و قدیم (1356- میراث فرهنگی) خانه هوایی. در عکس قدیم آثار مدرسه بودن خانه مشخص است (تطابق دقیقی بین عکس های قدیم و جدید نیافتم. آیا عکس های جدید متعلق به این خانه نیست؟)
عکس جدید (1398- رامین منیری) و قدیم (1356- میراث فرهنگی) خانه هوایی. در عکس قدیم آثار مدرسه بودن خانه مشخص است (تطابق دقیقی بین عکس های قدیم و جدید نیافتم. آیا عکس های جدید متعلق به این خانه نیست؟)


17 دی 1357: صرافی رجبعلی می ترکد

صرافی رجبعلی هوایی (در ابتدای بازار وکیل) در 17 دی 57 (بعضی منابع به اشتباه 18 تیر یا 16 دی ذکر کرده اند) با یک بمب دستی منفجر شد. این صرافی در روزهای اعتصاب شیراز، باز بود. روزنامه اطلاعات 16 دی 57، چنین اتفاقات مرتبطی را برای شیراز ثبت کرده است: پنجشنبه 7 دی انجمن فرهنگی ایران و آمریکا آتش زده شد. شنبه 9 دی عزای عمومی اعلام شد و همه مغازه ها، بانک ها و بیشتر موسسات دولتی و خصوصی بسته بودند. سینما آریانا، شورای فرهنگی بریتانیا، یک رستوران و یک مشروب فروشی آتش زده شدند.

در نهایت در روزنامه 18 دی 57 این حادثه در قالب یک خبر آمده است.

روزنامه اطلاعات، 18 دی 1357: بزرگترین صرافی شیراز منفجر شد.
روزنامه اطلاعات، 18 دی 1357: بزرگترین صرافی شیراز منفجر شد.


10 خرداد 1382: خانه محمدحسین علمدار (شاید بخشی از خانه رجبعلی) ثبت می شود

خانه تاریخی محمدحسین علمدار به ثبت می رسد. پلاک این خانه 82 است. در توضیح خانه آمده است که بنا متعلق به دوره قاجاری است و احتمالن با بنای همسایه (منزل رجبعلی هوایی) در ارتباط بوده و بخشی از آن بوده است. مالکیت خانه در زمان ثبت، خصوصی است.


30 آبان 1389: بخشی از خانه رجبعلی، خانه مداحان شیراز می شود

قرار است خانه تاریخی علمدار (احتمالن بخشی از خانه هوایی) به «خانه مداحان شیراز» تبدیل شود و در اختیار «هیئت مداحان شیراز» به سرپرستی «احد ده بزرگی» قرار بگیرد.


1394: خانه رجبعلی دست سپاه است

طبق گفته سید مهدی فال اسیری (امام جمعه نی ریز) خانه رجبعلی اکنون دست سپاه است (این صفحه تاریخ ندارد اما اولین تاریخ ثبت آن در آرشیو وب، 22 مرداد 94 است).


1395: خانه رجبعلی به مزایده گذاشته می شود

نمی دانیم که آیا همان خانه ی تاریخی است که سال 95 از سوی شهرداری شیراز با قیمت پایه ی 44 میلیارد ریال به مزایده گذاشته شده است یا خیر. این خانه در خیابان 9 دی شیراز به شماره پلاک 1968 است و 725 متر مربع اعیان و 1175 مترمربع عرصه دارد.

مزایده خانه رجبعلی هوایی- سال 95
مزایده خانه رجبعلی هوایی- سال 95

نتیجه

از زندگینامه و تاریخچه ی مربوط به رجبعلی هوایی، حرف قاطعانه ای نمی توان استخراج کرد. اما به نظر شخصی من، این زندگینامه مربوط به یک انسان نیکوکار نیست.


به روز رسانی ها

- 4 بهمن 99: اسناد روزنامه ای حادثه سقوط هواپیما و همچنین آتش گرفتن صرافی رجبعلی هوایی اضافه شدند.

وامتاریخچه
۱۸
۶
امیرحسین مجیری
امیرحسین مجیری
بذارید بهش فکر کنم. طبقه‌بندی مطالب در «انتشارات».
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید